Ұлт руханияты гуманитарлық ғылымнан не күтеді?

– Әрине, тәуелсіздік жыл­дарын тұтастай қамтығанда қоғам­дық ғылымдар саласында жетіс­тіктеріміз баршылық. Бірақ соның өзі де рухани-мәде­ни әлеуетті барынша көте­ріп, интеллектуалды ұлт қалып­тас­тыру орайында аздық етіп жатқаны анық. Бұл арада біршама тоқырау бар сияқты.

Ал бізге керек нәрсе – қазақ халқының адамзат тарихындағы орны қай жерде, қайсы дәрежеде екендігі, Қазақ хандығының бұл ретте не бергендігі. Осы сұрақтар нақты жауап таппай жатыр. Және бір жағдай, осы күнге дейін біз тарихты халық жасайды деген жайдақ ұғыммен келдік. Бұл, әрине, дұрыс. Бірақ сол халықты басқарып, ұлан-ғайыр істерді жүзеге асырған ұлы тұлғалар қайда? Қазақ хандығын Керей мен Жәнібектен бастаймыз. Міне, осы хандар және одан кейінгілері хандықты құру, іргесін бекіту жолында қандай істер атқарды? Ел басқарудың қандай үрдіс, әдіс-тәсілдерін қолданды? Билікті қалай жүзеге асырды? Қандай жорықтар жасады? Қандай жаңалықтар әкелді? Осылар бізде толық емес. Жүйеленбей келеді. Хронологиялық сипатта нақтыланбады. Сондықтан, Қазақ хандығы хақында айта қалсақ, ондай мемлекет болған ба деп әлі күнге дейін күмән кел­ті­реді. Ондай күмәнді сейілту үшін жалпы Қазақ хандығының, әрбір ханның тарих аренасындағы рөлін жан-жақты ашып көр­се­тетін іргелі еңбектер керек.

– Қазақ хандығының тарихын халық арқылы емес, тұлғалар бойынша таратып жазса қайтер еді? Яғни бұл жерде бұрынғы «Тарих және халық» деген тұжырымды қоя тұрып, енді әр кезеңде сабақтасқан тұлғалар арқылы «Тарих және тұлға» деген тұғырды негізге алған жөн сияқты. Айталық, Жәнібек ханның тұсында қазақ қандай еді? Хақназар, Тоғым, Шығай, Тәуекел, Есім, Салқам Жәңгір хандардың тұсында ше? Әз Тәуке, Әбілқайыр мен Абылай хандар. Олардың көрші елдермен терезесі тең дәрежедегі дипломатиялық қарым-қатынастары. Яғни әр ханның атқарған істерін нақты дерек, фактілерді келтіре отырып айғақтасақ, біздің тарихымыз анықталады, бір жүйеге түседі. Мем­лекетіміз болғандығы дә­лел­денеді. Сол замандағы қай­рат­керлер, ханның қасындағы нөкер­лері, бектері мен би-шешендері, ­жыраулары, сардар батырлары, сол уақыттағы хандық кеңес, мем­лекеттік құрылымы, әске­ри қуаты, бұқара халықпен бай­ла­нысы – осының бәрі көрініс тауып жазылуы керек. Сөйткенде ғана бұл қазақ мемлекеттілігінің тарихы болып шықпақ.

– Гуманитарлық ғылым­дар­дың үлкен бір саласы тіл емес пе?

Былай қарағанда, мұнда да тіл тарихына қатысты еңбектер жоқ деп айта алмаймыз. Жеке-жеке монографиялар жарық көрді. Ғұ­байдолла Айдаров, Рабиға Сыз­дықова, Мархабат Томанов, Ар­сен Ибатов, Құлмат Өмірәлиев – бәрі де тіл тарихына қалам тербеді. Алайда, академиялық түрде жүйеленген «Қазақ тілінің тарихы» деген үлкен, іргелі еңбек әлі шыққан жоқ.

Осы арқылы біз сонымен бір­ге тарихи-мәдени санамызды кү­шейтер едік. Сол түпнұсқадағы қазақ сөздерінің әрқилы үлгі­лерін теріп алып, әр ғасырда мынандай сөз­деріміз болған, мына сөздер мына дәуірге тиесілі, мынадай сөздер сондай кезеңдерде қосы­лып отырған деп қазақ тілінің тарихи сөздігін жасасақ, тіліміз­дің даму эволюциясы да алақан­дағыдай көрініп тұрмас па?

– Ресей ғалымдары тілдің та­ри­хи сөздігін жасау ісін ке­ңес­­тік кезде қолға алған екен ғой.

Оның үстіне, тілімізге қазіргі күндердің өзінде көптеген жаңа сөз­дер кіріп жатыр. Көне сөз­деріміз жаңалануда. ХХІ ға­сыр­да мынандай сөздер кірді деп ажы­ратып айта аламыз. Көрдің бе, «Қа­зақ тілінің тарихи сөздігі» шық­пайынша, біз қазақ тілінің бүкіл болмысын ашып көрсете алмаймыз.

– Осы арада әңгімеміз әде­биет ауылына ойыса бастаған сияқты.

Бірақ қазіргі мәселе басқада. Бүгінде біз әдебиетті қалай түсінуіміз керек, қалай зерттеуіміз керек? Әдебиеттің негізгі табиғи болмысы қайткенде ашылады? Бізді толғандыратын жайлар осы­­лар. Меніңше, әдебиетті тек өмір­дің айнасы деп қарамау керек. Әдебиет – автордың өз бол­мы­сын, өзін танытудың бір жолы, құралы. Әр ақын, әр жазу­шы, әр драматургтің жан сырын ақта­руы, орысша айтқанда, само­вы­ражениесі.

Ахмет Байтұрсынов: «Мен көркем әдебиетті ол шығарманың адам сезіміне әсері қандай – сонымен бағалаймын» деген екен. Әне, көрдіңіз бе, идеялық тұр­ғыдан емес. Сонымен бір­ге, өз шығармасында автор өзін ғана емес, қоғамда жүріп жат­қан үрдістерді, қоғамның сана­сын, көркемдік-эстетикалық дәре­жесін, жалпы, әлеуметтік жағ­дайын суреттемей тұра алмайды. Сөйтіп, соларға, бір жағынан, өзінің көзқарасын білдіреді. Екін­ші жағынан, қоғамның өмірін, болмысын көркем бейнелейді.

– Жоқ. Қай шығарманы алсақ та, ондағы шындық әр автордың субъективті көруі, жеке пікір-пайымы деп білеміз. Бұрын әде­биет пен өнер туындысы халық­қа түсі­нікті болуы керек дейтін­біз. Дұрыс. Ол талаптан әлі де та­бан аудармаймыз. Бірақ, соған қа­рамастан, қазір әдебиетті түсіне білу қажеттігі алға шығады.

– Оның үстіне, әсіресе, жас­тар, кітап оқымайтын заманға тап болған жоқпыз ба?

– Ал енді халқымыздың ешқашан көнермейтін, уақыт құзырына құлдық ұрмайтын фольклорымыз бар емес пе?

Көне мәдениет дегенді қа­лай түсінеміз? Оған қандай жанр­лар кіреді? Ол танымдық қыз­мет атқарды ма? Тұрмыстағы әдет-ғұрыптарымызды қалай ай­­шықтады? Мысалы, бала дүние­­ге келгенде міндетті түрде шілде­хана жасалды. Онда жақсы тілек, бата айтылады. Ән салынып, күй тартылады. Халықтың шығармашылығы орындалады. Ананың сәбиін әлдилеп тербеткен бесік жыры да солай. Балам сондай болсыншы деген арманын мадақтап айтады. Мұның бәрі белгілі бір ырыммен, жөн-жосықпен атқарылып, тұрмыстың, салт-сананың бір бөлшегі ретінде көрініс табады. Біреудің кісісі өлсе де сол, көңіл айтылады. Қаралы жоқтау. Ал фольклорды өнер дегенімізде оның сезімге әсер ететін эсте­ти­калық, тәрбиелік си­паты алға шығады. Осы жағын осы тұр­ғыдан тереңдей зерттеу бүгін­нің де, келешектің де шаруасы.

– Дәл осы бағытта атқа­руға тиісті бір үлкен міндет – фольк­лордың индексін игеру. Аме­ри­каның Стиф Томпсон деген атақты фольклорист ғалымы бүкіл әлем фольклорының тақырыптық, сюжеттік мотивтеріне индекс жасаған. Бір өкінішті жері, соның ішінде қазақ фольклоры азырақ қамтылған. Бірақ біздің ғалымдарымыз осыны негізге ала отырып ендігі жерде қазақ фольклорының халықаралық деңгейдегі сюжеттік индексін жасауымызға әбден болады. Фо­льклорымызды әлемге таны­ту үшін, неғұрлым жоғары дең­гейге көтерілу үшін бұл өте қат, қажет нәрсе. Томпсон ин­дек­сімен безбендегенде фольк­лоры­мыздың әлем бойынша қай деңгейден көрінетіндігі, әлбетте, ұлт руханияты үшін аса маңызды көрсеткіш болмақ.

– Сонда, қорыта айтқанда, біздің қоғамдық ғылымдардың ерекше миссиясы неде деп ойлайсыз?

Мұның бәрін неге айтып отырмыз? Себебі, гуманитарлық ғылым өзінің жетістігімен де, кем­ші­лігімен де рухани өмірге әсерін тигізеді. Өйткені, тарихымыз болсын, ана тіліміз, әдебиет пен өнеріміз болсын – бұлардың бәрі рухани өмірдің тірегі, ұлт ділінің өзегі. Егер бұлар дұрыс болмаса, бұларды зерттеуіміз дұрыс болмаса ұлттың руханияты жү­дейді. Сондықтан, осы жағын әлсі­ретіп алмас үшін ұлттық құнды­лық­тарымызды сақтап, саралап, қадірін арттырып, ұлт­тық та­рихымызды жаңа ба­ғытта зерт­теп-зерделеуіміз, әдебие­тіміз бен фольклорымызды жаңа­ша бағамдауымыз, бай тіліміз­дің мүмкіндіктерін мейлінше кеңейтуіміз керек-ақ. Қазақтың рухани қазынасы сонда береке­лене түспек. Осы ретте ұлт руха­нияты гуманитарлық ғы­лым­нан тың серпіліс, батыл қадамдар, жаңашыл жаңғырулар күтеді.

– Әңгімеңізге рахмет.