Соңғы кезде, «Егемен Қазақстан» газетінде қазақ құсбегілігі мен аңшылық туризмі жайлы, жақсы материалдар жарық көруде. Бұл қуанарлық бастама. Осы орайда, көңілге түйіп жүрген, әлі зерттеліп, зерделеніп айтылмаған, дүниелерді көпшілікке құлаққағыс жасағым келеді.
Бүгінгі әлемде құсбегілікке, саятқа пайдаланып жүрген бүркіттердің барлығы – тау бүркіттері. Демек айтылып-зерттеліп жүрген қырандар да солар. Ал әлі күнге нақты зерттелмеген «Шөл қыраны» деген бар. Оның үлкендігі баладай, айрықша зор бүркіт. Тау бүркітінен бұл бүркіттердің айырмашылығы, тау бүркіттері жаңа жұмыртқа басып жатқанда, шөл бүркіттері балапандарын ұшыра бастайды. Яғни шілденің ыстығына балапандарын ұрындырмайды...
Шөл бүркіті ұясын биік шың-құзға емес, биік шағыл құмға немесе аласа жабындыға сала береді. Бірақ ұясын қатты қорғайды. Оның ұясының жиегіне жағалай ұсақ торғайлар ұя салады. Шөл бүркіттің қауырсындары қара ала болғандықтан, оларды көбіне «Ала қозы қыран» деп те атайды. Денесі ірі осы қырандар шөл жануары құмдағы қарақұйрықтар, ірі жыртқыштар мекендейтін аймақта болады екен. Ұясында көбіне қарақұйрық, қасқыр сынды ірі аңдардың сүйегі жатады.
Менің әкем Тілеужан, тек осы бүркіттің балапанын алып, баулып, аңға салған. Қолға ұстап отырғанда, үлкен кісінің денесімен бірдей. 1920 жылдары Сәкен Сейфуллин Омбыдан қашып шығып Әулиеатаға бара жатып, жолай құмда бүркіт салып жүрген әкеме жолығып, «ырым болсын» – деп шөл құсының бір тал қауырсынын сұрап алған екен... Соңғы жылдары шөл бүркітін еш жерден көрмедім. 2011 жылы Астанада өткен халықаралық «Бүркітші» фестиваліне шет- елден келген құсбегілерге шөл бүркіттің суретін көрсетіп, сұрау салдым. Дәл осындай қыранды көрдік дегендер табылмады.
Өткен жылы ақпан айында Маңғыстау облысы, «Отпан» тауында құсбегілердің республикалық турнирі өтті. Осында келгендерден «Шөл бүркіті» жайлы тағы да сұрау салдым. Маңғыстаулық біраз азамат, түрікмендермен шекаралас қалың құмда дәл сондай «Ала қозы қыран» бар екендігін айтып қуантты... Демек дүние жүзінде сирек, әлі зерттелмеген айрықша «Шөл бүркіті» қалың құмда әлі де бар екен. Оны кең насихаттап, көпке құлағдар етіп, тауып, қазақ жерінің ерекше бір табиғат байлығын, өз жетістігімізді әлемдік аренаға шығаруға тиіспіз.
Сүйінбаймен Қатағанның айтысында Қатаған:
Шөл бүркіті секілді сары жігіт,
Сұрайын руыңды келдің қайдан.
Сойылмен соққандайын
сөздеріңнен,
Отырмын арыла алмай қалың ойдан.., – деп жырлаған болмысы бөлек бүркіт осы.
Жапар САТЫЛҒАНОВ, құсбегі, Мойынқұм ауданының құрметті азаматы