Түбегейлі өзгерістерге жол сілтейтін құжат

«Осы Жолдауда айтылатын міндеттің бәрі үш жылдың ішінде орын­далуға тиіс. Ал аса күрделі міндеттерді жүзеге асыру үшін нақты мерзім бекітіледі», деген Президент Қасым-Жомарт Тоқаев экономикалық және әлеу­мет­тік реформаларды жүргізу­дің қажет­ті­лігін атап өтті. Онда кейінгі кез­­д­егі жаһандық оқиғалар, энергетика, байланыс және сауда са­ла­сындағы мәселелер жан-жақ­ты көтерілді. Барған сайын күр­де­ле­ніп, бөлшектеніп бара жатқан геосаяси кезеңде, технологиялық инновацияларды жеделдетуде, ресурс­тарға талас күшейген, жа­һан­дық сауда жүйесіндегі тү­бе­гей­лі өзгерістер сәтінде Қа­зақ­­станның мүмкіндіктерді барын­ша пайдалануын және қиын­шы­лықтан құтылу жолдары көр­се­тілген.

Қасым-Жомарт Тоқаев Жол­­дауында айтылған негізгі тақы­рып­тың бірі жаңа­лық емес. Соған қарамастан, өзекті­лі­гін жоғалтқан жоқ. Ол – жаңа экономикалық модельге көшу. Қазақ­стан ежелден өзінің орасан зор энер­ге­ти­ка­лық ресурс­та­рына, ең алдымен, мұнай мен газға тәуелді. Де­ген­мен өзгермелі жа­һандық энер­ге­тикалық дәуірде Қазақстан ана­­ғұрлым озық инновацияларды пайдаланып, экономиканы әртарап­тан­дыру, халықтың әлеуетін және жоғары білікті жұмыс күшін жақсырақ пайдалану қажет екенін мойын­дайды. Бұл саясаттың өзегі жеке секторды, атап айтқанда, ша­­ғын және орта кәсіпкерлікті (ШОБ) эко­­но­микалық өсудің, жұ­мыс орын­­­дарын құрудың және ин­но­­ва­­ция­ның қозғалтқыш күшіне айнал­дыру болмақ.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев орта бизнестің даму қарқы­ны артта қалғанын мойындады. Осы орайда, орта бизнестің өсуіне кедергі келтіретін кедергілерді жою қажет. Жаһандық «жасыл» энер­гетикаға көшу жоғары тех­­­но­логиялық чиптерді (атап айт­қан­да, электромобильдер, жел турбиналары, аккумуляторлар, маг­ниттер және электроникаға қолданылатын) шығаруға керекті сирек кездесетін металдарға сұ­ра­­нысты арттырды. Ал Қазақ­с­тан­да ондай металдар жетіп ар­ты­лады.­ Осылайша, көміртегі бей­та­раптығына қол жеткізуге жол аша­­ды. Сонымен қатар Қазақ­станның стра­­тегиялық гео­гра­фиялық орналасуы Еуро­па мен Азияның негізгі нарықтарына оңай қол жеткізуге мүмкіндік бе­ре­ді. Осылайша, Қазақстан өзін се­німді, тұ­рақ­ты жеткізуші ретін­де көрсетеді.

Бұл тұрғыда әлемнің шалғай жер­леріндегі оқиғалардың да Қа­зақ­стан үшін оң нәтиже әкелуі мүмкін. Африканың кей бөлігін­де­гі тұрақсыздықтың салдарынан Еуропалық одақ сенімді және тұрақты жеткізуші іздейтіні бел­гі­лі. Мәселен, Еу­ро­палық одақ импорттайтын уранның 20-25 пайызын негізінен Нигер секілді  мемлекеттерден тасымалдайды. Міне, осындай сәт­те Қазақстан көмекке келеді. Нигердегі төң­­ке­ріс­тен кейін Қа­зақ­стан­дағы уранға жауапты компанияның бас­шысы қажет етсе, Еуропаға көбірек өнім жет­кізуге дайын екенін айтып үл­герді.

Жолдауда мемлекеттік аппарат пен мем­­лекеттік басқару жү­­йе­­сінде біраз өзгеріс болатыны айтылды. Осы жерде айта кеткен жөн, енді су мәсе­лесімен Эко­логия және табиғи ресурстар минис­тр­лігіне қарасты комитет емес, жеке сала – Су ресурстары және ирригация министрлігі айналысады. Бір министрлікте көптеген мәселенің шамадан тыс шо­ғыр­ланса, кейде стратегиялық мін­деттер үнемі екінші жос­пар­­ға ысырылады. Орталық Азия азық-түлік қауіпсіздігі мен ха­лық­тың тұрмыс-тіршілігіне ұзақ­мер­зімді қатер төндіретін жер бе­тіндегі ең сусыз аймақтардың бірі екені белгілі. Арал апаты мен мұздықтардың тез еруі мәсе­ле­нің ауқымын көрсетеді. Су ресурстарын ұтымды пайдалану және трансшекаралық су ын­ты­мақ­тастығы Орталық Азия елдері үшін негізгі саясат ба­ғытына айналады. Қасым-Жомарт Тоқаев өз сөзінде атап өткендей, жеке министрлік құру – заман талабы.

Тоқталғым келген тағы бір мәсе­ле – атом энергетикасын да­мыту. Дүние жү­зін­дегі ең ірі уран қоры бар Қазақс­тан­ның атом энергиясын пайдалануға тал­пынуы таң­ғаларлық емес. Ядролық энер­­гетика көмірқышқыл газын шы­­ғар­май­тын таза энергия техно­ло­гия­сы са­на­лады.

Қазақстан Президенті 2021 жылғы Жолдауында 2030 жылға қарай Қазақстан электр энер­гия­сының тапшылығына ұшы­рай­тынын ескертіп, Үкімет пен «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қорына елдегі атом энергетикасын дамыту мүмкіндігін жан-жақты зерделеуді тапсырған болатын. Сонымен қатар Қазақ­стан секілді мемлекетте өткен тарих, әсіресе, Семей ядролық полигонының қайғылы естелігі қо­ғамның ұжымдық санасына салмақ түсіреді. Сондықтан Пре­зи­дент Қасым-Жомарт Тоқаев бұл мәселені жалпыхалықтық референдумға шығаруды ұйғар­ды. Президент Тоқаевтың сөйле­ген сөзінде өзін-өзі қамта­ма­сыз етуге, өндіріске және елдің ұлт­тық әлеуетін толық пайда­ла­нуға баса назар аудара отырып, Қазақстанның қай бағытқа жылжитыны туралы көптеген мағлұмат берді. Жолдау реформаларды жалғастыруға қа­жеттілікті түсіндіреді. Бірақ онда ай­тыл­ған міндеттердің орындалуы ірі қа­ла­лар­дан бастап, Қазақстанның түк­пір-түкпіріндегі кішкентай ауыл­дар­­дағы би­лік өкілдерінің та­бысты жұмыс істеуіне бай­ланысты.

Альберто ТЮРКСТРА,

 «Diplomatic World» басылымы жобасының басшысы,

Бельгия