Қарағандыдағы «Қазавиаспектр» дейтін зауыт берісі Ресей мен Словакиядан, әрісі мұхиттың ар жағындағы алып елден әкелінбек әртүрлі тетіктерден құрастырып шығармақ болған ауыл шаруашылығы жұмыстарына арналған жеңіл ұшақтар туралы жоба ертеректе балдырғандарды алдарқататын белгілі ойынды еріксіз еске түсірердей қазір. Бұрынғы қаптаған ойыншық жоқ уақытта екі алақан шарт-шұрт ұрылып, «Ұшты ұшты, не ұшты» деп ауыз аштырылып, көз жұмылдырылушы емес пе еді.
Қарағандыдағы «Қазавиаспектр» дейтін зауыт берісі Ресей мен Словакиядан, әрісі мұхиттың ар жағындағы алып елден әкелінбек әртүрлі тетіктерден құрастырып шығармақ болған ауыл шаруашылығы жұмыстарына арналған жеңіл ұшақтар туралы жоба ертеректе балдырғандарды алдарқататын белгілі ойынды еріксіз еске түсірердей қазір. Бұрынғы қаптаған ойыншық жоқ уақытта екі алақан шарт-шұрт ұрылып, «Ұшты ұшты, не ұшты» деп ауыз аштырылып, көз жұмылдырылушы емес пе еді.
Сенген соң қайдан білесің, бұдан екі жыл бұрын ондағылардың осылайша біреуін жылт еткізіп, содан кейін жер жұтып қойғандай жым-жылас болып қалатындығы ойға да келмепті. Алғашқыда, шынында аймақтағы тәуір істердің елеулісі саналып, дүмпуге айнала бастауына үн де қосылды. Жағымды жаңалық, өркенді өзгеріс ретінде көрсетілсе ықыласың қалай аумас. Оның үстіне кәсіпорын басшылары тарапынан дүйім әріптестерге бірнеше мәрте мәлімделгендей, жылына шығарылуға тиісті 36 ұшақтың алды шаруашылықтар мен фермерлер қолына әне-міне тиетіндігі қалам желдірмей қоймайтын.
Нақты сыр ұшығы былтырғы жазда сезілді. Жобаланған уақыттан асып, уәде ұзарған сайын ұшақ жасаушылар жасырынбақ ойнауға амалдары азайды ма, себеп-сылтауды білдіре бастады. Кәсіпорын басшысының орынбасары Бақытжан Смағұлов бұған дейін бұқаралық ақпарат құралдары өкілдеріне оншалықты жұғыспауына қарамастан, аяқ астынан сұхбат беруге ниеттеніп, іске кедергі жайларды сыздықтатып жеткізіп, таяу араларда түзелетіндігіне сенім білдіргені есте. Бұл сөзге басқа бір кездесуде бас директор Александр Ващенко өзі де тұздық құйып, сылтау біткеннің бәрін тізбелеп шыққан-тын.
Барлық шара қарастырылып, ойластырылып жатыр делінгендей, сондағы әңгімеде сөйтілсе, ойламаған жерден күтілмеген шығындар тап болып, іске оралғы жасаған екен. Осы орайда жаңа ғимаратқа қосымша конструкторлық бюроның тіркестіре салынуы уақыт пен қаражатты көп жұмсауға мәжбүр еткендігі қайта-қайта айтылған болатын. Әрине, мұндай үлкен әрі күрделі құрылыста не қиындық кездеспес деп түсінгендей едік. Мұнымен бірге, жергілікті маман кадрлардың тапшылығы да алға тартылып, бірнеше талапкер жас Қазан қаласына оқуға жіберілгені, олар шеберлік ұштап келісімен жұмысқа кірісетіндігі, ұшақ құрастыруға қажетті бөлшектердің жеткізілуі шешілмектігі, сөйтіп, іс жанданғалы тұрғаны мәселенің ізін шайғандай болған-ды.
Былтырғы жазда, одан күзде журналистерге шырқ үйірілген сол әңгімелерден соң «Қазавиаспектріңіз» үнсіз қалды. Әрі асса, биылғы жаз ортасында шығарыла бастауға уәде етілген ұшақтар ертегідей болып қалды. Оқытылған 30 маманның алыстан алтындай қалап әкелінген дайын 5 авиациялық қозғалтқышты кәдеге жаратуға қабілет-қауқары жетпеді ме, құлық қайтты ма, аты бар да заты жоқ, өспей жатып өшкен зауытқа айналғаны емей не, бүгінде Қарағандының іргесіндегі далада қаңыраған қалпы бар. Даңғарадай цехтары бос, жасалмақ түгіл елестер ұшақ жоқ.
Қазір қарасақ, сонда бізге сипай қамшыланған сылтаулардың тамыры тереңде екен. Енді еске түскенде Үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы аясында жалаулатылып, келешегі зор, заманауи талап-талғам, алыс-жақында баламасы жоқ тұрғысында жұмыс істемек кәсіпорын үшін жұмсалған 2 млрд. теңге сол кезден желдей ұша бастапты. 750 миллион теңгесі «Жол картасы-2020» бағдарламасы бойынша инфрақұрылымын қалыптастыруға бөлінген мемлекет қаржысы болса, 860 миллион теңгесі «ҚазАгро» ұлттық холдингінен жеңілдік несиемен алынуына сыр шашылмайтын әсте. Қаражат жеткілікті, көмек күшті, былайша айтқанда, пайдалан да, қайтарымын өтеуге тырыс делінгендей қолдаудан артық не керек-ті. Өндірісті дамытсам, ел экономикасына үлесті үлкейтсем деген ойдағыларға армандай-ақ шара. Шалқар шаруаға арқа. Амал не, сан рет маңдайға тисе де олардан гөрі осындай ішкі сырын бүккендердің жолы болғыштығын қайтерсіз.
Біздің байқауымызша, әлует жете ме, жетпей ме, кадрлар дайын ба, дайын емес пе, сенім көрсетілуші соған лайық па, лайық емес пе, әйтеуір таңғалдыруға жарарлықтай жобаларды жасап, іске асыруға деген өңірлік әуестік баршылық сияқты. Өндірісті өлке саналғандықтан солай болуы жөн шығар. Алайда, жеті рет өлшеп, бір рет пішетіндей сабақ түйер уақыт өтсе де кешегіні байыптап, алдағыны абайлау жайы кемшін бе дейсің. Мәселен, кремний өндіруге, «БелАЗ» ауыр жүк көліктерін бірлесіп жөндеп, құрастыруға, лифт, мырыш шығаруға тиісті болған зауыттар тағдыры соған дәлел. «Қазавиаспектр» де жобаның сапалы ойластырылмауы салдарынан соның күйін кешуі тағы бір қапылық болды. Өзімізде дайындалмайтын бұйымдар арқылы ұшақ жасауға берік базалық тіректі қамтамасыз етпей жатып, алып-ұшпа ұмтылысқа ұрыну ауыл еңбеккерлері үміттенген тап-тамаша істі бүлдірді ақыры.
Үкімет өзін-өзі ақтамайтын, өнім шығаруға мүмкіндігі де, қауқары да жоқ шала-шарпы жобаға, шала-шарпы мамандарға, шала-шарпы идеяға қыруар мемлекет қаржысын көз жұмып қалай бөле салған? Мұның астарында не сыр бар? Елбасы бүкіл елге жария етпесе бұл жоба да жабулы қазан күйінде қала беретін бе еді?
Айқын НЕСІПБАЙ,
«Егемен Қазақстан».
ҚАРАҒАНДЫ.