Мемлекеттің Қазақстан ғылымына ерекше көңіл бөлуінің көрсеткіші – Ұлттық ғылым академиясының 70 жылдығына арналған сессияға Президент Н.Назарбаевтың арнайы қатысып, ғылымды дамытудың басты бағыттарын айқындап беруі. Сондай-ақ, ғылым саласының басты міндеттері Елбасының «Қазақстанның үшінші жаңғыруы: жаһандық бәсекеге қабілеттілік» атты Жолдауында да нақтыланған болатын.
Форумды ашқан Білім және ғылым министрі Ерлан Сағадиев отандық ғылым туралы әңгімесін «Ғылымда немен айналысуға болады? Ғылыммен кім айналысуы керек? Ғылыми жұмысты қалай дұрыс ұйымдастыру керек?» деген үш сауалға жауап беруден бастады.
Жаңа, заманауи әлемдік экономикадағы бәсекеге қабілетті елдердің 70 пайызы адам капиталына арқа сүйейді. Адам капиталына сүйенбеген шикізат өндірісі, дамыған инфрақұрылым, тіпті өндірістің өзі бүгінде 20-25 пайызға дейін қысқарды. Жетекші елдердің бәрінде нано, био, цифрлық технология, ген инжинериясы, экологиялық технология, жасанды интеллект дамып, өндіріске киберфизика жүйесі енгізіліп жатыр. Гуманитарлық ғылымдар мен зерттеулер де кеңінен дамып келеді. Қазақстан ғалымдары да соңғы жылдары тау-кен, мұнай, химия салалары бойынша қуатты ғылыми база жасақтай алды, нанотехнология да үздік ғылыми жетістіктер көрсете бастады, теориялық физикада, математикада, химияда ғылыми тегеурін қалыптасып келеді. «Ғылым немен айналысуы керек?» дегенде, Е.Кенжеғалиұлы «жылдар бойы қалыптасқан ғылыми мектебімізді түбірімен жоққа шығармай, керісінше, оны қолдай отырып, ғылыми ізденістер көкжиегін кеңейте түсудің дұрыс» екенін айтты. Қазақстанға 1 миллион жоғары білімді маман жетіспейді. Ал ғылымдағы дамуды есепке алсақ, бізге қарағанда, Ресейде жоғары білімді адам 17 миллионға артық. Сауатты, интеллектуал ұлтқа айналу – ұлы мұрат. Бүгінгідей көз ілеспес жылдамдықпен дамып бара жатқан кезеңде бір ғана интеллектуал тұлға немесе білімді топ тұтас саланың жұмысын атқарып бере алады.
Ал «ғылыммен кімдер айналысу керек?» деген сауалды тарқатпас бұрын, білім мен педагогика ғылымына назар аударылуы тиіс. Жастар жаңаша ойлауды үйренуі керек. Ғылым тілінің мәртебесін бүгінде ағылшын тілі жеңіп алған. Ғылым үшін ағылшын тілін білу маңызды әрі міндетті. Министрдің айтуынша, ғылым салалары бойынша бөлінетін гранттар саны 31-ден 36-ға, 7-ден 10-ға дейін артады. Сондай-ақ, PhD жүйесінде де өзгеріс болады. PhD әзірлеу 600-ден 1000-ға дейін өсті, ең бастысы, ақылы дайындау жүйесі енгізілді. Ендігі жерде олардың дайындығы зерттеуге бөлінген грант аясында қаралатын болады.
Е.Сағадиев тіл мәселесіне айрықша тоқталды. «90 пайыз қазақтың баласы бүгінде қазақша оқып жатыр. Биыл ҰБТ-ға 80 пайыз қазақтілді оқушы келеді, ал мен мектепте оқыған жылдары Алматыдағы 65 мектептің тек біреуі ғана қазақ мектебі болған еді. Бүгінгі аса назар аударатын проблемалардың бірі – орыс мектептерінде оқитын 500 мыңға жуық бала 11 жыл оқыса да, қазақша сөйлемейді. Демек, әдістемесі дұрыс емес. Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты жасап берген алғашқы жобаны биылдан бастап енгізгелі отырмыз. Сынаққа алынатын 100-150 мектеп тиімді нәтиже көрсетіп жатса, 2019 жылдан бастап барлық орыс мектебіне енгізе бастаймыз. Бұл жоба, ең алдымен, баланы сөйлетуге арналған» деді министр.
Сондай-ақ, ол Президенттің үнемі қынжылыспен еске салатын ғылым мен өндірістің алшақ жатқаны туралы ескертпесінің орынды екенін, осы төңіректе де бірқатар жобалардың қолға алынғанын жеткізді. 2016 жылы бизнес ғылыми жобаларды қаржыландыруға 1 млрд теңге бөлген болса, 2018 жылға қарай бұл қаржы 7 млрд теңгеге дейін өсуі мүмкін.
Форумда Ұлттық ғылым академиясының президенті М.Жұрынов, Сенат депутаты А.Бижанов, ҚазҰУ ректоры Ғ.Мұтанов, «Ғылым қоры» АҚ президенті Ә.Сұлтанғазин, Қазақстан ЖОО қауымдастығының президенті Р. Алшанов ғылым әлеуетін арттыра отырып, отандық ғылымды дамыту, бәсекеге қабілеттілікті жолға қою, инновациялық мүмкіндіктердің тынысын ашуға байланысты баяндамалар жасады. Форум соңында ғылымның әр саласында еңбек етіп жүрген үздік ғылыми қызметкерлер ведомстволық наградалармен марапатталып, ғылыми-зерттеу институттарының директорлары мен жетекші ғалымдары секцияларға бөлініп, өз саласындағы өткір мәселелер төңірегінде пікір алмасты.
Айгүл АХАНБАЙҚЫЗЫ,
«Егемен Қазақстан»
АЛМАТЫ