Әлисұлтан Құланбай. Мәңгілік Ел идеясының маңызды құрамдасы
<p style="text-align: justify;">Өмірден өткенше қолынан қаламы түспеген Әлисұлтан Құланбайдың редакция қоржынында қалған соңғы мақаласы ядролық қарусыздану тақырыбына арналған болатын. Сол шағын мақала аманат ретінде оқырман назарына ұсынылып отыр. <br /> </p> <div alt="0" id="SL_balloon_obj" style="display: block;"> <div class="SL_ImTranslatorLogo" id="SL_button" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/imtranslator-s.png"); display: none; opacity: 1;"> </div> <div id="SL_shadow_translation_result2" style="display: none;"> </div> <div id="SL_shadow_translator" style="display: none;"> <div id="SL_planshet"> <div id="SL_arrow_up" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/up.png");"> </div> <div id="SL_Bproviders"> <div class="SL_BL_LABLE_ON" id="SL_P0" title="Google">G</div> <div class="SL_BL_LABLE_ON" id="SL_P1" title="Microsoft">M</div> <div class="SL_BL_LABLE_ON" id="SL_P2" title="Translator">T</div> </div> <div id="SL_alert_bbl" style="display: none;"> <div id="SLHKclose" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/delete.png");"> </div> <div id="SL_alert_cont"> </div> </div> <div id="SL_TB"> <table cellspacing="1" id="SL_tables"> <tr> <td align="right" class="SL_td" width="10%"><input id="SL_locer" title="Зафиксировать язык" type="checkbox" /></td> <td align="left" class="SL_td" width="20%"><select id="SL_lng_from" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/select.png") 100% 0px no-repeat rgb(255, 255, 255);"><option value="auto">Определить язык</option><option value="az">Азербайджанский</option><option value="sq">Албанский</option><option value="am">Амхарский</option><option value="en">Английский</option><option value="ar">Арабский</option><option value="hy">Армянский</option><option value="af">Африкаанс</option><option value="eu">Баскский</option><option value="be">Белорусский</option><option value="bn">Бенгальский</option><option value="my">Бирманский</option><option value="bg">Болгарский</option><option value="bs">Боснийский</option><option value="cy">Валлийский</option><option value="hu">Венгерский</option><option value="vi">Вьетнамский</option><option value="haw">Гавайский</option><option value="ht">Гаитянский</option><option value="gl">Галисийский</option><option value="nl">Голландский</option><option value="el">Греческий</option><option value="ka">Грузинский</option><option value="gu">Гуджарати</option><option value="da">Датский</option><option value="zu">Зулу</option><option value="iw">Иврит</option><option value="ig">Игбо</option><option value="yi">Идиш</option><option value="id">Индонезийский</option><option value="ga">Ирландский</option><option value="is">Исландский</option><option value="es">Испанский</option><option value="it">Итальянский</option><option value="yo">Йоруба</option><option value="kk">Казахский</option><option value="kn">Каннада</option><option value="ca">Каталанский</option><option value="ky">Киргизский</option><option value="zh-TW">Китайский Трад</option><option value="zh-CN">Китайский Упр</option><option value="ko">Корейский</option><option value="co">Корсиканский</option><option value="ku">Курманджи</option><option value="km">Кхмерский</option><option value="xh">Кхоса</option><option value="lo">Лаосский</option><option value="la">Латинский</option><option value="lv">Латышский</option><option value="lt">Литовский</option><option value="lb">Люксембургский</option><option value="mk">Македонский</option><option value="mg">Малагасийский</option><option value="ms">Малайский</option><option value="ml">Малаялам</option><option value="mt">Мальтийский</option><option value="mi">Маори</option><option value="mr">Маратхи</option><option value="mn">Монгольский</option><option value="de">Немецкий</option><option value="ne">Непальский</option><option value="no">Норвежский</option><option value="pa">Панджаби</option><option value="fa">Персидский</option><option value="pl">Польский</option><option value="pt">Португальский</option><option value="ps">Пушту</option><option value="ro">Румынский</option><option value="ru">Русский</option><option value="sm">Самоанский</option><option value="ceb">Себуанский</option><option value="sr">Сербский</option><option value="st">Сесото</option><option value="si">Сингальский</option><option value="sd">Синдхи</option><option value="sk">Словацкий</option><option value="sl">Словенский</option><option value="so">Сомалийский</option><option value="sw">Суахили</option><option value="su">Сунданский</option><option value="tg">Таджикский</option><option value="th">Тайский</option><option value="ta">Тамильский</option><option value="te">Телугу</option><option value="tr">Турецкий</option><option value="uz">Узбекский</option><option value="uk">Украинский</option><option value="ur">Урду</option><option value="tl">Филиппинский</option><option value="fi">Финский</option><option value="fr">Французский</option><option value="fy">Фризский</option><option value="ha">Хауса</option><option value="hi">Хинди</option><option value="hmn">Хмонг</option><option value="hr">Хорватский</option><option value="ny">Чева</option><option value="cs">Чешский</option><option value="sv">Шведский</option><option value="sn">Шона</option><option value="gd">Шотландский (гэльский)</option><option value="eo">Эсперанто</option><option value="et">Эстонский</option><option value="jw">Яванский</option><option value="ja">Японский</option></select></td> <td align="center" class="SL_td" width="3"> <div id="SL_switch_b" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/switchb.png");" title="Перевернуть языки"> </div> </td> <td align="left" class="SL_td" width="20%"><select id="SL_lng_to" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/select.png") 100% 0px no-repeat rgb(255, 255, 255);"><option value="az">Азербайджанский</option><option value="sq">Албанский</option><option value="am">Амхарский</option><option value="en">Английский</option><option value="ar">Арабский</option><option value="hy">Армянский</option><option value="af">Африкаанс</option><option value="eu">Баскский</option><option value="be">Белорусский</option><option value="bn">Бенгальский</option><option value="my">Бирманский</option><option value="bg">Болгарский</option><option value="bs">Боснийский</option><option value="cy">Валлийский</option><option value="hu">Венгерский</option><option value="vi">Вьетнамский</option><option value="haw">Гавайский</option><option value="ht">Гаитянский</option><option value="gl">Галисийский</option><option value="nl">Голландский</option><option value="el">Греческий</option><option value="ka">Грузинский</option><option value="gu">Гуджарати</option><option value="da">Датский</option><option value="zu">Зулу</option><option value="iw">Иврит</option><option value="ig">Игбо</option><option value="yi">Идиш</option><option value="id">Индонезийский</option><option value="ga">Ирландский</option><option value="is">Исландский</option><option value="es">Испанский</option><option value="it">Итальянский</option><option value="yo">Йоруба</option><option value="kk">Казахский</option><option value="kn">Каннада</option><option value="ca">Каталанский</option><option value="ky">Киргизский</option><option value="zh-TW">Китайский Трад</option><option value="zh-CN">Китайский Упр</option><option value="ko">Корейский</option><option value="co">Корсиканский</option><option value="ku">Курманджи</option><option value="km">Кхмерский</option><option value="xh">Кхоса</option><option value="lo">Лаосский</option><option value="la">Латинский</option><option value="lv">Латышский</option><option value="lt">Литовский</option><option value="lb">Люксембургский</option><option value="mk">Македонский</option><option value="mg">Малагасийский</option><option value="ms">Малайский</option><option value="ml">Малаялам</option><option value="mt">Мальтийский</option><option value="mi">Маори</option><option value="mr">Маратхи</option><option value="mn">Монгольский</option><option value="de">Немецкий</option><option value="ne">Непальский</option><option value="no">Норвежский</option><option value="pa">Панджаби</option><option value="fa">Персидский</option><option value="pl">Польский</option><option value="pt">Португальский</option><option value="ps">Пушту</option><option value="ro">Румынский</option><option selected="selected" value="ru">Русский</option><option value="sm">Самоанский</option><option value="ceb">Себуанский</option><option value="sr">Сербский</option><option value="st">Сесото</option><option value="si">Сингальский</option><option value="sd">Синдхи</option><option value="sk">Словацкий</option><option value="sl">Словенский</option><option value="so">Сомалийский</option><option value="sw">Суахили</option><option value="su">Сунданский</option><option value="tg">Таджикский</option><option value="th">Тайский</option><option value="ta">Тамильский</option><option value="te">Телугу</option><option value="tr">Турецкий</option><option value="uz">Узбекский</option><option value="uk">Украинский</option><option value="ur">Урду</option><option value="tl">Филиппинский</option><option value="fi">Финский</option><option value="fr">Французский</option><option value="fy">Фризский</option><option value="ha">Хауса</option><option value="hi">Хинди</option><option value="hmn">Хмонг</option><option value="hr">Хорватский</option><option value="ny">Чева</option><option value="cs">Чешский</option><option value="sv">Шведский</option><option value="sn">Шона</option><option value="gd">Шотландский (гэльский)</option><option value="eo">Эсперанто</option><option value="et">Эстонский</option><option value="jw">Яванский</option><option value="ja">Японский</option></select></td> <td align="center" class="SL_td" width="5%"> </td> <td align="center" class="SL_td" width="8%"> <div id="SL_TTS_voice" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/ttsvoice.png");" title="undefined"> </div> </td> <td align="center" class="SL_td" width="8%"> <div class="SL_copy" id="SL_copy" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/copy.png");" title="Скопировать"> </div> </td> <td align="center" class="SL_td" width="8%"> <div id="SL_bbl_font_patch"> </div> <div class="SL_bbl_font" id="SL_bbl_font" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/font.png");" title="Размер шрифта"> </div> </td> <td align="center" class="SL_td" width="8%"> <div id="SL_bbl_help" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/bhelp.png");" title="Справка"> </div> </td> <td align="right" class="SL_td" width="15%"> <div class="SL_pin_off" id="SL_pin" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/pin-on.png");" title="Закрепить всплывающее окно"> </div> </td> </tr> </table> </div> </div> <div id="SL_shadow_translation_result" style="visibility: visible;"> </div> <div class="SL_loading" id="SL_loading" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/loading.gif");"> </div> <div id="SL_player2"> </div> <div id="SL_alert100">Звуковая функция ограничена 200 символами</div> <div id="SL_Balloon_options" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/bg3.png") rgb(255, 255, 255);"> <div id="SL_arrow_down" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/down.png");"> </div> <table id="SL_tbl_opt" width="100%"> <tr> <td align="center" width="5%"><input checked="1" id="SL_BBL_locer" title="Показывать кнопку ImTranslator Bubble 3 секунд" type="checkbox" /></td> <td align="left" width="5%"> <div id="SL_BBL_IMG" style="background: url("chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/img/util/bbl-logo.png");" title="Показывать кнопку ImTranslator Bubble 3 секунд"> </div> </td> <td align="center" width="70%"><a class="SL_options" href="chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/html/options/options.html?bbl" target="_blank" title="Показать настройки">Настройки</a> : <a class="SL_options" href="chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/html/options/options.html?hist" target="_blank" title="История переводов">История</a> : <a class="SL_options" href="chrome-extension://noaijdpnepcgjemiklgfkcfbkokogabh/content/html/options/options.html?feed" target="_blank" title="Обратная связь">Обратная связь</a> : <a class="SL_options" href="https://www.paypal.com/cgi-bin/webscr?cmd=_s-xclick&hosted_button_id=GD9D8CPW8HFA2" target="_blank" title="Сделать пожертвование">Donate</a></td> <td align="right" width="15%"><span id="SL_Balloon_Close" title="Закрыть">Закрыть</span></td> </tr> </table> </div> </div> </div>
Кеңес Одағы осыдан 69 жылдай бұрын Семей полигонында алғаш рет ядролық қаруды сынақтан өткізді. Қазақстан тарихында бұл күн қайғы-қасірет әкелгенімен, мәңгі есте қалады. Халқымыз бен жерімізді улаған ядролық сынақ қырық жылдай уақытқа созылды. Осы полигонда 450-ден астам сынақ жасалыпты. Олардың жалпы қуаты Хиросима қаласына тасталған бомбаның екі жарым мыңына тең екен.
Дүние жүзінде қуат-күші жағынан екінші орында тұрған Семей ядролық сынақ полигонын жауып, тажал отын өшіру еліміз үшін оңай бола қойған жоқ. Оны «тұншықтыруға» Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың қосқан үлесі өлшеусіз болды. Соның нәтижесінде кейбір «қысым-қарсылықтарға» қарамастан Президент 1991 жылдың 29 тамызында Семей ядролық сынақ-полигонын жабу туралы тарихи Жарлыққа қол қойып, халқын ажал аузынан, жерін экологиялық апаттан арашалап қалды. Содан бері 27 жыл өтті, онда бірде-бір сынақ жасалған жоқ. Полигонның үні мәңгіге өшті. Сол күнгі Қазақстан халқының қуанышы, Елбасына деген шынайы алғысы шексіз еді.
«1991 жылы 29 тамызда біздің еліміз үшін де, бүкіл әлем үшін де тарихи маңызы зор оқиға болды. Біздің жеріміз бен халқымызға 40 жылға жуық қасірет шектірген милитаризмнің ең ғұламат сынағы ширек ғасыр бұрын заңдық тұрғыдан тоқтатылды», – деді Мемлекет басшысы 2016 жылғы тамызда өткен «Ядролық қарусыз әлем қалыптастыру» атты халықаралық конференцияда сөйлеген сөзінде. Президенттің сол тағдыршешті шешімінен соң ядролық державалар да полигондарында сынақ өткізуді тоқтатуға мәжбүр болды. Қауіп-қатердің қара бұлтын сейілту де дәл осындай еді. Өйткені – бұл еліміз халқының ондаған жылдар бойы күткен қалауы болатын.
Біздің еліміз кейін әлем бойынша төртінші орын алатын ядролық қару түрлерінен өз еркімен бас тартып, халықаралық қоғамдастықты тағы да таң қалдырды. Жасыратыны жоқ, сол кезде кейбір «айтқыштардың» Қазақстан өзінің атом арсеналын ұстауға мүмкіндігі болмағандықтан бас тартты, деген пікірлер айтқаны да есімізде. «Қазақстан уранның қоры жөнінен әлемде екінші орында, ал өндіру бойынша бірінші орында тұр, – деген еді Президент аталған оғаш пікірге байланысты. – Біздің еліміздің экономикалық әлеуеті кейбір «табалдырықта» тұрған мемлекеттердің ішкі жалпы өнімінен артық болатын. КСРО тарағаннан кейін бізде әскери ядролық бағдарламаларды жүргізетін мамандар да, қажетті инфрақұрылым да бар еді».
Расында да, Жер шарында тағы бір ядролық державаның пайда болуы саяси ерік-жігер мен уақыттың еншісінде еді. Бірақ Қазақстан өзінің ерік-жігерін басқа мәселеде танытты. Осылайша, еліміз «Ядролық клубқа» мүше мемлекет болудан қағидатты түрде бас тартты. АҚШ және Ресеймен бірлескен мақсатта оқтұмсықтар мен жарылғыш құралдар залалсыздандырылды. Кейінірек, өңірдегі өзге елдермен бірге Орталық Азияны ядролық аймақ деп жариялаған Семей келісіміне қол қойылды. Ядролық қаруды таратпаудың және ядролық қарусызданудың жаһандық үдерісінің жаңа кезеңін бастап берді. Бұлай дейтініміз, 1991 жылдың 29 тамызына дейін ядролық қауіпсіздік саласында негізінен ядролық қару түрлерін шектеу шаралары ғана қолданылып келген болатын.
Анау бір жылы Жапонияның Фукусима АЭС-інде орын алған алапат апат бүкіл қоғамдастыққа бейбіт атом кешендері мен нысандарында қауіпсіздікті қамтамасыз ету технологиясында проблемалардың бар екенін нақты түрде көрсетіп берді. Міне, бұл ядролық қауіпсіздік жүйесін қалыптастыру кезек күттірмейтін өткір де өзекті мәселе ретінде қарастыру қажеттігін дәлелдеп отыр. Солай бола тұрса да, жекелеген мемлекеттер ядролық қаруға ие болу ниеттерінен таймай келеді. Рас, осы ғасырды ядролық энергетикасыз елестету мүмкін емес. Мамандардың пікіріне қарағанда, 2035 жылға қарай әлемдік экономиканың энергия көздерін қажет етуі екі есеге артады екен. Сондықтан да атом энергиясын бейбіт мақсатқа пайдалану үшін оған БҰҰ мен МАГАТЭ-нің қатаң бақылауы қажет-ақ. Ал қазақстандық тарап жиі көтеріп жүрген ядросыз әлем ол – ядролық энергияны әскери мақсатта қолдануға толық тыйым салу дегенді білдіреді.
Бүгінде біздің еліміз жаһандық ядролық қарусыз әлем қозғалысының көшбасшысына айналды. Ядролық қаруға тыйым салу, оны сынақтан өткізуді тоқтату, ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселелеріне байланысты бастамалар да көтеріп жүр. Олардың барлығы халықаралық қоғамдастық тарапынан қолдау табуда, осындай өзекті мәселелер қарастырылған халықаралық жиындар да өткізіліп келеді. Елбасының G-GLOBAL идеясы, халықаралық «АТОМ» жобасы, «Әлем. ХХІ ғасыр» манифесі осыларға нақты мысал әрі дәлел болып табылады. Сондай-ақ Қазақстан Президентінің ұсынысымен БҰҰ 29 тамызды Ядролық сынақтарға қарсы іс-қимылдың халықаралық күні деп белгіледі.
Қазақстан – ядролық қауіпсіздік саласындағы барлық халықаралық шарттардың белсенді қатысушысы. Еліміздің ядролық қарудан азат әлемге ұмытылысы – жалпыұлттық Мәңгілік Ел идеясының маңызды құрамдасы.