Прокурордың үрейі
Соңғы кезде Қазақстанның бүкіл браконьері бөкейлікте ғана қалған киікке көз тігіп отырғандай. Статистика солай дейді.
– Киікті заңсыз аулау және оның дериваттарын алу бойынша қылмыстық құқық бұзушылық 2014 жылмен салыстырғанда 5 есеге көбейді. Мысалы, 2014 жылы мұндай оқиға – 4 рет, 2016 жылы 19 мәрте тіркелген. Киік ұшасымен ұсталу оқиғасы да 4 есеге (35-тен 151-ге дейін) артты. Ақбөкеннің емдік мүйізін тәркілеу оқиғасы 7 есеге (70-тен 530-ға дейін) артып отыр. Биылғы екі айдың өзінде киіктің 40 ұшасы, 176 мүйізі табылып, тәркіленген, – дейді Орал табиғат қорғау прокурорының міндетін атқарушы Дәурен Тәжғалиев.
Құқық қорғау органдарының дерегінше, соңғы үш жыл ішінде киіктің 248 ұшасы, 1117 мүйізі алынып, 558 киік атып алынғаны анықталған. Әрине, бұл қолға түскен қылмыс дерегі, яғни «айсбергтің ұшы» ғана. Мұны прокуратура қызметкерлері де, Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі инспекциясының басшысы Қайрат Қадешов те мойындап отыр. «Киік мүйізіне сұраныстың артуы айтарлықтай үрей тудыруда», дейді прокурор. Прокурор үрейленген соң-ақ мәселе шынымен де күрделі екендігі түсінікті шығар.
Полиция – қорған емес...
Ақбөкен Батыс Қазақстан облысының оңтүстік аудандарында – Бөкей ордасы, Жаңақала, Жәнібек, Қазталов аудандарында ғана мекендейді. Соған қарамастан, киіктің тұяғы тимеген Орал қаласы мен Зеленов ауданынан 2015-2016 жылдары 551 мүйіз табылыпты. «Бұл дегеніңіз – браконьерлер киіктің аталығын атып, мүйізін еш қиындықсыз облыс орталығына жеткізіп отыр деген сөз ғой», дейді Дәурен Тәжғалиев.
Фактілерді сөйлетейік: 2015 жылы 31 шілде күні Орал қаласының іргесіндегі Желаев ауылында Алматы облысының тұрғыны А.Жантөреев ұсталды. Оның автокөлігінен 149 дана киік мүйізі шыққан. Әрине, қылмыстық іс көтеріліп, тергеу жүреді. Арада айдан артық уақыт өте, қыркүйектің 4-і күні дәл осы Жантөреев Бөкей ордасы ауданы аумағынан тағы ұсталған. Бұл жолы оның көлігінен ақбөкеннің 50 мүйізі табылған.
«Жантөреев сотталды», дейді Батыс Қазақстан прокуратурасы таратқан баспасөз парағында. Бір өкініштісі, қылмысты құрықтауы тиіс тәртіп сақшыларының өздері де оңай олжаға кетәрі емес. Мәселен, Д.Мұқанов деген тергеуші Жантөреевтен тәркіленген 149 мүйізді хаттамаға 49 етіп тіркеп, «сирек кездесетін жануардың құнды дериватын қара базар нарығына екінші мәрте түсуіне жол берген». Салдарынан Д.Мұқанов «полиция майоры» шенінен айырылып, 2 жыл 6 айға бостандығы шектеліп сотталған.
«Браконьерлерді полицияның өзі бүркемелейді», деген ел ішіндегі қаңқу сөзді мына бір оқиға тағы бір дәлелдеп кетті. Өткен жылдың 14 қарашасы күні таңғы сағат 7-де «Охотозоопром» инспекторлары Бөкей ордасы ауданы Саралжын ауылдық округі аумағынан 820DVA07 нөмірлі «Нива» автокөлігін тоқтатқан. Ақбөкеннің 7 текесі мен 2 ешкісін артқан көлікте Бөкей ордасы аудандық ІІБ учаскелік инспекторы Д.Әшімов отыр екен!
Ғарышты да қосу керек
Қазақстан Республикасының Үкіметінің 2012 жылдың 25 шілдесіндегі №969 қаулысы бойынша бүкіл ел аумағында киіктерді, олардың бөліктері мен дериваттарын пайдалануға 2020 жылға дейін тыйым салынған. «Бірақ елімізде ақбөкен саны көбеймесе, мораторий мерзімі тағы ұзартылуы мүмкін», дейді Батыс Қазақстан облыстық орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі инспекциясының басшысы Қайрат Қадешов. Батыс Қазақстан облысында 2010 жылы киік жаппай қырылып, 12 мың бас ақбөкен жойылған еді. Соңғы үш жылда облыста киік саны 30 мыңнан 70,2 мыңға дейін көбейіпті. «Биылғы көктемде қырғыннан аман болсақ...», дейді киік қорғаушылар.
Қазіргі уақытта облыстық прокуратура бастамашылығымен «Киік қорғау» жобасы жүзеге асырылуда. Жоба шеңберінде киікті қорғау, сақтау мақсатында «Охотозоопром» ұйымының жергілікті бөлімшесіне өтімділігі жоғары 5 көлік, қарда жүретін 8 техника берілген. Заңсыз аң аулаудың алдын алу үшін ғарыш серіктерін және пилотсыз ұшатын аппараттарды қолдану, киіктердің мезгілдік көшіп-қону картасын құрастыру үшін «ҚазақстанҒарышСапары» Ұлттық компаниясымен келіссөз жүргізіліп жатыр. Ақбөкеннің Орал популяциясын сақтап қалу үшін олардың тіршілік ареалында «Бөкейорда» табиғи резерватын құру ісі қолға алыныпты.
Қайрат Темірғалиұлының айтуынша, бүгінде Жаңақала, Ақжайық, Қазталов және Бөкей ордасы аудандарында 52 инспектор, 22 автокөлік, 3 КУНГ жүк техникасы, 9 қаршана, 1 тікұшақ іске қосылған. «Уәкілетті және құқық қорғау органдарының киікті сақтау, сондай-ақ, оларды заңсыз жоюдың алдын алу және ескерту бойынша атқарып отырған шараларының тиімділігі төмен». Прокуратура шешімі осындай.
P.S. «Бір кездері Сыр бойында жолбарыс жайлаған екен» дегенді оқимыз. Біздің балаларымыз да «Бір кездері Қазақстанның байтақ даласында ақбөкен деген жануар жосып жүрген екен» деп аңыз етіп жүрмесін. Жолбарыстың жазығы – азуы мен тырнағы дейік. Ақбөкеннің тірі жанға қиянаты жоқ еді ғой...
Қазбек ҚҰТТЫМҰРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»
ОРАЛ