Конституция – кез келген мемлекеттің саяси және құқықтық жүйесінің іргетасы. Ол елдің даму бағытын айқындап, билік тармақтарының қызметін реттейді, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына кепілдік береді. Сондықтан жаңа конституция жобасы немесе конституциялық өзгерістер туралы талқылау қоғам үшін аса маңызды мәселе болып саналады. Қазақстан үшін де Конституция – әділетті қоғам қалыптастырудың басты негіздерінің бірі.
Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы жобасының жариялануы елдің саяси-құқықтық дамуының жаңа кезеңге аяқ басқанын айқын көрсетеді. Бұл құжатта мемлекеттің құндылықтық бағдарлары, қоғам дамуының басты қағидаттары мен стратегиялық бағыттары жаңаша мазмұнда айқындалған.
Конституцияның қоғамдағы рөліКонституция – мемлекеттің негізгі заңы. Ол елдегі барлық заңдар мен нормативтік актілердің құқықтық негізін құрайды. Конституцияда мемлекеттік биліктің құрылымы, азаматтардың құқықтары мен міндеттері, сондай-ақ мемлекеттің негізгі қағидаттары белгіленеді.
Демократиялық мемлекетте Конституция халықтың еркін білдіреді. Ол билік пен қоғам арасындағы қатынастарды реттеп, заң үстемдігін қамтамасыз етеді. Сондықтан Конституция тек құқықтық құжат қана емес, сонымен қатар мемлекеттің даму стратегиясын айқындайтын маңызды саяси акт болып табылады.
Жаңа Конституция жобасында мемлекеттің қызметіне қатысты бірқатар жаңа негізгі қағидаттар бекітілген. Конституциялық сот судьясы Бақыт Нұрмұхановтың айтуынша, Конституцияның преамбуласы толықтай жаңартылып, онда елдің өткенін дәріптейтін әрі қазіргі және болашақ дамуына бағыт беретін жалпыұлттық құндылықтар көрініс тапқан.
Әділетті қоғам құрудың құқықтық негізіӘділетті қоғам дегеніміз – заң алдында барлық азаматтардың теңдігі қамтамасыз етілген, адамның құқықтары мен бостандықтары қорғалған, билік ашық әрі жауапты жұмыс істейтін қоғам. Мұндай жүйені қалыптастыруда Конституцияның рөлі ерекше.
Жаңа Конституция жобасының маңызды жаңалықтарының бірі – адам құқықтары мен бостандықтарының мемлекеттің басты басымдығы ретінде жариялануы. Конституциялық соттың ресми сайтында жарияланған мәліметке сәйкес, жаңа преамбулада бұл қағидат алғаш рет осындай деңгейде бекітілген.
Сонымен қатар бірлік пен ынтымақ, этностар мен діндер арасындағы келісім Қазақстан мемлекеттілігінің негізгі тіректерінің бірі ретінде белгіленген. Бұл еліміздегі қоғамдық тұрақтылық пен бейбітшіліктің маңызды кепілі болып саналады.
Жаңа құжатта суверенитет пен тәуелсіздік, мемлекет біртұтастығы мен аумақтық бүтіндік өзгермейтін құндылықтар ретінде айқындалған. Бұл қағидаттар мемлекеттің тұрақты дамуы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ететін стратегиялық негіз ретінде қарастырылады.
Қазақстандықтар жаңа Конституция жобасымен алдын ала таныса алады
Преамбула – Конституцияның идеялық өзегіЖаңартылған Конституция мәтініндегі мазмұндық тұрғыдан айқындаушы бөлік – оның преамбуласы. Себебі дәл осы кіріспе бөлімде мемлекеттің құндылықтық негіздері, тарихи жады, қоғамдық келісім және болашаққа деген стратегиялық бағдар көрініс табады.
«Конституцияның преамбуласы толықтай жаңартылды. Онда елдің өткенін дәріптейтін және оның қазіргі мен болашағына бағдар болатын жалпыұлттық құндылықтар бейнеленген. Жобада Қазақстан Республикасының қызметіне жаңа негізгі қағидалар бекітілген», деді Конституциялық Соттың судьясы Бақыт Нұрмұханов.
Жаңа редакциядағы преамбула формалды декларация ғана емес, Конституцияның бүкіл құрылымын айқындайтын идеялық-философиялық өзекке айналған.
Преамбуланың алғашқы жолдарынан-ақ Қазақстан халқының өзін біртұтас саяси қауымдастық ретінде тануы айқын сезіледі. «Біз, біртұтас Қазақстан халқы» деген тұжырым халықтың егемендіктің бірден-бір қайнар көзі екенін нақтылай отырып, азаматтық бірегейлікті алдыңғы орынға қояды.
Бұл – этностық немесе әлеуметтік айырмашылықтарға емес, ортақ тағдыр мен ортақ жауапкершілікке негізделген саяси ұлт тұжырымдамасының көрінісі.
Сонымен қатар преамбулада Ұлы даланың мыңжылдық тарихына сілтеме жасалуы ұлттық мемлекеттіліктің терең тарихи тамырларын көрсетіп, өткен мен бүгіннің арасындағы сабақтастықты айқындайды.
Конституциялық реформа: Ел дамуының жаңа кезеңі
Жаңа қағидаттар мен мемлекеттік басқару мәдениетіЖаңа Конституцияда әділеттілік, заң үстемдігі және жауапкершілік қағидаттары ерекше мәнге ие. Заң мен тәртіп принципі қоғам өмірінің барлық саласында негізгі бағдар ретінде ұсынылады.
Бұл қағидат тек құқық қорғау немесе сот жүйесіне ғана қатысты емес. Ол мемлекеттік басқару мәдениетін жаңғыртуға бағытталған кешенді ұстаным ретінде қарастырылады.
Сонымен бірге мемлекет пен азаматтың қарым-қатынасы құқық пен міндеттердің теңгерімі негізінде жүзеге асуы тиіс екені атап өтіледі. Бұл Қазақстанның болашағы адами капиталдың сапасына, интеллектуалдық әлеуетке және технологиялық дамуға тікелей байланысты екенін көрсетеді.
Яғни мемлекет біртіндеп білім мен инновацияға негізделген даму моделіне бет бұрып отыр.
Азаматтардың 90%-ға жуығы жаңа Конституция жобасын қолдайды
Конституциялық реформалардың маңызыҚоғам дамыған сайын құқықтық жүйе де жаңарып отыруы қажет. Сондықтан көптеген елдерде Конституцияға өзгерістер енгізу немесе жаңа редакция қабылдау тәжірибесі бар. Қазақстанда да конституциялық өзгерістер саяси жаңғырудың маңызды кезеңдерінің бірі ретінде қарастырылады. Бұл реформалар мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіруге, азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейтуге және билік институттарының тиімділігін арттыруға бағытталған.
Президенттің айтуынша, республикалық референдумға шығарылған халық Конституциясының жобасы мемлекетіміздің болашағын, даму бағдарын айқындайтын тарихи құжат деп айтуға толық негіз бар.
«Әлемдегі ахуал ушығып тұрған уақытта жаңа Конституция Тәуелсіздігіміздің тұғырын нығайтады, еліміздегі барлық қоғамдық-саяси институттардың қызметіне жаңа серпін береді. Жаңа Конституция жобасының негізгі арқауы – Қазақстанның Тәуелсіздігін, Егемендігі мен территориялық тұтастығын, азаматтарымыздың құқықтары мен еркіндігін қорғау», деді Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев.
Президент Ата Заңның жаңа жобасында көптеген дамыған елдерде кездесе бермейтін нақты әлеуметтік нормалар кеңінен қамтылғанын атап өтті.
«Мен бұған сенімдімін. Конституциядағы аталған ережелер мемлекетіміздің әлеуметтік сипатын күшейте түседі. Қазақстанда халықты әлеуметтік қолдау жүйесі өте жақсы дамыған. Мемлекет осы саладағы өз міндеттемелерін мүлтіксіз әрі уақтылы орындап келеді. Жүзден астам неше түрлі әлеуметтік төлемдер мен жеңілдіктер бар, тегін қамтамасыз етілетін бағдарламалар көп. Бұл – бүгінгі күннің жағдайы. Ал біз ертеңгі күнге, алыс болашаққа қарауымыз керек. Ең бастысы – адам капиталын жақсартып, ұлттың жаңа сапасын қалыптастыру. Сондықтан біз білімді, еңбекқор, жасампаз ұрпақты, яғни адал азаматтарды тәрбиелеуге баса мән беруіміз қажет», деді Президент бұл ретте.
Осы тұрғыдан алғанда, конституциялық реформалар елдің құқықтық, әлеуметтік және саяси дамуын жаңа деңгейге көтеретін стратегиялық қадам болып табылады.
Айта кетейік, Жаңа Конституция жобасына байланысты 15 наурыз күні бүкілхалықтық референдум өткізу жоспарланып отыр. Бұл – ел азаматтарының мемлекеттік маңызы бар мәселелерді шешуге тікелей қатысуының айқын көрінісі.
Референдум – демократиялық қоғамдағы ең маңызды саяси институттардың бірі. Ол халықтың өз болашағына қатысты шешім қабылдауға қатысуына мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда, референдум тек құқықтық рәсім ғана емес, сонымен қатар қоғамның саяси мәдениеті мен азаматтық жауапкершілігінің көрсеткіші болып саналады.
Конституция – мемлекеттің тұрақтылығы мен дамуының басты кепілі. Ол азаматтардың құқықтарын қорғап қана қоймай, қоғамдағы әділеттілік пен теңдіктің негізін қалайды.
Жаңа Конституция жобасы Қазақстанның құқықтық мемлекет ретінде дамуын жаңа деңгейге көтеруге бағытталған маңызды қадам болып табылады. Ал алдағы референдум ел азаматтарына осы тарихи шешімге тікелей қатысуға мүмкіндік береді.
Сондықтан Конституцияны құрметтеу, оның қағидаттарын сақтау және құқықтық мәдениетті дамыту – әрбір азаматтың ортақ міндеті. Әділетті қоғам құру жолында Конституция негізгі бағдар болып қала береді.