Азаттықты аңсаған күйші

Құрманғазы қазақ даласының құтын қашырған Патша өкіметі­нің отарлық саясатын, жергілікті билеушілердің әділетсіздігін күй­лері арқылы сын сада­ғына алды. Ол елінің еңсесі езіліп, жұрты­ның жігері жаншылғанын көзі көре отырып, қамсыз қала алмады. Ахмет Жұбанов жазғандай, Құр­ман­ғазы көзі көріп тұрған әділ­сіз­дікке «көлденең­нен келген көк атты» болып қарап, тек қынжылып қоюды – жағдай желіне ығу деп түсінді. «...Құрманғазы өз тұ­сында көрген жолсыздықтарын, зорлық-зомбылықтарын «құдай ісі» деп «тағдырға мойнын ұсы­нып» отыруды лайық таппады. Ердің қасындағы домбыра мен иыққа асынған ақ ауыз мылтық – Құрманғазы күш пен көркемдік иесі екенін ыспаттайтын», дейді академик. Рас, Құрманғазы қолын­дағы домбырасын қуатты қару­ға, қарсылықтың тіліне айналдырды. Ақселеу Сейдімбектің «Құрман­ғазы дүние дидарындағы мың-сан құбылысты дыбыс қалпында қабылдаған болуы керек» дегеніндей, ол үшін күйшілік өнер жай ғана музыка емес, еркіндікке ұмтылған мұқым қазақтың мұңды үні, дала­ның дауысы іспетті еді. Бәлкім, сол үшін де оның күйлерінің шоқтығы биік, дәрежесі жоғары.

Құрманғазының күйлерінен отар­шылық езгіге қарсылық, еркін­дікке ұмтылыс, әділетті аңсау секіл­ді қорғансыз қазақтың мұң-нала­сын сезуге болады. Мәселен, бар қазақ білетін атақты «Адай» күйін алайық. Мұнда еркіндікке ұмтылған өршіл рух бар. Күйдің екпінді ырғағының өзі-ақ түсінген адамға қазақтың табиғатпен біте қайнасқан болмысы мен қайсар мінезін, аттың шабысы, желдің гуілі арқылы даладағы еркін өмірді, қанша азап шексе де берілуге болмайтын арпалысты, әділетсіздікке қарсылық пен азаттыққа деген құштарлықты көз алдыңа әкеледі. Жұбановша айтқанда, Құрманғазы «Адай» арқылы «еркіндік күресінің елді елеуреткен ен күшін дүрілдеген атшабыс ырғағында» жеткізеді. Сол себепті бұл күйді тыңдаушысына «берілме, алға ұмтыл» деген ой салатын еркіндік манифесі, қазақ мінезінің музыкалық бейнесі деп ұғуға болады.

Әлбетте, «Адай» деген атауына қарап, былайғы жұрт мұны батыс өңірдегі бір ғана рудың ерлігіне арналған күй деп ойлауы мүмкін. Алайда Құрманғазы Адайдың батырлығы арқылы бүкіл халықтың рухын жеткізген еді. Бұл тұр­ғыда Ахмет Жұбановтың «Құрманғазы адай руын жалпыланған ұғымда алып, еркіндік сүйген елінің қайт­пас күшіне арнап шығарған болуы керек» деген пайымы ақиқатқа анағұрлым жақын. Құрманғазының «Сарыарқа», «Алатау» күйлері де сондай. Атауына қарасаң, бел­гілі бір өңірлерге ғана арналған күй секілді. Алайда Сарыарқаны көрмеген, Алатауға бармаған күйшінің туындыларына осындай атау беруі де ойландырмай қоймайды. Еліміздің тәуелсіздік алған кезде астанасы Алатау баурайындағы Алматы болуы, кейін ел ордасының Сарыарқа төсіндегі Астанаға ауыстырылуы Құрманғазының болашақты бажайлай білген көрегендігінен де хабар беріп тұрғандай.

Құрманғазының күйлері – өз тағ­дырының айнасы. Оның қай күйін алсақ та, тағды­ры­мен тікелей байланысты еке­нін бағамдаймыз. Мәселен, «Кіш­кен­тай» күйін алайық. Күй атасы­ның мұраларын насихаттаған Оқап Қабиғожиннің айтуынша, бұл күйді кішкентай іні – Құрманғазы үлкен ағасы Исатайға арнапты. Содан «Кішкентай» аталған екен. Күйдің «Кішкентай» аталуы кіш­кентай халықтың үлкен күресі деген ишаралы мағынаны да білдіріп тұрғандай. Алайда атауы «кішкентай» болғанымен, арқалаған жүгі үлкен. «Адай» секіл­ді «Кішкентайда» да отаршылық езгіге деген қарсылық, намысқа суарылған мұң бар. «Адайдағы» қарсылық алапат тасқын ретінде төгілсе, «Кішкентайда» іштегі нара­зылық қазан­дай қайнағанымен, сыртқа ақтарылмай­ды. Бұла күш­тің тереңде бұрқ-сарқ қай­нап жат­қанын анық байқайсың. Яғни үнсіз қарсылықтың үні құлағыңа келеді. Сағырбайұлының «Серпер» күйі де сондай. Аты айтып тұрғандай, бұл күйде де тыңдаушыны серпілтіп жіберетін, рухыңды көтеретін бір ғаламат күш бар. Мұнда да Құрманғазының бұғаудан босану­ға деген жан бұлқынысы, еркін­­дік­­­­­­­­­­­­­ке ұмтылысы анық байқалады. ­Ек­пінді, шапшаң әуен өне бойың­нан өткенде қараңғыдан жарыққа шыққандай әсер аласың. Күйдің құдіреті деген осы шығар!

Көрнекті жазушы Әбіш Кекіл­бай: «...Ата қонысынан ауа көшіп, барған жерінен бақ таппай, сор тауып, ескі жұртқа еңіреп қайтып, қайда барса да, сыртқы ықпалдың дүмпуінен құтыла алмай, қауымның аузы екі жарылып, біреулері өліспей беріспеуге, біреулері өсер ұрпақ, келер күннің жолын кеспей, замананың алдын алып, ыңғайына көшуге үндеп, сергел­дең хал кешкен халықтың дәнденай дәу­рені – Құрманғазы күйлерінің әрі тіні, әрі төсегі еді», деген екен. Шынында, Құрман­ғазының күйлерінен сергел­деңге түсіп, еңсесі басылған елді көресің, соған қарсы ұмтылған елшіл рухты сезесің. Сол рух сені жігерлендіреді.

Құрманғазы әділетке жақ болып, жұртына болысқаны үшін көп қуғын көрді, бірнеше рет қамауға алынды. Патша билігі оны аласартуға тырысқан сайын ас­пандай берді. Қамалған сайын бойына ғаламат күш дарыды, түрмеге түскен сайын көңіл түкпіріндегі наразылық күй болып сыртқа ақтарылды. Ауыр кезеңдер оның тұлғасын асқақтата түсті. Қуғында жүріп шығарған күйлері де қайсарлыққа, қуатқа толы. Алаш арыстарының талай туындысын түрмеде жазғаны секілді, Құрманғазының көп күйі Орал, Орынбор, Ордадағы түрмелерде отырған, абақтыдан қашқан кез­дерінде шықты. «Қайран шешем», «Кісен ашқан», «Түрмеден қашқан», «Ертең кетем», «Қызыл қайың», «Не кричи, не шуми» күй­лері – соның айғағы. «Кісен ашқан» мен «Түрмеден қашқанда» күй­шінің бұғаудан босаған сәттегі қуанышы мен үрейі қатар сезілсе, «Ертең кетемде» белгісіздікке бет алуы көрініс береді. Осылайша, Құрманғазы түрмеде шығарған күйлері арқылы өзінің күрескерлік рухын жанып, еркіндікке деген аңсар-ұмтылысын, абақтыда өткер­ген тағдыр-тауқыметін күй тілімен көпшілікке жеткізді. Түрмеде туған күйлері оның жеке басының ғана күйзелісі емес, сол уақыттағы тұтас халықтың тыныс-тіршілігі, мұң-зары еді.

Талай рет түрмеге қамалып, биліктен қысым көрсе де, Құрман­ғазының сағы сынбады. Керісінше, шынығып, шыңдала түсті. Ол домбырасын қуатты қаруға айналдырып, қарсылығын күйімен жеткізуді жалғастырды. Осылайша, түрме оны күйші Құрманғазыдан күрескер Құрманғазыға айналдырды. Сол себепті біз оны күйші ғана емес, рухани күрескер ретінде танимыз. Күйлерінің қаншама жыл өткен сайын халықтың жүре­гінен орын алатыны да, басқа күй­шілерден оқ бойы озық тұратыны да осы күрескерлігінде жатыр. Себебі оның күйлері – қатар­дағы музыкалық мұра емес, ұлттық рухты дәріп­тейтін құндылық.