Адам құқықтарын қорғаудың алғышарты

Бюрократияландырудың негізгі прин­циптері – нысанның формадан басым­дығы, әдепкі цифр­ландыру, бас­қа­ру­шылық жауап­кер­­шілік, үздіксіз же­тіл­діру, рет­­­теудің оңтайлылығы. Қара­­па­­­йым адамға аса көп дүние қа­жет емес. Кез келген азамат өзіне қа­тысты мәсе­лені мемлекетке жет­кізгісі келеді. Ал сол туын­да­ған мәселелерді мемлекет, мем­­­­лекеттік ­аппарат қарапайым және тү­сі­нікті түрде түсіндіріп, мүм­­­кін­ді­гін­ше дұрыс шешім шы­­ғаруға дағ­ды­­лануы керек. Өйт­ке­ні халық соны қа­лайды.

Жарлықта жүйелі және қол­данбалы шаралар кешені көз­делгені қуантты. Оларды іске асыру мемлекеттік аппаратта шешімдер қабылдауды жедел­де­ту­ді, мемлекеттік органдардың бірін­ші басшыларының дербестігі мен дербес жауапкершілігін арт­тыруды, құжат айналымы мен есептілікті қысқартуды қам­та­масыз етеді. Атап айтқанда, жүк­тел­ген міндеттерді іске асыруды жедел­дету үшін мемлекеттік ор­г­андарға өз функцияларын заң­на­малық деңгейде шамадан тыс нақтыламай, нормативтік құ­қық­тық актілерді қабылдау құ­қы­ғы берілетін болады.

Енді кешенді реинжиниринг негі­зін­де норма түзушілік және бюд­жет­тік процестердің мер­зімдері мен ке­зең­дерін екі есе қысқарту қамтамасыз еті­ле­тін болады. Сонымен қатар ведом­ст­в­олық есептілікті жүйе­леу және автоматтандыру; мемлекеттік органдар үшін ақпараттық жүйе­лер­дегі мә­лі­мет­терді сұратуға тыйым салуды енгізу; қағаз жү­зін­де бұрыштама қою­ды және құжаттардың әр парағына қол қоюды жою; өкілеттіктерді орта бас­­қарушылық буын деңгейіне беру; мем­лекеттік органдардың бас­шы­ла­рын қашықтан жұ­мыс істеу үшін құралдармен және өзге де жағ­дай­лар­мен қам­та­­ма­сыз ету мәселелерін іске асы­ру көз­деліп отыр.

Жарлыққа енгізілген шаралар мем­ле­кеттік қызметшілерді түпкілікті нәти­жеге әсер етпей­тін артық рәсімдер мен про­цес­тер­ден босатуға мүмкіндік бере­­ді. Сондай-ақ мемлекеттік аппа­рат­­тың Мемлекет басшысының саяси және экономикалық реформаларын, «Әділ қоғам мен тиімді мемлекет» құ­ру­ды жүйе­лі іске асыруға бағыт­та­луын қамта­ма­сыз етеді.

Мемлекеттік аппаратта ше­шім­­дер қабылдаудың тиімді­лі­гі мен жеделдігін арттыру, атқарушы билік қызметінің ша­мадан тыс заңнамалық регла­мент­телуін болдырмау, құжат айна­лымы мен есептілікті қыс­қар­ту, мемлекеттік органдар бас­­шы­ларының дербестігі мен дер­бес жауапкершілігін арттыру мақ­сатында Үкіметке құзырет­тер­дің заңнамалық деңгейінде шамадан тыс нақтылаусыз, жүк­тел­ген міндеттерді іске асыру мақсатында мемлекеттік орган­дар­ға нормативтік құқық­тық актілерді қабылдау құқығын бе­ру­­­ді қамтамасыз ету тапсырыл­ды. Форс-мажорлық мән-жайларға және дағдарыстық жағдайларға жедел ден қою үшін нормативтік құқық­тық акті­лер­ді, оның ішінде оларды мем­ле­кет­­тік тіркеусіз қа­был­даудың ерекше тәр­тібін енгі­зу мә­селесі күн тәртібіне шы­ға­­рыл­ды.

Жоғалтатын уақыт атаулыны жалпы екі есе қысқарта оты­рып, бюд­жет және норма түзуші­лік про­цестердің кешенді реин­жи­­нирингін қамтамасыз ету; мәлі­меттердің анықтығын, тең түп­нұс­қалығын және өзектілігін қо­­сым­ша растап отырмай, тиіс­ті мемле­кеттік органдардың мем­ле­кеттік ақ­па­раттандыру объ­ек­­тілерінде орна­лас­­тырылған мә­ліметтерді пайдалану қажет­тігін айқындау керек. Мем­ле­кет­тік ақпараттандыру объек­ті­­лерінде орналастырылатын мә­лі­меттердің дұрыстығы мен өзектілігі және жалған мәлі­мет­терді пайдалануға байланыс­ты шығындар үшін барлық жауап­кер­шілік тиісті мемлекеттік ор­ган­­дардың басшыларына жүк­тел­мек.

Сондай-ақ Үкіметке екі ай мерзімде азаматтар мен бизнес неғұрлым талап еткен өмірлік және іскерлік жағ­дай­лар­ды қо­сып, оларға реинжиниринг пен ав­то­маттандыруды қамтамасыз ете отырып, мемлекеттік көрсе­ті­летін қызметтер тізілімін қалып­тас­­ты­ру тәсілдерін қайта қарау; аза­мат­тармен коммуникация және жедел ведомствоаралық өза­ра іс-қимыл мақсатында ашық кеңес­тер өткізу үшін қолжетімді онлайн сервистерді пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз ету тапсырылды. Заңнамалық акті­лер­ді, Президент актілерін, сон­дай-ақ құпиялылық белгілері және «қызмет бабында пайдалану үшін» деген белгісі бар құжаттарды қоспағанда, Үкі­меттің регламентін және басқа да нормативтік құқықтық акті­лер­ді қайта қарау, оның ішінде: құ­жат­тар­ды қағаз түрінде ен­гі­зу­дің, олар­ға бұ­рыш­­тама қоюдың және әр пара­ғына қол қоюдың күшін жоюды қамтамасыз ету; Үкі­мет­­тің және басқа да мем­ле­­кеттік органдардың айрықша құзы­ретіне жататын қызметтің ағым­дағы мәселелері бойын­ша құжаттарды, сондай-ақ мүдделі мем­лекеттік органдармен алдын ала пы­сықтамай, мәселені мәні бойынша шешуді талап ете­тін мемлекеттік орган­дардың ұсыныстарын Президент Әкім­­­ші­лігіне енгізуге тыйым салуды ен­гі­зу; тікелей рәсімдерді қос­па­ған­да, орындалу мерзімі екі жұмыс кү­ні­нен кем болатын сұрау салулар мен тапсырмаларға тыйым салуды енгізу көзделді. Президенттің, Премьер-Минис­трдің, Мемлекеттік хат­шының, Президент Әкімшілігі Бас­шы­сы­ның және Қауіпсіздік кеңесі Хатшысының тапсырмаларын; Премьер-Министрдің Кең­се­сінде құжаттарды қарау мер­зімдерін екі есе қысқартуға; мем­ле­кет­тік органдардың бірінші бас­шы­ларының мемлекеттік орган­дардың құрылымдық бөлім­ше­ле­рінің жекелеген басшыларына ұйымдық-техникалық сипаттағы құжаттарға қол қою құқығын беруге, сондай-ақ ведомствоаралық кеңес­терге мемлекеттік органның қаты­суына және көзқарасын біл­ді­руге мүмкіндік беруге; мем­ле­кеттік орган­дардың бірінші басшыларының жетек­шілік ете­тін орынбасарларына Премьер-Министрдің Кеңсесінде нор­ма­тивтік құқықтық актілердің жобаларын келісу құқығын бе­ру; мемлекеттік органдардың бі­рін­­ші басшыларының шешімі; кеңестер тағайындау мен өткізу негіздерін нақты регламенттеу жөнінде шаралар қабылдау қа­жет­тігі ескерілмек.

Осы шаралардың барлығы бюро­кратияға, сыбайлас жемқор­лық­қа, мем­лекеттік аппараттың жосықсыз жұ­мы­сына қарсы күр­есте мемлекеттің құ­қық қор­ғау әлеуетін күшейтеді. Бұл мәселедегі әділеттілік пен теңдік – қоғамның жарқын болашаққа деген үмітін оятып отыр.

Марат БАШИМОВ,

Еуропалық құқық және адам құқықтары институтының директоры