Ақты ақ, қараны қара деген ұтады -Александр ТАСБОЛАТ

Сотқа жүгінбейтін адам жоқ. Бірақ солардың дені «Мен сүттен ақ, судан тазамын» дейді. Яғни «Мен кінәлімін, мен ұры­мын, мен парақормын» деп ешкім айта қоймайды. Және тараптардың қай-қай­сының да сотта келтірген уәждері сенім­ді көрі­неді. 

Егемен Қазақстан
21.06.2018 3292
2

Алайда сот шешімімен айыпты немесе қылмыскер атанып жат­қандар аз емес. Олар­дың дені бас бостан­дығынан айырылып, бірнеше жылға сотталады. Мұны шынайы сот төрелігінің нәтижесі дейміз. Бірақ осы сот төрелігі қалай жүзеге асырылады?

Әрине демократиялық, құқықтық мемлекетте қандай жағдайда да біреудің кінәсін айту оңай емес. Ол үшін қара қылды қақ жа­ратын әділдік қана қажет. Оның үстіне, әйтеуір, бір тараптың кінәсі мол екенін сол тараптың өзінен өзге ешкім жіті біле қоюы қиын. Мұны айтып отырғанымыздың өзіндік мәнісі бар. Себебі сот кез келген үкімді яки шешімді жайдан-жай шығара салмайды. Соттың өзге құзырлы органдардан басты ерекшелігі де сол – айдан анық ақиқатты ғана жариялау. Бұған еліміз тәуелсіздік алғалы бері сот жүйесінде жүргізілген көптеген сындарлы реформалардың оңды нәтижесі мен адамның жеке құқы, бостандығы сақталып, заңмен жан-жақты қорғала алатындығы үшін кепілдік берілетін Ата Заң талаптарын дәлел ретінде келтіруге болады. Осыған орай Елбасы соттарда әділдік салтанат құруы керек деп бекер айтқан жоқ.

Қылмыскер ешуақытта қылмыскермін деп айтпайды. Ал қылмыстық істерді саралау, зерделеу, дәлелдемелерді таразыға тарту, адам өлтірді деген күдіктіні кінәлі немесе кінәсіз деп тану, сөйтіп айыпсызды ақтау, жазықтыны тар қапасқа тоғыту – айтуға ғана оңай. Сондықтан қылмыстық істерді қарау сол қылмыстың қалай жасалғанын зерделеп шығу ғана емес, оның ауырлығын сезініп, қасіретін жүректен өткізу дейді қазіргінің билері. Ал оларға мұндай кезде адалдық, әділдік, шындық қағидаттары ғана демеу болады.

Өйткені дауласа қалған жанның алдан күтер әрі арқа сүйер үміті де осы үш негізбен тығыз байланысты. Жәбірленушінің тағдыры таразыға тартылғанда көздегені осы талап аясынан табылып жатса, ол сот менің құқымды қорғады деп жаны жай табады. Ал бұл орайда екінші тараптың, яғни екінші жақтың талабы тасқа соғылып дегені болмай қалса, сот менің құқымды қорғамады, менікі дұрыс еді, бірақ оны ескермей бұра тартты дейді. Міне, осы сот процесінде кездесетін мұндай келеңсіз көріністер салдары көптің көңілін күпті етері де жасырын емес. Сондықтан соттарда әділдіктің салтанат құруы ғана жағдайды оңалта алады.

Алайда қылмыстық процеске тартылған­дардың арасында кім жүрмейді дейсіз. Еш­бір адам басына іс түсіп шатылғанша, сотты болғанның соры қайнайтынын сезіне қой­майды. Мұндайда ақ та, қара да бір қазан­ға тоғы­тылуы мүмкін. Сондықтан о баста қыл­мысты ашуда қудалау органдары әрқашан сүттен ақ, судан таза болады деу асығыстық.

Міне, сол кезде олардың кемшілігін анықтауда сот талқылауының маңызы зор. Өйткені о баста анықтау, тек­серіс амалдары қаншалықты заңға сай жүр­гізілгенін және адамға қысым жасалып сұрау алынған тексерістердің сырын сот қана біле алады. Міне, бұл сот про­цесіндегі ең ша­рықтау кезең. Және осы кезде әділдіктің сот­тарда салтанат құра алатыны айқын аңғарылады. Ал бұған қол жеткізу үшін бүгінде сот саласы да жаңа бағыт бойынша жұмыс істеп жатыр. Бұл өзгеріс көзі қарақты оқырмандар мен жаңалықтарға жақын жүретін жандарға етене таныс. Ол өзгеріс өзегі Мемлекет басшысының «100 нақты қадам» Ұлт жоспарында белгіленген міндеттер. Оны заң үстемдігін бұлжытпай сақтау үшін билерге орындау халыққа – жақсылық, судьяларға – абырой әкелетіні айдан анық.

Бұл міндеттер ашық сот төрелігін қамта­масыз етуде жемісін беруде. Соның бір дәлелі әлемдегі озық отыз елдің қатарына ену барысында Қазақстанның құқықтық саласының, әсіресе сот жүйесінің халықаралық талаптар­ға сай дамуы үлкен қолдау. Мұндай реформалар ең алдымен халыққа тиімді болуы қажет. Жоғарыда айтқанымыздай, қудалау органдары жіберген қылмыстық істердегі кемшіліктерді, заңсыздықтарды табу – сот міндеті. Ал бұл міндетті орындау барысында әр судьяға үлкен талап жүктеледі.

Уақыт өткен сайын біліктілік те жетілдіріліп оты­руы тиіс. Егер адам нақақ сотталса, ол мені мемлекет соттады демейді, әділетсіз жүйенің солақай саясатынан зардап шектім дейді. Демек, әділетсіз шешім шығарған судья билік атына кір келтіреді. Мұндай қателіктердің алдын алу үшін сот жүйесінде жаңадан сот жюриі құрылғаны да белгілі. Аталған құрылым судьяның орнынан түсу құқығын растау, оны тоқтату мәселелерін және оларға қатысты тәртіптік істерді қарайды. Таратып айтқанда, сот жюриінің құрамы біліктілік және тәртіптік комиссиялардан құрылып, жұмыс істеп жүрген судьяның кәсіби қызметіне баға береді.

Міне, осының бәрін саралай келгенде бай­қалатыны, қазіргі сот төрелігі ғана әділдіктің соттарда салтанат құра алатынын қамтамасыз ете алады. Оған дәлел көп. Соған сәйкес енді қудалау органдарының да қызметін қай­та құратын, әділдіктің анықтау, тергеу салаларынан бастау алатынына назар аударатын кез жетті. Осы орайда уақыттың  талабына толық сәйкес келетін «Сот жүйе­сі және судьялардың мәртебесі туралы» Конституциялық Заңға, Қылмыстық-процестік кодекс пен Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодекске тиісті өзгерістер енгізілді. Ал осындай өзгерістерге сай небір күрмеуі қиын істердің ақиқаты ашылып, әділдіктің салтанат құруы жоғарыдағыдай жан-жақты талқыланған сот төрелігінің нәтижесі дейміз.

Александр ТАСБОЛАТ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.02.2019

Орал қатты қалдықты өңдеуге кірісті

18.02.2019

ҚХЛ: «Барыс» «Адмиралдан» ұтылды

18.02.2019

Семейде математикадан аймақтық олимпиада өтті

18.02.2019

Шымкентте өртеніп жатқан үйден сәбилерді аман алып қалған жас батыр марапатталды

18.02.2019

Семейде татар халқы  «Самавыр янында» бас қосты

18.02.2019

Жетісу кәсіпкерлері көшелерді  жарықтандыруға кіріседі

18.02.2019

Мәскеуде Еуразиялық экономикалық комиссия Кеңесінің кезекті отырысы өтеді

18.02.2019

Жапония мен Түрікменстан өкілдері кездесті

18.02.2019

Баку қаласында Каспий теңізі мәселелері жөнінде отырыс өтеді

18.02.2019

Алматыда 120 көшеге энергия үнемдейтін жарықдиодты жарықтандыру орнатылады

18.02.2019

Астана-Қарағанды тас жолы қатты бұрқасын салдарынан жабылды

18.02.2019

Алматы облысында 365 күнде 365 кәсіпкерден өтініш қабылданды

18.02.2019

Атақты дизайнер қиын жағдайға тап болған әйелдерге 50 киім үлгісін сыйлайды

18.02.2019

2018 жылы қызылшамен ауырғандар саны өскен

18.02.2019

«Батыс» өңірлік қолбасшылығының әскери бөлімдері дабыл бойынша көтерілді

18.02.2019

Ақтаулық ата-аналар Оксфордтық курсты оқыды

18.02.2019

Қостанай ювеналдық сотында «Отбасы бөлмесі» ашылды

18.02.2019

Донецк қаласында бірнеше жарылыс болды

18.02.2019

Үндістан үкіметі Эверестің биіктігін қайта өлшемек

18.02.2019

Қазақстанда қанша қасқыр бар?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу