Банктер карантиннен «семіріп» шықты

Банктер бизнеске емес, қарапайым халыққа көбірек сенеді

Ұлттық банктің мәліметінше, 2020 жылдың наурыз айында банктердің бер­ген жалпы несие­лерінің көлемі 14,3 трлн теңге болған еді. Тамызға дейін бе­ріл­ген несие көлемі 13,9 трлн тең­гені құ­рады. Яғни, карантиндегі көктем мен жазда экономиканы несиелендіру кө­лемі 2,6 пайызға төмендеп кеткен екен. Де­генмен карантин шаралары бәсеңдеген қыр­күйекте көрсеткіш қайта көбейіп, 14,2 трлн теңгеге кө­терілді. Карантинге дейінгі дең­гейге қазір жетпегенімен, осы қар­қынмен келесі айда-ақ сол кез­дегі кө­лемнен асып кетейін деп тұр. Ал жыл соңына дейін осы қарқын сақталатын бол­са, қаң­тардан бастап желтоқсанға де­йінгі аралықта банктердің берген несиесі 14 пайызға бір-ақ көбеймек. Әрине, көр­сеткіштің бұлайша көбеюіне төтенше жағ­дайдан зардап шеккен кәсіпорындарға Үкі­меттің берген жеңілдетілген 600 млрд тең­ге несиесі де әсер етіп отырғанын ес­керген жөн. Алайда Үкіметтің бұл көмегі бол­маған күннің өзінде де несие нарығы 8 пайыздан артық өсер еді. Қысқаша айт­қанда, жыл соңына дейін несие нарығы қар­қын алып, ай санап банктен қарыз алу­шылар да, олардың берешек қаражаты да қарқынды түрде өспек. Бірақ бұл экономиканың өсімі емес, карантиндегі шек­теуден кейінгі нарықтың қалпына ке­луі екені анық.

Дағдарыс кезінде бизнеске берілген несие көлемі наурыз бен қыркүйек ара­лығында 7,4 трлн теңгеден 7,3 трлн тең­геге азайып қалған. Есесіне, осы уақыт ара­лығында жеке тұлғалардың банктер ал­дындағы қарызы 6,8 трлн теңгеден 6,9 трлн теңгеге өсіп отыр. Яғни, пандемиядан туын­даған экономикалық дағдарыстың қар­жылық дағдарысқа ұласпауы үшін бан­ктер ең алдымен бизнестің емес, жеке тұл­ғалардың көмегіне жүгініп отыр деген сөз.

Жалпы, соңғы жылдардағы несие на­рығының көрсеткіштеріне қарай шы­ғатын қорытынды – банктер бизнеске қарыз беру­ге жүрексінеді, өйткені сенбейді. Есе­сіне, жеке тұлғаларға тұтынушылық қарыз беруде белсенді. Жеке тұлғалар сол несиені де айналып келгенде бизнестің тауары мен қызметін тұтыну үшін жұмсайтыны анық. Алайда банктер үшін бизнеске қа­ра­ғанда қарапайым халықтан алашақ бол­ған тиімді. Кәсіби қаржыгерлер не дей­тіні белгісіз, бірақ біздің ойымызша, экономиканы қаржыландырудың «Банк-Жеке тұлға-Бизнес» моделі елдегі деваль­вацияны күшейтіп отырған бірден-бір фактор. Өйткені бизнес өзіне керек қа­ра­жатты соңғы тұтынушылар арқылы алып отырғандықтан, өндірістегі қаржы тап­шылығы соңғы тауардың қымбаттығын туын­дататыны тү­сінікті.

 Девальвацияның арқасында «байып» қалдық

Несие нарығымен салыстыр­ғанда карантинде депозиттің ай­тарлықтай өскені байқалады. Наурыз айында бизнес пен жеке тұлғалардың банктердегі қаражаты 20,3 трлн теңге болса, қыркүйекке дейін көр­сеткіш 2 пайызға өсіп, 20,7 трлн теңгеге жет­ті. Соның ішінде бизнестің жинағы 10,5 трлн теңгеден 10,6 трлн теңгеге жет­се, жеке тұлғалардың ақшасы 9,7 трлн теңге­ден 10 трлн теңгеге жетті.

Депозиттегі қаражаттың 40 пайызы шет­ел валютасында, оның басым бөлігі долларда екенін ескерсек, банктегі депо­зиттің жағдайы туралы мынадай қызық картина байқалады. Наурыз айында дол­лар 380 теңге, қыркүйектегі орташа көрсеткіш 420 теңге  айналасында болды. Яғни, карантин уақытында доллар бағамы шамамен 10 пайыз өсіп отыр. Енді депозиттегі 40 пайыз қаражатты тек доллар ба­ғамының өскенінің арқасында кө­бейді десек, наурыздағы 20,3 трлн теңге қазір 21 трлн теңгеден асуы керек еді. Алайда қазір де­позитте жатқан қаражат көлемі жоғарыда айтылғандай 20,7 трлн теңге. Бұдан шығатын қорытынды – депозиттегі ақша наурыздағы девальвацияның ар­қасында ғана өсіп отыр. Егер доллар қым­баттамағанда депозиттегі ақша азайып қа­лар еді.

 Банктер ешқашан кедейленбейді

Банк секторының наурыз айын­дағы таза пайдасы 150 млрд теңге болған. Қыр­күйекте көр­сеткіш 515 млрд теңгеге жуық­таған екен. «Халық банктің» жалғыз өзі қыркүйекте 189 млрд теңге таза пайда тауып, наурыз айындағы бүкіл банктің тапқан табысынан асып түсті. Банктердің тиімді биз­нес жасай бастауының бір себебі дағдарыс кезінде нашар кредиттер мен сапасыз активтерден жаппай құтылғаны болуы ықтимал.

Жалпы, көктем мен жаз­дағы каран­тинде банктердің қан­шалықты табысты жұмыс істегенін білу үшін осы аралықтағы меншікті капиталдарының көле­міне көз жүгірту керек. Наурыз айын­да банк­тердің капитал көлемі 3,78 трлн теңге болса, қыр­күйекте көрсеткіш сәл азайып 3,77 трлн тең­гені құрады. Алайда капитал көлемі несие нарығына «еріп» жүретіндіктен, яғни несие беру кө­бейсе, артынша бірер айдан кейін табыстың, тиісінше капиталдың да өсе­тінін ескерсек, жыл соңына дейін банк капиталдары қалпына келіп, тіпті жылды «плюс­пен» жа­буы әбден мүмкін.

Оның үстіне, қыркүйекте тек қана АТФ банкі, Еуразия банкі, жабылып қал­ған Тенгри банкі, Азия Кредит банкі мен Пәкіс­танның ұлттық банкінде ғана ка­питал көлемі төмендеген. Қалған банктер қазірден-ақ дағдарыстан шығып жатыр.

 Дағдарыстан пайда тауып жүр

Қысқа мерзімде өз капитал­дарын сақ­тап қалуға тырысып жатқан банктер ұзақ мерзімде көп пайдаға кенелгелі отыр. Қаржы нарығында жарты жылда 10 пайыз табыс – өте үлкен көрсеткіш. Банк секторының актив көлемі наурыз-қыр­күйек аралығында 26,7 трлн теңгеден 10 пайызға өсіп 29,6 трлн теңгеге жетті.

Жыл басынан бері барлық дерлік банк­тердің актив көлемі өскен. Тек Нұрбанк, Хоумкредит, Қазақстандағы Қытай банкі, Касса Нова, таяуда ғана жабылып қалған Тенгри банкі, Капитал банкі, Азия Кредит банкінің ғана активі азай­ған. Есесіне, қыркүйек айында ак­тивтері төмендеген банктердің қатары көбейген. Олардың ара­сында ірі банктерден Сбербанк, Форте банкі, АТФ банкі, Еуразия банкі, Альфа банк бар.

Бұл жолғы дағдарыс қаржы нарығының емес, шағын және орта бизнестің дағдарысы бол­ғандықтан, олардың көбінің бан­крот болып жатқаны заңды. Ал банктердің активтерінің ай­тарлықтай өсуі сол банкрот болған кәсіпорындардың кепілзаттарын алуы есебінен болуы мүмкін. Әйт­песе, банктердің жарты жылда өз активтерін 10 пайыз көбейте ала­тындай елде экономикалық мүмкіндіктің болмағаны белгілі.