Кісі өлімінен «бизнес» жасамайық

«Кеше кешке көрші ағай қайтыс болыпты. Аңқылдаған ақкөңіл жан өтті өмірден. Жаңа әзірде үйіне кіріп шы­ғып, кө­ңіл айттық, батамызды жа­садық. Ағайдың мәйіті үйге әкелінбепті. Мәйіт­ха­на қызметкерлері сой­май беру үшін 200 мың тең­ге сұ­рап­ты», дейді жеңгей. Осын­дай келеңсіздікке тоқтау, ты­йым бар ма, әлеумет? Әл­де, бұл заңдастырылған заң­­сыз­­дық па?», депті ол. Біз мәйітхана қызметкерлерінің әрекеті қол­да­­ныстағы заңнамаға қай­шы келеді, Ата Заңында өзін әлеуметтік мемлекет деп жа­риялаған елімізде кісі өлі­мі­нен «бизнес» жасауға жол беріл­м­еуге тиіс деген пікір біл­дірдік. Әріптес ағамыз бізден мәселенің мән-жайын нақты біліп беруімізді сұраған соң, қол­даныстағы заңнамаға тағы бір үңілуге тура келді.

2020 жылғы 7 шілдеде қа­­былданған «Халық ден­саулығы және денсаулық сақ­тау жү­йесі туралы» кодекстің 131-бабының 4-тармағында: «Ана, сәби өлімін немесе өлі тууды қоспағанда, өлім­нің зорлық-зомбылықтан бол­ғанына күдік болмаған кезде мәйіт­ті патологиялық-ана­то­миялық ашып қарау жүр­гі­­зілместен беруге рұқсат еті­­­леді. Өлімнің тікелей се­бе­бі анықталмаған кезде па­то­­­логиялық-анатомиялық диаг­ностика жұбайының (за­­йы­­бы­ның) немесе жақын туыс­та­рының бірінің немесе заң­ды өкілінің жазбаша ке­лісімі болған кезде жүзеге асы­ры­лады», деп көрсетілген. Бас­қаша айтқанда, адамның өз ажалымен өмірден өткеніне кү­дік болмаған жағдайда оның мәйітін ашып қарау мін­детті емес. Аталған баптың 9-тар­мағында: «Патологиялық-ана­томиялық ашып қарау қайтыс болған адамның денесіне ізгі ықтияттылықпен қарай оты­рып және оның сыртқы ана­томиялық қалпын барынша сақтай отырып жүргізіледі», деп ескертілгендігі де – орынды талап. Ал Денсаулық сақ­тау министрінің 2020 жылғы 14 желтоқсандағы бұйры­ғы­мен бекітілген «Қазақ­стан Республикасында па­то­ло­гия­­лық-анатомиялық диаг­нос­тика көрсетуді ұйым­дас­тыру стандартында» ана мен нәресте өлімі болғанда, бала өлі туғанда патологиялық-ана­томиялық ашып қарауды тоқтатуға жол берілмейтіндігі, сондай-ақ денсаулық сақтау ұйымынан тыс жерде балалар кенеттен қайтыс болған жағдайда олардың мәйіттері сот-медициналық сараптама жүргізуге жататындығы нақ­тыланған.

Мәйітті патологиялық-ана­­­томиялық зерттеу жүргізу кезінде зорлық-зомбылықтан болған өлім белгілері табылған жағдайда ашып қарау тоқ­та­тылып, мәйітхана басшысы мәйітті сот-медициналық са­рап­тамаға тапсыру үшін бол­ған жайт туралы сот-тергеу ор­­гандарына хабарлайды. Ал ашып қарау кезінде жұқ­па­лы ауру, тағамнан немесе өндірісте улану белгілері анық­­талған жағдайда патологанатом дәрігер санитариялық-эпидемиологиялық қызметке шұғыл хабарлама жолдайды.

Күмәнді жағдайда қайтыс болған адамның жұбайының не зайыбының, немесе жа­қын туыстары мен заңды өкі­лінің талап етуі бойынша па­то­ло­гиялық-анатомиялық ашып қарау жүргізілетіндігін де айт­­­қан жөн. Мұндайда ашып қа­рау тәуелсіз сарапшыға тапсырылады. Аталған стандартта көрсетілгеніндей, елі­мізде патологиялық-анато­мия­­­лық диагностика тегін ме­­ди­циналық көмектің кепіл­дік берілген көлемі аясында және міндетті әлеуметтік ме­дициналық сақтандыру жү­йесі бойынша көрсетіледі. Бұ­ған қоса, қолданыстағы заң­нама бойынша мәйітханаға қайтыс болған адамның денесін уақ­тылы жеткізу міндеті ден­саулық сақтау ұйымының бас­­шылығына жүктелген. Осы­­лайша, мәйітті мәйітханаға апа­рып ашып қарау жұмысы қайтыс болған адамның жа­қындарының келісімімен әрі ақысыз жүргізілуге тиіс. Әри­не, жергілікті жерлердегі ауру­ханалардың басшылары мәйітті мәйітханаға апаруға авто­көлік немесе жанармай жетіспегендіктен, марқұмның туыстарына салмақ салып жататыны жасырын емес. Себебі, көптеген ауылдық ауданда ПАБ бөлімшелері жоқ. Мәселен, Солтүстік Қазақстан об­лысындағы 13 ауданның 4-еуінде – Айыртау, Ақжар, Ға­бит Мүсірепов атындағы және Тайынша аудандарында ғана ауданаралық мәйітханалар бар. Оларға жаздың жауын-шашынды, қыстың боранды күн­дерінде көршілес аудандардан қатынау оңай емес. Қалай болғанда да, «Біреудің кісісі өлсе, қаралы – ол, Қаза көр­ген жүрегі жаралы – ол» деп дана Абай бабамыз айт­қандай, ажалға қимайтын қым­­бат адамы дүниеден озып, қай­ғы жұтып отырған от­ба­сыға марқұмның мәйітін ашып қарау үшін көлік іздетіп, қосымша ауыртпалық салу заң­сыз әрі адамгершілікке жат­пайды.

Сонымен қатар, мәйіт­ханалар мә­йітті сақтау үшін қайтыс болған адам­ның бетін немесе тұтас денесін бальзамдау, әрлеу сияқ­­ты қызметтерді ақылы негіз­де көрсететіндігін де біл­ген жөн. Бұл – әрине, кі­сісі өлген отбасының өз ер­кімен әрі ұлтының әдет-ғұр­пына қарай шешетін мәселе. Қорғанбек Аманжолдың ай­­туына қарағанда, мәйітхана қыз­­меткерлерінің арасында алаяқ­­­тықпен айналысып, заң­намадан бейхабар адамдарды алдап, көлденең табыс тауып жүр­гендер бар сияқты. Алайда қаралы жанның өлім жөнелтуге байланысты қа­уырт шаруасы басынан асып жататындықтан, осы жайлы құқық қорғау органдарына хабарлап, алаяқтарды заң алдында жауапқа тарту қажеттігін ойлауға да мұршасы келе бермейді. Оның үстіне, алаяқ­тық қылмысты әшкерелеу үде­рісі күрделі болғандықтан, қыруар уақыт жұмсауды талап етеді. Осыған орай, жуырда Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі «Қазақстан Республикасының кейбір заң­намалық актілеріне сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасын әзірлеп, Қылмыстық кодекс­ке «Па­раны сұрау және талап ету» атты жаңа 366-2-бапты енгізуді ұсынып отыр. Онда ше­неунікті не лауазымды адам­ды пара сұрағаны немесе талап еткені үшін белгілі бір қызметпен айналысу құ­қығынан өмір бойына айыра отырып, 2 мың айлық есептік көрсеткішке (6 млн 900 мың теңге) дейін айыппұл салуға не сол мөлшерде 600 сағатқа дейін қоғамдық жұмысқа тар­туға не 2 жылға дейін бас бос­тандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазалау белгіленген. Антикордың бұл бастамасын қолдау қажет деп санаймыз.