Ғарышты игеру: қай мемлекеттің әлеуеті жоғары?
<p style="text-align: justify;">Жыл басында SpaceX компаниясы ұшырған Falcon Heavy зымыраны ғарыш саласына тың серпіліс әкелді. Илон Масктың бастамасымен көкке сам­ғаған зымыранның көтергіштері жерге оралып, ме­­же­­­леген жерге дін аман қонды. Бұл тарихи оқи­ға космонавтика сала­сына жаңа қырынан қарауға шақыруда.</p> <div alt="0" id="SL_balloon_obj" style="display: block;"> <div class="SL_ImTranslatorLogo" id="SL_button" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/imtranslator-s.png"); display: none; opacity: 1;"> </div> <div id="SL_shadow_translation_result2" style="display: none;"> </div> <div id="SL_shadow_translator" style="display: none;"> <div id="SL_planshet"> <div id="SL_arrow_up" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/up.png");"> </div> <div id="SL_Bproviders"> <div class="SL_BL_LABLE_ON" id="SL_P1" title="Microsoft">M</div> <div class="SL_BL_LABLE_ON" id="SL_P2" title="Translator">T</div> </div> <div id="SL_alert_bbl" style="display: none;"> <div id="SLHKclose" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/delete.png");"> </div> <div id="SL_alert_cont"> </div> </div> <div id="SL_TB"> <table cellspacing="1" id="SL_tables"> <tr> <td align="right" class="SL_td" width="10%"><input id="SL_locer" title="Зафиксировать язык" type="checkbox" /></td> <td align="left" class="SL_td" width="20%"><select id="SL_lng_from" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/select.png") 100% 0px no-repeat rgb(255, 255, 255);"><option value="auto">Определить язык</option><option value="az">Азербайджанский</option><option value="sq">Албанский</option><option value="en">Английский</option><option value="ar">Арабский</option><option value="hy">Армянский</option><option value="af">Африкаанс</option><option value="eu">Баскский</option><option value="be">Белорусский</option><option value="bn">Бенгальский</option><option value="my">Бирманский</option><option value="bg">Болгарский</option><option value="bs">Боснийский</option><option value="cy">Валлийский</option><option value="hu">Венгерский</option><option value="vi">Вьетнамский</option><option value="gl">Галисийский</option><option value="el">Греческий</option><option value="ka">Грузинский</option><option value="gu">Гуджарати</option><option value="da">Датский</option><option value="zu">Зулу</option><option value="iw">Иврит</option><option value="ig">Игбо</option><option value="yi">Идиш</option><option value="id">Индонезийский</option><option value="ga">Ирландский</option><option value="is">Исландский</option><option value="es">Испанский</option><option value="it">Итальянский</option><option value="yo">Йоруба</option><option value="kk">Казахский</option><option value="kn">Каннада</option><option value="ca">Каталанский</option><option value="zh-CN">Китайский (Упр)</option><option value="zh-TW">Китайский (Трад)</option><option value="ko">Корейский</option><option value="ht">Креольский (Гаити)</option><option value="km">Кхмерский</option><option value="lo">Лаосский</option><option value="la">Латинский</option><option value="lv">Латышский</option><option value="lt">Литовский</option><option value="mk">Македонский</option><option value="mg">Малагасийский</option><option value="ms">Малайский</option><option value="ml">Малайялам</option><option value="mt">Мальтийский</option><option value="mi">Маори</option><option value="mr">Маратхи</option><option value="mn">Монгольский</option><option value="de">Немецкий</option><option value="ne">Непали</option><option value="nl">Нидерландский</option><option value="no">Норвежский</option><option value="pa">Панджаби</option><option value="fa">Персидский</option><option value="pl">Польский</option><option value="pt">Португальский</option><option value="ro">Румынский</option><option value="ru">Русский</option><option value="ceb">Себуанский</option><option value="sr">Сербский</option><option value="st">Сесото</option><option value="si">Сингальский</option><option value="sk">Словацкий</option><option value="sl">Словенский</option><option value="so">Сомали</option><option value="sw">Суахили</option><option value="su">Суданский</option><option value="tl">Тагальский</option><option value="tg">Таджикский</option><option value="th">Тайский</option><option value="ta">Тамильский</option><option value="te">Телугу</option><option value="tr">Турецкий</option><option value="uz">Узбекский</option><option value="uk">Украинский</option><option value="ur">Урду</option><option value="fi">Финский</option><option value="fr">Французский</option><option value="ha">Хауса</option><option value="hi">Хинди</option><option value="hmn">Хмонг</option><option value="hr">Хорватский</option><option value="ny">Чева</option><option value="cs">Чешский</option><option value="sv">Шведский</option><option value="eo">Эсперанто</option><option value="et">Эстонский</option><option value="jw">Яванский</option><option value="ja">Японский</option></select></td> <td align="center" class="SL_td" width="3"> <div id="SL_switch_b" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/switchb.png");" title="Перевернуть языки"> </div> </td> <td align="left" class="SL_td" width="20%"><select id="SL_lng_to" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/select.png") 100% 0px no-repeat rgb(255, 255, 255);"><option value="az">Азербайджанский</option><option value="sq">Албанский</option><option value="en">Английский</option><option value="ar">Арабский</option><option value="hy">Армянский</option><option value="af">Африкаанс</option><option value="eu">Баскский</option><option value="be">Белорусский</option><option value="bn">Бенгальский</option><option value="my">Бирманский</option><option value="bg">Болгарский</option><option value="bs">Боснийский</option><option value="cy">Валлийский</option><option value="hu">Венгерский</option><option value="vi">Вьетнамский</option><option value="gl">Галисийский</option><option value="el">Греческий</option><option value="ka">Грузинский</option><option value="gu">Гуджарати</option><option value="da">Датский</option><option value="zu">Зулу</option><option value="iw">Иврит</option><option value="ig">Игбо</option><option value="yi">Идиш</option><option value="id">Индонезийский</option><option value="ga">Ирландский</option><option value="is">Исландский</option><option value="es">Испанский</option><option value="it">Итальянский</option><option value="yo">Йоруба</option><option value="kk">Казахский</option><option value="kn">Каннада</option><option value="ca">Каталанский</option><option value="zh-CN">Китайский (Упр)</option><option value="zh-TW">Китайский (Трад)</option><option value="ko">Корейский</option><option value="ht">Креольский (Гаити)</option><option value="km">Кхмерский</option><option value="lo">Лаосский</option><option value="la">Латинский</option><option value="lv">Латышский</option><option value="lt">Литовский</option><option value="mk">Македонский</option><option value="mg">Малагасийский</option><option value="ms">Малайский</option><option value="ml">Малайялам</option><option value="mt">Мальтийский</option><option value="mi">Маори</option><option value="mr">Маратхи</option><option value="mn">Монгольский</option><option value="de">Немецкий</option><option value="ne">Непали</option><option value="nl">Нидерландский</option><option value="no">Норвежский</option><option value="pa">Панджаби</option><option value="fa">Персидский</option><option value="pl">Польский</option><option value="pt">Португальский</option><option value="ro">Румынский</option><option selected="selected" value="ru">Русский</option><option value="ceb">Себуанский</option><option value="sr">Сербский</option><option value="st">Сесото</option><option value="si">Сингальский</option><option value="sk">Словацкий</option><option value="sl">Словенский</option><option value="so">Сомали</option><option value="sw">Суахили</option><option value="su">Суданский</option><option value="tl">Тагальский</option><option value="tg">Таджикский</option><option value="th">Тайский</option><option value="ta">Тамильский</option><option value="te">Телугу</option><option value="tr">Турецкий</option><option value="uz">Узбекский</option><option value="uk">Украинский</option><option value="ur">Урду</option><option value="fi">Финский</option><option value="fr">Французский</option><option value="ha">Хауса</option><option value="hi">Хинди</option><option value="hmn">Хмонг</option><option value="hr">Хорватский</option><option value="ny">Чева</option><option value="cs">Чешский</option><option value="sv">Шведский</option><option value="eo">Эсперанто</option><option value="et">Эстонский</option><option value="jw">Яванский</option><option value="ja">Японский</option></select></td> <td align="center" class="SL_td" width="5%"> </td> <td align="center" class="SL_td" width="8%"> <div id="SL_TTS_voice" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/ttsvoice.png");" title="undefined"> </div> </td> <td align="center" class="SL_td" width="8%"> <div class="SL_copy" id="SL_copy" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/copy.png");" title="Скопировать"> </div> </td> <td align="center" class="SL_td" width="8%"> <div id="SL_bbl_font_patch"> </div> <div class="SL_bbl_font" id="SL_bbl_font" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/font.png");" title="Размер шрифта"> </div> </td> <td align="center" class="SL_td" width="8%"> <div id="SL_bbl_help" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/bhelp.png");" title="Справка"> </div> </td> <td align="right" class="SL_td" width="15%"> <div class="SL_pin_off" id="SL_pin" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/pin-on.png");" title="Закрепить всплывающее окно"> </div> </td> </tr> </table> </div> </div> <div id="SL_shadow_translation_result" style="visibility: visible;"> </div> <div class="SL_loading" id="SL_loading" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/loading.gif");"> </div> <div id="SL_player2"> </div> <div id="SL_alert100">Звуковая функция ограничена 200 символами</div> <div id="SL_Balloon_options" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/bg3.png") rgb(255, 255, 255);"> <div id="SL_arrow_down" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/down.png");"> </div> <table id="SL_tbl_opt" width="100%"> <tr> <td align="center" width="5%"><input checked="1" id="SL_BBL_locer" title="Показывать кнопку ImTranslator Bubble 3 секунд" type="checkbox" /></td> <td align="left" width="5%"> <div id="SL_BBL_IMG" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/bbl-logo.png");" title="Показывать кнопку ImTranslator Bubble 3 секунд"> </div> </td> <td align="center" width="70%"><a class="SL_options" href="chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/html/options/options.html?bbl" target="_blank" title="Показать настройки">Настройки</a> : <a class="SL_options" href="chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/html/options/options.html?hist" target="_blank" title="История переводов">История</a> : <a class="SL_options" href="chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/html/options/options.html?feed" target="_blank" title="Обратная связь">Обратная связь</a> : <a class="SL_options" href="https://www.paypal.com/cgi-bin/webscr?cmd=_s-xclick&hosted_button_id=GD9D8CPW8HFA2" target="_blank" title="Сделать пожертвование">Donate</a></td> <td align="right" width="15%"><span id="SL_Balloon_Close" title="Закрыть">Закрыть</span></td> </tr> </table> </div> </div> </div>
XX ғасырда АҚШ пен КСРО ғарышты игеруде бәсекеге түскені белгілі. Тұңғыш ғарышкер ұшыру, айға алғаш болып қону секілді бәсекелестік аэроғарыш саласын қатты дамытты. Бірақ ғарышты игеру бәсекесі ұзаққа созылмай, ресми түрде аяқталды.
Бүгінде SpaceX компаниясы ұшырған зымырандарының арзанға түсуі алпауыт елдердің ғарышты игеруге ниетін қайта оятты. Мәселен, Ақ үй басшысы Дональд Трамп 2018 жылы НАСА-ның айға сапарын қаржыландыру үшін 800 миллион доллардан астам қаражат сұраған.
Сонымен қатар НАСА жақын арада TESS деп аталатын жаңа ғарыш обсерваториясын ұшырады. Бұл аппарат экзопланеталарды, яғни өмір сүруге қолайлы аспан денелерін зерттеуге арналған. Астрономдар TESS арқылы Күнге таяу маңдағы экзопланеталарды зерттеп, онда өмір сүрудің қаншалықты мүмкін екенін анықтамақ. Аппарат SpaceX компаниясының Falcon 9 зымыраны арқылы ғарышқа шығарылады.
Ресей де ғарыш игеру бәсекесіне қатысуға ниетті. Ел президенті Владимир Путин Марсты және Айды зерттеуге экспедиция жіберетінін айтқан болатын. Жердің табиғи серігіне бірінші сапар 2019 жылы жүзеге асады деп күтіліп отыр. Алғашқы автоматты станса Ай бетінен мұз іздеуге арналған. Содан кейін 2021 жылы «Луна-26» орбиталық аппараты жіберілмек. Ал 2022 жылы ұшырылатын ғарыш кемесі ай бетіне қонып, оның топырағын зерттеумен шұғылданбақ. Марсқа экспедиция 2020 жылы жіберіледі. Жоспар бойынша әуе кемесі 2021 жылы «Қызыл планетаға» жетуі тиіс. Сондай-ақ америкалық және ресейлік ғалымдар бірлескен жоба аясында айды барлауға арналған саяхаттың дайындығына қызу кірісіп кетті.
Ғарыш саласында Ресей Қытаймен де ынтымақтастық орнатқан. Бұл өз кезегінде солтүстіктегі көршімізге де, шығыстағы көршімізге де тиімді. Мәскеу әлеуетті әріптеске ие болса, Бейжің билігі Азиядағы өзінің көшбасшылығын бекіте түседі. Яғни «Аспан асты елі» құрлықтағы өзінің геосаяси беделін де арттыра түспек.
Ғарышты игеру бәсекесінде Жапония мен Үндістан да өз үлесін алып қалуды көздейді. Кейінгі он жылда осы екі ел арасындағы әріптестік жаңа сатыға көтерілді. Мәселен, былтыр күзде Үндістан премьер-министрі Нарендра Модимен кездескен Жапония премьер-министрі Синдзо Абэ ғарыш саласындағы екіжақты қарым-қатынасты нығайтуға және жерді зерттеу, айға саяхат мәселелерінде бірлесе жұмыс істеуге ниетті екенін мәлімдеген.
Оның үстіне, Үндістан мен Жапония Азия мен Тынық мұхиты аймағының көшбасшысына айналуға талпынады. 2017 жылғы желтоқсанда Үндістан ғарыш зерттеу ұйымы мен Жапония аэроғарыш барлау агенттігі Айға бірлескен экспедиция жіберетінін мәлімдеді. Жалпы, екі ел бұрын да Айға спутниктер жіберген болатын. Ол оның беткі қабатын ғана бақылап қайтқан. Бұл жолы Айдың бетіне қону мәселесі талқыланып жатыр.
The Washington Post газеті Азиядағы ғарышты игеруге бәсекелестік аймақтағы геосаяси басымдыққа ие болуға байланысты деп есептейді. Қытайдың ғарыш саласындағы жетістіктері мен стратегиялық мақсаты Үндістан мен Жапонияға ұнай қойған жоқ. Басылымның пайымдауынша, бұл екі ел арасындағы әріптестіктің нығаюының бір себебі осы.
Азияда мемлекеттер ғарышты игеруге талпынса, мұхиттың арғы бетінде бұл іспен бизнесмендер айналыса бастады. Бұрын АҚШ-та НАСА-ның дәурені жүрсе, қазір SpeceX-тың айдарынан жел есіп тұр. Илонның сөзіне сенгендер 15 жыл ішінде компанияны әлем танитын деңгейге жеткізді. И.Масктың ғарышқа қатысты өзіндік көзқарасы қалыптасқан. Таяуда ол АҚШ-та өткен конференцияда «Бізге қайтадан ғарышты игеруге жарысу қажет» деп мәлімдеді. И.Масктың пікірінше, мұндай қадам адамзаттың түрлі апаттардан жойылып кетуінен қорғап, Марс пен Айға қоныс тебуге мүмкіндік береді.
Биылғы ақпанда SpaceX компаниясы Falcon Heavy деп аталатын зымыранын сынақтан өткізгенін жоғарыда айттық. Оның көтергіштерін қайта пайдалану зымыран жасауға жұмсалатын шығынды азайтады. И.Маск енді ракетаның екінші деңгейлі көтергішін басы бүтін күйінде жерге қондыруды жоспарлап отыр. Бұдан бөлек, ол Марсқа экспедиция жіберіп, планетаға қоныс аударуды мақсат еткен. «Қызыл планетаға» сапар келер жылдың бірінші жартысында жүзеге аспақ.
Ғарышты игеруге талпынған миллиардер Илон Маск қана емес. «Амазон» компаниясының негізін салушы Джефф Безос та зымыран көтергіштерді қайта қондыруға талпынып жатыр. Сондай-ақ ол ғарышқа туристер апару жөніндегі жоспарын жетілдіру үстінде. Жақында ол «Ғарышты барлау сыйлығын» табыстау рәсімінде бұл жобаларды жалғаса беретінін мәлімдеді. Бұл мақсатта «Амазон» компаниясының акцияларын сатуды жоспарлап отыр. Әзірге Дж. Безос жоспарын егжей-тегжейлі түсіндірген жоқ.
Ғарышты игеру талпынысының белсенділігін мынадан да байқауға болады. 2017 жылы осы саладағы стартаптардың көлемі 2,8 миллиард долларға жеткен екен. Ал Айға аппарат қондыруды жоспарлаған iSpace жобасы бір жыл ішінде 90 миллион инвестиция тартқан.
Бір қарағанда Ай мен Марсқа қоныс тебу шынайылықтан алшақ көрінеді. Адамзаттың жартысы тамақ таппай, ауызсудан қиналып жүргенде аспаннан жымыңдайтын «Қызыл планета» мен түн сұлуы Айға қоныс тебу туралы мәселе көтеру қисынға келмейтін секілді. Дегенмен енді елу жылда өзге планетаны мекендеудің ауылы алыс емес тәрізді.
Абай АСАНКЕЛДІҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»