Ұсталық – киелі кәсіп

Қазақ жерінде осындай он сау­с­ағынан өнер тамған небір ұста­лар мен ғажайып ұста­ха­налардың болғаны белгілі. Архео­л­огиялық қазбалар барысында көне шаһарлар мен қорғандардан ұсталыққа қатысты құрал-бұ­йым­­дар кездесіп жатады. Бұл дерек­тер там-тұмдап болса да көне дәуірдегі теміршілер мен олардың қызметі туралы зерттеулерге өз септігін тигізері анық. Мәселен, 2019 жылы Түлкібас ауда­ны, Абай ауылының тұр­ғы­ны Досжан Қыдырәлінің бақ­шасынан құлпытасы бар ес­керт­кіш (кесене) табылды. Қазба жұмыстары кезінде темірден құйылған көне төс шықты. Төс­тің ұстаханада ұзақ жылдар пай­да­­ланғаны бетіндегі айқыш-ұй­­қыш балға іздерінен анық бай­қалады. Сонымен бірге бұл жерден сүйектен жасалған ұста құ­ралдары, қорытылған темір қал­дықтары, ұршық бастары, керамика сынықтары мен шы­ны қал­дықтары да молынан та­был­ды. Ал ескерткіш басына қойылған құлпытаста куфи сти­лімен «Бұл қабір Мұхаммед Нұран Баба» деп жазылғаны анық­талды. Ғалымдар куфи сти­лі­мен жазылған құлпытастар ортағасырлық дәуірге жатады десе, арте­фак­тілерге жасалған зертханалық талдау нәти­желері де ескерткіштің мерзімін шамамен X-XI ғасырлар деп бел­гі­леу­де.

Сонымен қатар көнекөз қа­рия­­­лардың айтуынша, аталған ескер­­ткіш табылған маңда ер­те­­ректе көне ұстахана орны бол­ған екен. Ал беріге дейін құл­пы­тас табылған аумақта ордалы жыландар мекендепті. Әдетте жы­ландар алтыны бар жерді ме­кен­дейді деген ұғым болушы еді. Мүмкін бұл беймәлім әлем­нің тылсым құдіреті болар. Қалай десе де, Мұхаммед Нұран Баба ескерткішінен та­был­­ған жәдігерлер (ұста төсі, құрал-саймандары) ол қазақ да­ласында өмір сүрген белгілі ұста әрі әулие кісі болған деген пікірге жетелейді. Ғалымдардың пікірінше, оның есіміндегі «нұран» – әулиеліктің ең биік шыңына жеткен тұлғаға қа­тыс­ты теңеуді білдіреді. Ал кие­лі кәсіпті меңгерген темірші ұс­­талар рухани тазалыққа аса мән беріп, бойын таза ұстауға ты­рысқан. Көрік басып, төс соғар сәтте «менің қолым емес, Тәңір­дің қолы» деп ниет етуі осының айғағы. Сондықтан да халық ұстаны «Тәңірдің тарту еткен ісмер адамы» деп оған ерекше ілтипатпен қараған.

Көне фольклорлық деректерге сүйен­сек, теміршілік сақ, ғұн, түркі дәуірін­дегі кен қазу, металл өндіру ісімен, сондай-ақ тәңірлік сенімдегі бақсылық культімен бай­ланысты пайда болған және алғаш ұста­лық кә­сіп­пен бақсылар айналысқан. Мәсе­лен, Бумын қағанның арғы бабасы Надо­лу шад темірші ұста әрі бақсы болған деген деректер бар.

Ұстаның теміршілік пен бақ­сылық қатар дарыған тұлға бол­ған­дығы кейінгі түркі халық­та­рында да сақталған. Қыр­ғыздың әйгілі жырында Манас­тың жо­рық­­қа шығар алдында міндетті түрде те­мірші ұстаға барып батасын алып, қару-жарағын сайлайтындығы айтылады. Қазақ фольклорындағы секілді «Манас» дастанында да темірші өз атымен аталмай, «дархан» деп құр­мет­телген. Ал ертеректе қазақ емші­лері мен бақсылары ауырған адамды төспен ұшықтаса, жүкті әйелдің шошымауы үшін төс соғып, «темірші келді, темірші келді!» деп темірші шақыру ырымын жасайтын болған.

Халық танымында ұста мен оның құ­рал­дары да киелі саналып, түрлі жаман­дық­тан сақ­тай­ды деген сенім пайда бол­ған. Яғни ұстамен бірге оның жұмыс істей­тін ұстаханасы немесе дүкенінде ар­­на­йы рәсімдер өткізілетін болған. Мәселен, ұсталар жыл сайын дүкен құрып, іске кірісер сәтте:

Әуеден көмір түсірген,

От жақпай темір пісірген!

Қау көрігі бақылдап,

Балға төсі шақылдап,

Ер Дәуіт, пірім, сен қолда!

– деп Дәуіт пайғамбарға арнап құр­бан­дық шалып, құран ба­ғыш­тайтын. Мұны «дүкен майлау» рәсімі деп атаған. Бұл рәсім әдетте көктем мезгілінде орындалатын. Яғни наурызда ұстаның саймандары май­ланып, «төс майлар» деп мал сойылып, ақ бүркіліп, ас берілген.

Қазақ қоғамындағы ұста­лық­­қа қа­тыс­­ты «дүкен майлау», «төс майлар» рә­­сім­де­рі­нің көк­темнің наурыз айында атқа­рыл­­уы байырғы түркі дәуі­рін­­дегі «Ергенеқон» дас­танымен байланысты болса керек. Дас­тан­да Ергенеқонды мекендеген түркілер ұзақ жылдардан соң тау қапталын ерітіп, жазыққа шыққандығы баяндалады. Міне, сол күннен бастап әр жылы наурыз айын­­да ұсталықты, темір­ші­лікті ырымдап бал­ға­мен төс соғу дәстүрге айналыпты.

Сонымен қатар темірші ұс­та­ханасына қ­а­тысты халық ара­­сындағы «жылан қа­йыс» рәсі­мі де ұстаның бақсылық куль­ті­мен байланысын көрсетеді. «Жылан қайыс» рәсімі баланың төрт жасқа толған, яғни қоян мүшел жасына келген кезінде орын­далған. Ол үшін ұста мен бала әкесі арнайы бір күнді белгілеп, баланы ұста­ханаға әкелген. Әуелі ұста дүрілдетіп көрік басып, темір соғып ырымын жасай­ды. Ұстахананың іргесіне, сауыт-сайман мен қару-жарақ қояды. Ұста үстіне жылан түстес сұр торқадан тоқылған шек­пен киіп, баланы аяғының арасынан ары бір, бері бір екі рет өткізеді. Бірінші өткізгенде балаға сауыт-сайман кигізіп, екін­шісінде үстіне қару-жарақ тағады. Ға­лым­дардың пікірінше, бұл рәсім жерасты әлемінің патшасы жылан Бапы ханмен байланысты пайда болған. Аңыз бо­йынша, қызын өлімнен құтқарған жігітке риза болған Бапы одан не қалайтынын сұрайды. Сонда жігіт «не берсеңіз де ризамын» депті. Жылан Бапы хан оны бір жұтқанда сауытымен, екінші жұтқанда қару-жарағымен шы­ға­­рыпты. Ұстаның «жылан қайыс» рәсімінде баланы екі аяғы арасынан өткізуінің сыры осын­да жатса керек. Белгілі зерт­теуші Т.Әсемқұлдың айтуын­ша, қазақ мифологиясында Бапы хан ұсталық өнердің, жалпы метал­лур­гияның тәлімгері мен қол­даушысы ре­тін­де қабылданатындықтан, ерте кездер­де оған қазақ ұсталары табынатын болған. Жоғарыда айтылған аңыз дәстүрлі әде­биет­те «Жылан қабықты жігіт» деп те ата­лады. Ал мәдениеттанушы З.Нау­рыз­баеваның пайымдауынша, Бапы хан ба­йыр­­ғы танымдағы темірші ұсталар қасиет тұ­татын, осы өнердің атасы секілді киелі образ. Сондықтан «жылан қайыс» рәсімі ұс­таның қатысуымен арнайы ұстаханада өткізілетін болған.

Ұстаның жерасты патша­лы­ғы­мен байланысы жөнінде саха фольклорында Бақсы Тойон туралы аңыз бар. Ол жерас­ты Тәңірінің ұрпағы болып, адам­дар­ға қатер төндіретін рух екен. Алайда Бақсы Тойонның қауіп-қатерін тек теміршілер ғана сейілте алады-мыс. Сондықтан да ол теміршілерді қолдайтын рух саналыпты. Теміршілер Бақсы Тойонның құрметіне қызыл сиырды құрбан шалып, оның ма­йымен құрал-саймандарын майлайтын болған.

Ұсталыққа қатысты аңыз-әң­гі­­ме­лер мен ырым-жоралғылар мұ­­нымен шек­тел­ме­сі белгілі. Қадым заманнан Тәңірдің тартуы ретінде құрметтелген ұсталық өнер мен оның құралдары әлі де зерттеуді қажет етеді. Ал зерт­теуімізге арқау болған Мұ­хам­­­мед Нұран Бабаның төсі мен құрал-cай­мандары жоға­ры­да айтылғандай, бәл­кім талай рәсім-жоралғыларға куә болған шы­ғар. Мұхаммед Нұ­ран Баба ескерт­кі­ші­нен та­был­ған құлпытасы, қару-жара­ғы, ұсталық құралдары мен бұ­йымдары оның ұста әрі өзі өмір сүрген ортасында белгілі тұлға болғандығын дәлелдейді. Алда­ғы уа­қыттарда ұстаның көне ұс­та­­ханасы та­бы­­лып жатса, түркі ха­лық­тарындағы ұс­т­­а­лық өнерге қатысты тың дерек ретінде тари­хымызға өз үлесін қосар еді.

Нұрболат БӨГЕНБАЕВ,

Халықаралық Түркі академиясының сарапшысы