Түркологтар төрқалада бас қосты
<p style="text-align: justify;">Назарбаев Университеттің гума­ни­тарлық және әлеуметтік ғылымдар мектебінде 17-19 тамыз аралығында өткен ХІХ халықаралық түркі тіл білімі конференциясының тарихы 1982 жылы Берклиде Калифорния университетінде басталған болатын, содан бері жетекші университеттерде Ыстанбұлда, Лон­дон­да, Анкарада, Майнцеде, Упсалада, Із­мірде, Сегеде, Оксфордта және басқа да академиялық орталықтарда жиын өткізілген.</p> <div alt="0" id="SL_balloon_obj" style="display: block;"> <div class="SL_ImTranslatorLogo" id="SL_button" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/imtranslator-s.png"); display: none; opacity: 1;"> </div> <div id="SL_shadow_translation_result2" style="display: none;"> </div> <div id="SL_shadow_translator" style="display: none;"> <div id="SL_planshet"> <div id="SL_arrow_up" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/up.png");"> </div> <div id="SL_Bproviders"> <div class="SL_BL_LABLE_ON" id="SL_P0" title="Google">G</div> <div class="SL_BL_LABLE_ON" id="SL_P1" title="Microsoft">M</div> <div class="SL_BL_LABLE_ON" id="SL_P2" title="Translator">T</div> </div> <div id="SL_alert_bbl" style="display: none;"> <div id="SLHKclose" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/delete.png");"> </div> <div id="SL_alert_cont"> </div> </div> <div id="SL_TB"> <table cellspacing="1" id="SL_tables"> <tr> <td align="right" class="SL_td" width="10%"><input id="SL_locer" title="Зафиксировать язык" type="checkbox" /></td> <td align="left" class="SL_td" width="20%"><select id="SL_lng_from" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/select.png") 100% 0px no-repeat rgb(255, 255, 255);"><option value="auto">Определить язык</option><option value="az">Азербайджанский</option><option value="sq">Албанский</option><option value="am">Амхарский</option><option value="en">Английский</option><option value="ar">Арабский</option><option value="hy">Армянский</option><option value="af">Африкаанс</option><option value="eu">Баскский</option><option value="be">Белорусский</option><option value="bn">Бенгальский</option><option value="my">Бирманский</option><option value="bg">Болгарский</option><option value="bs">Боснийский</option><option value="cy">Валлийский</option><option value="hu">Венгерский</option><option value="vi">Вьетнамский</option><option value="haw">Гавайский</option><option value="ht">Гаитянский</option><option value="gl">Галисийский</option><option value="nl">Голландский</option><option value="el">Греческий</option><option value="ka">Грузинский</option><option value="gu">Гуджарати</option><option value="da">Датский</option><option value="zu">Зулу</option><option value="iw">Иврит</option><option value="ig">Игбо</option><option value="yi">Идиш</option><option value="id">Индонезийский</option><option value="ga">Ирландский</option><option value="is">Исландский</option><option value="es">Испанский</option><option value="it">Итальянский</option><option value="yo">Йоруба</option><option value="kk">Казахский</option><option value="kn">Каннада</option><option value="ca">Каталанский</option><option value="ky">Киргизский</option><option value="zh-TW">Китайский Трад</option><option value="zh-CN">Китайский Упр</option><option value="ko">Корейский</option><option value="co">Корсиканский</option><option value="ku">Курманджи</option><option value="km">Кхмерский</option><option value="xh">Кхоса</option><option value="lo">Лаосский</option><option value="la">Латинский</option><option value="lv">Латышский</option><option value="lt">Литовский</option><option value="lb">Люксембургский</option><option value="mk">Македонский</option><option value="mg">Малагасийский</option><option value="ms">Малайский</option><option value="ml">Малаялам</option><option value="mt">Мальтийский</option><option value="mi">Маори</option><option value="mr">Маратхи</option><option value="mn">Монгольский</option><option value="de">Немецкий</option><option value="ne">Непальский</option><option value="no">Норвежский</option><option value="pa">Панджаби</option><option value="fa">Персидский</option><option value="pl">Польский</option><option value="pt">Португальский</option><option value="ps">Пушту</option><option value="ro">Румынский</option><option value="ru">Русский</option><option value="sm">Самоанский</option><option value="ceb">Себуанский</option><option value="sr">Сербский</option><option value="st">Сесото</option><option value="si">Сингальский</option><option value="sd">Синдхи</option><option value="sk">Словацкий</option><option value="sl">Словенский</option><option value="so">Сомалийский</option><option value="sw">Суахили</option><option value="su">Сунданский</option><option value="tg">Таджикский</option><option value="th">Тайский</option><option value="ta">Тамильский</option><option value="te">Телугу</option><option value="tr">Турецкий</option><option value="uz">Узбекский</option><option value="uk">Украинский</option><option value="ur">Урду</option><option value="tl">Филиппинский</option><option value="fi">Финский</option><option value="fr">Французский</option><option value="fy">Фризский</option><option value="ha">Хауса</option><option value="hi">Хинди</option><option value="hmn">Хмонг</option><option value="hr">Хорватский</option><option value="ny">Чева</option><option value="cs">Чешский</option><option value="sv">Шведский</option><option value="sn">Шона</option><option value="gd">Шотландский (гэльский)</option><option value="eo">Эсперанто</option><option value="et">Эстонский</option><option value="jw">Яванский</option><option value="ja">Японский</option></select></td> <td align="center" class="SL_td" width="3"> <div id="SL_switch_b" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/switchb.png");" title="Перевернуть языки"> </div> </td> <td align="left" class="SL_td" width="20%"><select id="SL_lng_to" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/select.png") 100% 0px no-repeat rgb(255, 255, 255);"><option value="az">Азербайджанский</option><option value="sq">Албанский</option><option value="am">Амхарский</option><option value="en">Английский</option><option value="ar">Арабский</option><option value="hy">Армянский</option><option value="af">Африкаанс</option><option value="eu">Баскский</option><option value="be">Белорусский</option><option value="bn">Бенгальский</option><option value="my">Бирманский</option><option value="bg">Болгарский</option><option value="bs">Боснийский</option><option value="cy">Валлийский</option><option value="hu">Венгерский</option><option value="vi">Вьетнамский</option><option value="haw">Гавайский</option><option value="ht">Гаитянский</option><option value="gl">Галисийский</option><option value="nl">Голландский</option><option value="el">Греческий</option><option value="ka">Грузинский</option><option value="gu">Гуджарати</option><option value="da">Датский</option><option value="zu">Зулу</option><option value="iw">Иврит</option><option value="ig">Игбо</option><option value="yi">Идиш</option><option value="id">Индонезийский</option><option value="ga">Ирландский</option><option value="is">Исландский</option><option value="es">Испанский</option><option value="it">Итальянский</option><option value="yo">Йоруба</option><option value="kk">Казахский</option><option value="kn">Каннада</option><option value="ca">Каталанский</option><option value="ky">Киргизский</option><option value="zh-TW">Китайский Трад</option><option value="zh-CN">Китайский Упр</option><option value="ko">Корейский</option><option value="co">Корсиканский</option><option value="ku">Курманджи</option><option value="km">Кхмерский</option><option value="xh">Кхоса</option><option value="lo">Лаосский</option><option value="la">Латинский</option><option value="lv">Латышский</option><option value="lt">Литовский</option><option value="lb">Люксембургский</option><option value="mk">Македонский</option><option value="mg">Малагасийский</option><option value="ms">Малайский</option><option value="ml">Малаялам</option><option value="mt">Мальтийский</option><option value="mi">Маори</option><option value="mr">Маратхи</option><option value="mn">Монгольский</option><option value="de">Немецкий</option><option value="ne">Непальский</option><option value="no">Норвежский</option><option value="pa">Панджаби</option><option value="fa">Персидский</option><option value="pl">Польский</option><option value="pt">Португальский</option><option value="ps">Пушту</option><option value="ro">Румынский</option><option selected="selected" value="ru">Русский</option><option value="sm">Самоанский</option><option value="ceb">Себуанский</option><option value="sr">Сербский</option><option value="st">Сесото</option><option value="si">Сингальский</option><option value="sd">Синдхи</option><option value="sk">Словацкий</option><option value="sl">Словенский</option><option value="so">Сомалийский</option><option value="sw">Суахили</option><option value="su">Сунданский</option><option value="tg">Таджикский</option><option value="th">Тайский</option><option value="ta">Тамильский</option><option value="te">Телугу</option><option value="tr">Турецкий</option><option value="uz">Узбекский</option><option value="uk">Украинский</option><option value="ur">Урду</option><option value="tl">Филиппинский</option><option value="fi">Финский</option><option value="fr">Французский</option><option value="fy">Фризский</option><option value="ha">Хауса</option><option value="hi">Хинди</option><option value="hmn">Хмонг</option><option value="hr">Хорватский</option><option value="ny">Чева</option><option value="cs">Чешский</option><option value="sv">Шведский</option><option value="sn">Шона</option><option value="gd">Шотландский (гэльский)</option><option value="eo">Эсперанто</option><option value="et">Эстонский</option><option value="jw">Яванский</option><option value="ja">Японский</option></select></td> <td align="center" class="SL_td" width="5%"> </td> <td align="center" class="SL_td" width="8%"> <div id="SL_TTS_voice" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/ttsvoice.png");" title="undefined"> </div> </td> <td align="center" class="SL_td" width="8%"> <div class="SL_copy" id="SL_copy" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/copy.png");" title="Скопировать"> </div> </td> <td align="center" class="SL_td" width="8%"> <div id="SL_bbl_font_patch"> </div> <div class="SL_bbl_font" id="SL_bbl_font" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/font.png");" title="Размер шрифта"> </div> </td> <td align="center" class="SL_td" width="8%"> <div id="SL_bbl_help" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/bhelp.png");" title="Справка"> </div> </td> <td align="right" class="SL_td" width="15%"> <div class="SL_pin_off" id="SL_pin" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/pin-on.png");" title="Закрепить всплывающее окно"> </div> </td> </tr> </table> </div> </div> <div id="SL_shadow_translation_result" style="visibility: visible;"> </div> <div class="SL_loading" id="SL_loading" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/loading.gif");"> </div> <div id="SL_player2"> </div> <div id="SL_alert100">Звуковая функция ограничена 200 символами</div> <div id="SL_Balloon_options" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/bg3.png") rgb(255, 255, 255);"> <div id="SL_arrow_down" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/down.png");"> </div> <table id="SL_tbl_opt" width="100%"> <tr> <td align="center" width="5%"><input checked="1" id="SL_BBL_locer" title="Показывать кнопку ImTranslator Bubble 3 секунд" type="checkbox" /></td> <td align="left" width="5%"> <div id="SL_BBL_IMG" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/bbl-logo.png");" title="Показывать кнопку ImTranslator Bubble 3 секунд"> </div> </td> <td align="center" width="70%"><a class="SL_options" href="chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/html/options/options.html?bbl" target="_blank" title="Показать настройки">Настройки</a> : <a class="SL_options" href="chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/html/options/options.html?hist" target="_blank" title="История переводов">История</a> : <a class="SL_options" href="chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/html/options/options.html?feed" target="_blank" title="Обратная связь">Обратная связь</a> : <a class="SL_options" href="https://www.paypal.com/cgi-bin/webscr?cmd=_s-xclick&hosted_button_id=GD9D8CPW8HFA2" target="_blank" title="Сделать пожертвование">Donate</a></td> <td align="right" width="15%"><span id="SL_Balloon_Close" title="Закрыть">Закрыть</span></td> </tr> </table> </div> </div> </div>
Жиын екі жыл сайын бір рет, Түркия мен одан тыс жерлердегі университеттер арасында өтеді. Бұл кездесу Орталық Азияда тұңғыш рет ұйымдастырылып отыр. Осы шараның ұйытқысы болып отырған Назарбаев Университеттің президенті Шигео Катсу: «Назарбаев Университеттің шаңырағында түркі тіл білімінің білгірлерін көргенімізге қуаныштымыз. Назарбаев Университет білімнің, Астана қаласы өркениеттің орталығына айналды. Осы конференция сіздердің тың, терең зерттеулеріңізге жаңа серпін береді деп ойлаймын», деді. Әлемдегі түркі тілін зерттеуші ғалымдар Қазақстанды түркі дүниесінің орталығы, қазақ тілін түркі тілдерінің ең байы деп есептейді. Упсала университетінің профессоры Эва Чато: «Бұл ғылыми конференция өз тарихында тұңғыш рет түркі әлемінің жүрегінде, алтын қазығында өтіп отыр. Түркі халықтары Еуразия кеңістігінде тарыдай шашылған. Қазақстан сол кеңістіктің тура ортасында орналасқан. Бұл жиын түркі тілдерде сөйлейтін ұлттардың бас қосқан орталығында өтуімен де құнды. Мен өзім, түркі әлемінің орталығына келгеніме аса қуаныштымын», деді.
Халықаралық Түркі академиясының қолдауымен өткен конференцияның ашылу салтанатында сөз сөйлеген академия басшысы Дархан Қыдырәлі Қазақстандағы түркітану ғылымының жаңа кезеңін Халықаралық Түркі академиясының Астанада құрылуымен тікелей байланыстыруға болатынын атап өтіп, түркітану ғылымына еңбек сіңірген ғалымдарға арнайы марапаттар тапсырды.
Халықаралық Түркі академиясының В.Томсен медалімен Франкфурт университетінің профессоры, қазіргі түркі тілдері мен көне түркі тіліне байланысты іргелі зерттеулерімен түркітану ғылымына ерен еңбек сіңіргені үшін Ирина Невская, қырым татарлары, қадай және қазақ тілдеріне байланысты зерттеулері үшін А.Мицкевич университетінің профессоры Генрик Янковский, ал Түркі академиясының арнайы алтын медалімен салыстырмалы түркі тіл білімі, қадай және қашқай тілдерін зерттеуде жетістікке жеткені үшін Упсала университетінің профессоры Эва Чато марапатталды.
Түркі тілдерінің ортақ және жекелеген өзекті мәселелеріне арналған бұл конференция түркітанудағы маңызды ғылыми жиындардың қатарында. Түркі тіл білімінің көне және бүгінгі заңдылықтары ғалымдар үшін аса маңызды болып отыр.
«Бұл ғылыми басқосудың түркітану үшін маңызы ерекше. Бұл екі жыл сайын, дәстүрлі түрде әр елде өтіп келе жатқан жалғыз конференция. Қазақстанның түркітануға ерекше көңіл бөлетіні себепті, биыл осы елде бас қостық. Бұл түркі тілдерін зерттеп жүрген ғалымдар үшін қазақ тілін, қазақ халқын етене тани түсуге тамаша мүмкіндік. Мен бұл елдің ғылыми ортасымен де, халқымен де ерте кезден таныспын. Еуразия университеті, Франкфурт университеті және Берлиндегі посткеңестік елдердің тілі мен мәдениетінің байланысын зерттейтін университетпен бірлесіп атқарып жатқан бір жобамызды аяқтап қалдық. Мен жоба жетекшісімін. Бұл менің ғылыми жолымның бір бағыты. Қазақстандағы түркі тілдерінің әлеуметтік-лингвистикалық қарым-қатынасын Еуразия университетінің профессорлары Сәуле Тәжібаева, Нұрилә Шәймерденовамен бірлесіп зерттеп жатырмыз. Сонымен қатар көне түркі тілін, Алтайдағы көне түркі ескерткіштерінің тілін зерттеймін. Бұл конференцияда бүгінге дейін атқарылған жұмыстарды басқа түркітанушылармен бірлесіп, салыстырып, сараптадық», деді Ирина Невская.
Үш күнгі ғылыми жиын аясында «Сібірдегі жойылып бара жатқан түркі тілдерінің құжаттамасы», «Түркі және басқа да трансеуразиялық тілдердегі әртүрлі мәнділік пен реттілік» тақырыптарында семинарлар өтті. «Жалпы, түркі тіл білімінің заңдылықтарын, Сібірдегі жойылып бара жатқан түркі тілдерінің мәселелерін, Еуразия тілдерінің салыстырмалы теориялық және күрделі етістіктерге байланысты грамматикалық ерекшеліктерін талқыладық. Жалпы, түркі тілдерін заманауи теориялық көзқарастар тұрғысынан қалай зерттеуге болады дегенге жауап іздедік», деді Назарбаев Университеттің профессоры Юлай Шамилоғлы.
Сонымен қатар Қазақстанның латын әліпбиі нұсқасы да сөз болды. А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институтының профессоры Әлімхан Жүнісбек баяндама жасап, өз тұжырымдарын ортаға салды.
Бағашар ТҰРСЫНБАЙҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»