Жекеменшік түрме азаптаудың алдын ала ма?

Елімізде сотталғандардың адам ретіндегі құқықтарын қор­ғау, денсаулықтарын сақтау, тіпті қамап ұстауға байланысты халық­­аралық талаптардан кейін бір жылдары қылмыстық-атқару жүйесі Әділет министрлігінің құзырына берілген уақыт та болды. Бірақ бұл талпыныс нәти­же бермей, аталған жүйе көп ұза­май Ішкі істер министрлігіне қай­тарылды.

Ал 2010 жылдың басында елімізде шетелдік тәжірибелер негізінде жекеменшік түрме салу туралы әңгіме қозғалды. Кейін мұндай мекемелерді мемлекет-жекеменшік әріптес­тігі негізінде салу туралы ұсыныстар айтылды. 2017 жылы сол кездегі Ішкі істер министрі Қалмұханбет Қа­сымов мұндай жобаның тым қымбатқа түсетініне көз жет­кізіп, жоғарыда аталған ұсыныс қабылданбай қалды. Сөйтіп әуелі Шымкент, содан соң Нұр-Сұлтан, Петропавл, Қызылорда, Орал және Қарағанды қалала­рында МЖӘ арқылы салынуы тиіс болған мекемелер туралы әңгіме одан әрі өрби қойған жоқ. Еліміздегі есептеулер бойын­ша бір түрме салуға шамамен 20 млрд теңге қажет болады деп есептелінген-ді.

Сонымен жекеменшік түр­ме­нің артықшылығы неде еді? Ең бастысы –  үнемділік. Шетел­дік тәжірибе бойынша жеке­меншік түрме иелері бар­лық шығыстарды, оның ішінде сотталғандарды ас-сумен қам­та­масыз етуден басталатын бар­­лық шығынды өз мойны­на алады. Сонымен қатар адам құқықтарын қорғайтын ұйым­дар да сотталғандардың құқық­тарына байланысты белгілеген талаптардың орындалуын ба­қылауды оңай жүзеге асырады.

Оған қоса, түрмелерді ұдайы жаңғыртып отыру, сот­тал­ғандарды ұстау мен күзету және басқа да шығындары мемлекет­ке оңай жүк болмайтыны рас. Сотталғандарды ха­лық­аралық талаптарға сай күнделікті тамақ­тандырудың өзі қатардағы отбасылардың өзінің шығынынан жоғары болып жатады. Мәселен, сотталушының кешкі асында бір түйір ет болмаса немесе оған түскі асында жеміс-жидек бе­рілмесе – халықаралық өлшемдерде оның адам ретіндегі құқығының бұзылғандығы.

Сотталғандардың әл-ауқатын жақ­сартуға жуырда Заречный ауы­лындағы колонияда болған азап­тау оқиғалары қоғам назарын аударғаны рас. Орталық Азия­дағы халықаралық түрме рефор­масы өкілдігі директорының орын­басары Жанна Назарованың айтуына қарағанда, соңғы үш жыл­да ІІМ қарасты мекемелер­де  азаптауға байланысты 53 де­рек анықталған. 13 жағдайда қыл­мыстық-атқару жүйесі меке­мелерінде, 33 рет ішкі істер органдарында осындай қылмыс тіркелген. Сонымен қатар соттал­ғандарды бір-біріне қарсы пайдаланып, ұрғызу, азаптау деректері де кездесіп тұрған.

Жалпы, халықаралық тәжі­ри­беде мұндай заңсыздық­тар­ға жол бермеудің бірден-бір жолы ретінде жекемен­шік түрмелердің бәсі жоғары. Бұл саладағы ең маңыз­ды мәселел­ердің бірі – сот­талғандар­дың еңбек күшін пай­далану. Яғни мекеме аума­ғынан жұмыс орын­дарын ашып, бәсекеге қабілетті өнім өнді­рілсе, бұдан барлығы да ұтар еді. Жазасын өтеуші уақытын «өлті­ріп» қана қоймай, табыс табады, кәсіпке бейімделеді. Бұл дағды оған өмірлік азыққа айналуы да мүмкін. Ал кәсіпкерге керегі – тәртіпке мойынсұнған жұмысшы. Бұл әріптестіктің пайдасы жоғары болғанымен, әлі күнге реттелмей келеді. 

Осы орайда Ішкі істер ми­нистрі Ерлан Тұрғымбаевтың ай­туына қарағанда, қылмыстық-атқару жүйесі саласында бір­қатар жаңа бастама жүзеге асып жатыр. Атап айтар болсақ, Қазақстандағы сотталғандарға туған-туыстарымен қашық­тықтан бейнебайланыс жасау қол­жетімді болмақ. Қазіргі уақыт­та қанатқақты жоба Ақмола об­лысында іске қосылған.

Сонымен бірге ІІМ сот­талған­дарға қажетті тауар­лар­дың элек­­тронды дүкенін іске қосу бағы­тында жұмыстар жүр­гізуде. Сол үшін Sizoshop.kz  және Vnimaniye.kz интернет-дүкендері құрылды. Соның арқасында сот­тал­ғандар күн­делікті тұтыну­ға қажетті рұқсат етілген тауарлар тізімінен қа­жетті тауарды, туыс­қандары мен жақын-жуық­тарын шақырмай-ақ сатып ала алады.

Қылмыстық атқару жүйесі комитетіне қарасты мекемелердің бәрінде сотталғандарды еңбек­пен қамту – ең басты назар ауда­рылатын істердің бірі. Со­ның арқасында қазір барлық сотталғандардың 75%-ы, яғни жазасын өтеп жатқан 14,6 мың адамның 11 мыңға жуығы ең­бек­пен қамтылып отыр. Осы мақсатта ҚАЖ мекеме­лерінің өндірістік базасын дамыту және жаңарту шаралары қабылданып жатыр. Қазіргі күні сотталғандар металл бұйым­дарын жасау, жиһаз жасау, құры­лыс материал­дарын өндіру, тігін­шілік секілді цехтарда еңбек ету­де. Тіпті, түзеу мекемелеріне ша­ғын және орта бизнес өкілдері белсенді түрде тартылуда. Олар түрмелерде өз өндіріс орындарын ашып, 3 мың сотталғанды еңбекпен қамтып отыр. Бұдан бөлек бүгінде 63 сотталған өз бизнесін ашып, атап айтқанда нан, макарон, консерві өнімдерін шығаруда. Міне, соңғы аталған жаңашылдықтардың барлығын әлем елдерінде жеке­меншік түр­ме иелері ың-шыңсыз жүзеге асыруда.

Е.Тұрғымбаевтың айтуы­на қарағанда, жылдан-жылға елімізде түзеу мекемелерінің саны қысқарып келеді. Салада жүргізілген ізгілендіру жұмыс­тарының нәтижесінде «түрме тұрғындары», яғни сотталғандар қатары 2009 жылдан бері екі есеге қысқарған. Жалпы, қазір еліміз бойынша пентитенциарлық салада 86 мекеме жұмыс істейді. Сотталғандар санының азаюына байланысты соңғы 5 жылда 12 мекеме, соның ішінде биылдың өзінде 4 мекеме жабылған.

Жекеменшік түрме жүйе­сін дамыту АҚШ-та басталып, Еуропа мен Азияның көп­теген дамыған мемлекетінде біріздендірілген.  Ал біздің елде осы тектес баста­маның өзінің ғұмыры қысқа болды.