Ақты ақ, қараны қара деген ұтады -Александр ТАСБОЛАТ

Сотқа жүгінбейтін адам жоқ. Бірақ солардың дені «Мен сүттен ақ, судан тазамын» дейді. Яғни «Мен кінәлімін, мен ұры­мын, мен парақормын» деп ешкім айта қоймайды. Және тараптардың қай-қай­сының да сотта келтірген уәждері сенім­ді көрі­неді. 

Егемен Қазақстан
21.06.2018 3293
2

Алайда сот шешімімен айыпты немесе қылмыскер атанып жат­қандар аз емес. Олар­дың дені бас бостан­дығынан айырылып, бірнеше жылға сотталады. Мұны шынайы сот төрелігінің нәтижесі дейміз. Бірақ осы сот төрелігі қалай жүзеге асырылады?

Әрине демократиялық, құқықтық мемлекетте қандай жағдайда да біреудің кінәсін айту оңай емес. Ол үшін қара қылды қақ жа­ратын әділдік қана қажет. Оның үстіне, әйтеуір, бір тараптың кінәсі мол екенін сол тараптың өзінен өзге ешкім жіті біле қоюы қиын. Мұны айтып отырғанымыздың өзіндік мәнісі бар. Себебі сот кез келген үкімді яки шешімді жайдан-жай шығара салмайды. Соттың өзге құзырлы органдардан басты ерекшелігі де сол – айдан анық ақиқатты ғана жариялау. Бұған еліміз тәуелсіздік алғалы бері сот жүйесінде жүргізілген көптеген сындарлы реформалардың оңды нәтижесі мен адамның жеке құқы, бостандығы сақталып, заңмен жан-жақты қорғала алатындығы үшін кепілдік берілетін Ата Заң талаптарын дәлел ретінде келтіруге болады. Осыған орай Елбасы соттарда әділдік салтанат құруы керек деп бекер айтқан жоқ.

Қылмыскер ешуақытта қылмыскермін деп айтпайды. Ал қылмыстық істерді саралау, зерделеу, дәлелдемелерді таразыға тарту, адам өлтірді деген күдіктіні кінәлі немесе кінәсіз деп тану, сөйтіп айыпсызды ақтау, жазықтыны тар қапасқа тоғыту – айтуға ғана оңай. Сондықтан қылмыстық істерді қарау сол қылмыстың қалай жасалғанын зерделеп шығу ғана емес, оның ауырлығын сезініп, қасіретін жүректен өткізу дейді қазіргінің билері. Ал оларға мұндай кезде адалдық, әділдік, шындық қағидаттары ғана демеу болады.

Өйткені дауласа қалған жанның алдан күтер әрі арқа сүйер үміті де осы үш негізбен тығыз байланысты. Жәбірленушінің тағдыры таразыға тартылғанда көздегені осы талап аясынан табылып жатса, ол сот менің құқымды қорғады деп жаны жай табады. Ал бұл орайда екінші тараптың, яғни екінші жақтың талабы тасқа соғылып дегені болмай қалса, сот менің құқымды қорғамады, менікі дұрыс еді, бірақ оны ескермей бұра тартты дейді. Міне, осы сот процесінде кездесетін мұндай келеңсіз көріністер салдары көптің көңілін күпті етері де жасырын емес. Сондықтан соттарда әділдіктің салтанат құруы ғана жағдайды оңалта алады.

Алайда қылмыстық процеске тартылған­дардың арасында кім жүрмейді дейсіз. Еш­бір адам басына іс түсіп шатылғанша, сотты болғанның соры қайнайтынын сезіне қой­майды. Мұндайда ақ та, қара да бір қазан­ға тоғы­тылуы мүмкін. Сондықтан о баста қыл­мысты ашуда қудалау органдары әрқашан сүттен ақ, судан таза болады деу асығыстық.

Міне, сол кезде олардың кемшілігін анықтауда сот талқылауының маңызы зор. Өйткені о баста анықтау, тек­серіс амалдары қаншалықты заңға сай жүр­гізілгенін және адамға қысым жасалып сұрау алынған тексерістердің сырын сот қана біле алады. Міне, бұл сот про­цесіндегі ең ша­рықтау кезең. Және осы кезде әділдіктің сот­тарда салтанат құра алатыны айқын аңғарылады. Ал бұған қол жеткізу үшін бүгінде сот саласы да жаңа бағыт бойынша жұмыс істеп жатыр. Бұл өзгеріс көзі қарақты оқырмандар мен жаңалықтарға жақын жүретін жандарға етене таныс. Ол өзгеріс өзегі Мемлекет басшысының «100 нақты қадам» Ұлт жоспарында белгіленген міндеттер. Оны заң үстемдігін бұлжытпай сақтау үшін билерге орындау халыққа – жақсылық, судьяларға – абырой әкелетіні айдан анық.

Бұл міндеттер ашық сот төрелігін қамта­масыз етуде жемісін беруде. Соның бір дәлелі әлемдегі озық отыз елдің қатарына ену барысында Қазақстанның құқықтық саласының, әсіресе сот жүйесінің халықаралық талаптар­ға сай дамуы үлкен қолдау. Мұндай реформалар ең алдымен халыққа тиімді болуы қажет. Жоғарыда айтқанымыздай, қудалау органдары жіберген қылмыстық істердегі кемшіліктерді, заңсыздықтарды табу – сот міндеті. Ал бұл міндетті орындау барысында әр судьяға үлкен талап жүктеледі.

Уақыт өткен сайын біліктілік те жетілдіріліп оты­руы тиіс. Егер адам нақақ сотталса, ол мені мемлекет соттады демейді, әділетсіз жүйенің солақай саясатынан зардап шектім дейді. Демек, әділетсіз шешім шығарған судья билік атына кір келтіреді. Мұндай қателіктердің алдын алу үшін сот жүйесінде жаңадан сот жюриі құрылғаны да белгілі. Аталған құрылым судьяның орнынан түсу құқығын растау, оны тоқтату мәселелерін және оларға қатысты тәртіптік істерді қарайды. Таратып айтқанда, сот жюриінің құрамы біліктілік және тәртіптік комиссиялардан құрылып, жұмыс істеп жүрген судьяның кәсіби қызметіне баға береді.

Міне, осының бәрін саралай келгенде бай­қалатыны, қазіргі сот төрелігі ғана әділдіктің соттарда салтанат құра алатынын қамтамасыз ете алады. Оған дәлел көп. Соған сәйкес енді қудалау органдарының да қызметін қай­та құратын, әділдіктің анықтау, тергеу салаларынан бастау алатынына назар аударатын кез жетті. Осы орайда уақыттың  талабына толық сәйкес келетін «Сот жүйе­сі және судьялардың мәртебесі туралы» Конституциялық Заңға, Қылмыстық-процестік кодекс пен Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодекске тиісті өзгерістер енгізілді. Ал осындай өзгерістерге сай небір күрмеуі қиын істердің ақиқаты ашылып, әділдіктің салтанат құруы жоғарыдағыдай жан-жақты талқыланған сот төрелігінің нәтижесі дейміз.

Александр ТАСБОЛАТ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.02.2019

2018 жылдың қорытындысы бойынша өнеркәсіп 4,1%-ке өсті – Жеңіс Қасымбек

21.02.2019

«Астана Банкі» клиенттеріне 35,2 млрд теңге кепілді өтемақы төленді

21.02.2019

Рүстем Құрманов «ҚазАгро» басқарма төрағасы лауазымынан босатылды

21.02.2019

Н.Нығматулин Аустрия Парламенті Ұлттық Кеңесінің Төрағасы В.Соботкамен кездесті

21.02.2019

Ресми бөлім(21.01.2019)

21.02.2019

Қазақстандық мектеп оқушылары 2020 жылы Қытайда өтетін Дүниежүзілік гимназиадаға қатысады

21.02.2019

Омыртқа қарсаңындағы оғаш әңгіме

21.02.2019

Пушкин портреттері

21.02.2019

Мүмкіндігі шектеулілерге – шексіз көмек

21.02.2019

Smart-өмір – елді цифрландыру

21.02.2019

Қазақстан экспортшыларына ҚХР, БАӘ және Иран нарықтарына шығу жеңілдейді

21.02.2019

Сенаторлар «Дактилоскопиялық және геномдық тіркеу туралы» Заңды іске асыру мәселелерін талқылады

21.02.2019

Жас таланттар жарқылы

21.02.2019

Барыстың плей-оффтағы қарсыласы анықталды

21.02.2019

Tyıym men tıyn

21.02.2019

«7-20-25» бағдарламасы шеңберінде қарыз беруге 5 446 өтініш мақұлданды

21.02.2019

«Қолғабыс» – арнаулы көмек көрсетуді көздейтін жоба

21.02.2019

Қостанай облысында Бірыңғай жиынтық төлем жинала бастады

21.02.2019

2018 жылы Қазақстанда 775524 жеңіл автомобиль тіркелген

21.02.2019

Пәтер алғысы келетіндерге пайдалы ақпарат

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу