Шәміл, Расул һәм Шәпи

Әсіресе отыз жыл аттан түспей орыс отаршылдарымен айқасқан Имам Шәміл ерлігін толғаған ер­тегіге бергісіз әңгімелердің әсе­рін айтып жеткізе алмайсың. Ол туралы алғаш мектепте тарих оқу­­лығынан оқып білдік. Жарық- т­ық­тың жарқын бейнесін де содан көрдік. Әрине, онда азаттық арыстаны сүйкімсіз кейіпте су­реттелетіні белгілі. Дегенмен де тарихи тұлғаға байланысты там-тұмдаған деректер кеңестік идеология сарыжұрт қылған са­намыздың түкпірінде қалып қой­ған еді.

Кейін есейе келе Расул Ғамзат­овтың «Менің Дағыстаным» атты шұрайлы шығармасы арқылы ұлт-азаттық көтерлісінің көшелі көсемін кеңірек таныдық. Ақын­ның әкесі, Сталиндік сыйлықтың лауреаты Ғамзат Цадаса баһа­дүр­ге бағыштап поэма арнағанын, өзінің жолын қуған баласының жастықпен жаңсақ басып, сол кездегі солақай саясаттың ке­сірінен жағымсыз жыр жазып Шә­мілге тіл тигізгеніне өле-өл­ген­ше ренжіп өткенінен хабардар болдық.

Шәмілмен тізе қосып бірге шайқасқан, сенімді серіктерінің бірі, бірақ араларында араздық туып, ат құйрығын кесісіп тын­ған Қажымұрат жайындағы Лев Толстойдың әйгілі хикаяты «тізер­леп өмір сүруден тік тұ­рып өл­генді» артық санайтын тау­лық­тардың айбынын одан сайын асқақтатып жібергені әмбеге аян.

Бірде менің қолыма белгілі авар қаламгері Шәпи Қазиевтің Мәс­кеудегі «Молодая гвардия» баспасынан «ЖЗЛ» сериясы бо­йынша жарық көрген «Имам Шамиль» ғұмырнамалық кітабы түсті. Кавказдың арғы-бергісін ақтарып, туған халқының бостан­дығын ту етіп көтерген есіл ерлер әруағын тербеп, патшалы Ресейдің жасыл жайлауында жайымен жатқан еркіндік сүйгіш елдерді жаулау жолындағы жа­уыздық әрекеттерін жазғы­рып, Пушкин, Лермонтов, Толстой, Грибоедов секілді орыс әдебиеті классиктерінің шығар­мала­рын­дағы асқар шыңдар мен асау өзендер өлкесінің өр мінезді перзенттері төңірегінде сөз қоз­­ғаған жазушының қалам қуа­ты бізді бірден баурап алды. За­манымыздың заңғар тұлғасы туралы дүниелер міне, осылай жа­зылуға тиіс деген ой түйдік. Мұнда басты кейіпкердің өмірі мен ерлік пен өрлікке толы өмір жолы, дербес имамат құ­рудағы ішкі және сыртқы саясаты, арман-аңсары, бәрі-бәрі байыпты баяндалған. Қысқасы, оқырманның ой-өрісін кеңейтер дерек пен дәйектер молынан қамтылған.

Басқыншылардың бақай­шағына дейін қаруланған қа­лың әскері ақыры көптігін көр­сетіп көтерілісшілерді басып жаншыды. Барар жер, басар тауы қал­маған қаһарман қол­басшы құр­метті тұтқынға айналады. Содан оны Санкт-Петербургтегі патша сарайына жөнелтеді. Император қа­былдауында болады. Ата жауы­на айналған атышулы генерал Ермоловпен де кездескен. Алек­сандр біріншіге Кавказды жарты жылда жаулауға уәде беріп, артынан арам ойы жүзеге аспай жігері құм болатын, әйтсе де әйгілі Пушкинге «Поникни снеж­ною главой, смирись, Кавказ: идет Ермолов» дегізген жауыз жан­дарал Имам­ның иман үйі­­ріл­ген нұрлы жүзіне қалай дәті ба­рып қарағанын кім біл­сін. Сірә, ол өзінің отандасы М.Ю.Лер­монтовтың Кавказ ха­қындағы: «...Там за добро, и кровь за кровь, и ненависть безмер­на, как любовь» деген өлең жол­дарындағы өсиет іспетті ескертпені есіне мүл­дем алмаса керек.

Айпақшы, аталған туынды авторы Шәпи Қазиев 2010 жылы қазан айында Астанада өт­кен Рухани келісім конгресіне келді. Жан-жақтан жиналған жақсы-жайсаңдардың арасынан жазушыны тауып алып сырлы сұхбат құрғанымыз,  «Имам Шәмілдің» алғашқы бетіне қолтаңбасын қойдырып алған сәулелі сәттерді сірә, еш­қашан ұмытпайтын шығармыз. Абзал аға сонда авардың тағы бір дүлдүлі, дү­рілдеген атағы айдай әлемге жайылған Расул Ғам­затов та ұлықтауға лайық еке­нін айтқан-тұғын.

Араға аз ғана уақыт салып, «ЖЗЛ» сериясымен «Расул Ғам­затов» жарқ ете қалғанда әжеп­тәуір қуанып қалдық. Алапат ақын­дығы өз алдына, ұлтына адал қызметімен, сөздің сөлін ағызар шешендігімен, қай-қайдағыны тауып айтар тапқырлығымен, кейде кеңестік ұстанымдарға кереғар қиямпұрыс мінезімен талайларды таңдандырған тамаша тағдыр иесінің ғибратты ғұ­мырынан сыр шертетін елеулі ең­бек көзіқарақты көпшілік көңі­лінен шыққаны анық.

Ірілер шеруін ілгерілеткен Шәпи Қазиев іле-шала «Краски изгнания» дейтін романын жариялапты. Оны оқи алмадық. Білуімізше, дүние­жүзілік дең­гейдегі дағыстандық суретші Ха­лилбек Мұса­ев жайында жа­зылған көрінеді. Бұл өзі ақ пен қызыл арпалысқан Қазан төң­керісінен кейін амалсыз туып-өскен же­рінен ауа көшіп, Алмания асқан, Мюнхендегі Король академия­сына түскен, оны үздік бітіріп, Парижге тағылымдамаға жібе­рілген көрнекті қылқалам шебері. Әлем әдебиетінің алыбы Томас Манн мен Франц Дуба сияқты сурет сүлейінің қамқорлығын көр­ген. Кемеліне келіп, кер жор­ғасына мінген кезде Екінші дүниежүзілік соғыс басталып, басымен қайғы болып кеткен. Ақыр соңында гитлершілермен сыйыспай, Аме­рикаға аттанған. Ел-жұртын сағынғаннан талай тамаша картина салған.

Мәскеуде тұрса да, Дағыс­танына адал болған Шәпи Қазиев бүгінде арамызда жоқ. Кіндік қаны тамған ауылынан топырақ бұйырды. Аруағы шат болсын деп, осынау шағын мақаланы жазып отырмыз.