Ғылымға ғұмырын арнаған...

Көпке мәлім, Қалдыбай Пірәлиевтің ғылыми қызметі жаңа дәрілік заттарды іздестіру, оларды зерттеу және медицина тәжірибесіне енгізумен тығыз байланысты. Оның жетекшілігімен мыңдаған жаңа пиперидинді қосылыстар синтез­деліп, химиялық құры­лысы мен биологиялық қасиет­тері анықталды. Бұл зерттеулер нәтижесінде ауырсынуды баса­тын, жансыздандыратын, антиа­ритмиялық, бактерияға қарсы және иммундық жүйені рет­тей­тін көптеген тиімді қосылыс табылды.

Ғалымның кейінгі жыл­дардағы зерттеулерін АҚШ-тың азаматтық зерттеулер және даму қорының бірсыпыра ірі ғылыми жобалар бойынша орталығымен (Оклахома, Нью-Йорк қалаларының уни­вер­­ситеттері мен Сиракуза қаласындағы медициналық орталық), Еуропадағы Гента қаласы (Бельгия), Кардифф қаласы (Ұлыбритания), Мәскеу қаласындағы ГосНИИОХТ, Новокузнецк қаласындағы НИХФИ, Новосибирск қала­сындағы НИОХ, Белоруссиядағы (Гродно мемлекеттік медици­налық университеті) үлкен ғылыми орталықтардың жетекші ғалымдарымен МНТЦ, CRDF және INTAS сияқты халықаралық ғылыми қорлардың гранттарын жеңіп алу арқылы бірге жүргізді. Жапония мемлекетінің қолдауымен наркотикалық емес аналь­гетик және апиын анта­го­нис­терін, сондай-ақ, туберкулезге қарсы препараттарды іздестіру үшін халықаралық ғылыми-тех­ни­калық орталықтың грантын жеңіп алды.

Қалдыбай Жайлауұлының ТМД елдерінің медициналық практикасына жаңа тиімділігі жоғары және бірегей дәрілік зат­тарды енгізуге бағытталған бел­сенді инновациялық қыз­метін ерекше атап өткен жөн. Антидепрессант ЦЕФЕДРИН және ең аз наркогендік потенциалы бар морфинді алмастырушы орталық анальгетик – ПРОСИДОЛ алынып, медициналық практикаға енгізілді, олардың өнеркәсіптік өндірісі игерілді. Сондай-ақ Мәскеудің жетекші медици­на­лық орталықтарында кли­ни­­ка­лық сынақтардың бірін­ші кезеңінен сәтті өткен жер­гілікті анестетик және ан­тиаритмиялық КАЗКАИН ерек­­ше қызығу­шы­лық тудыр­ды. Ал гипертониялық ауру­ларды емдеуге арналған КЛОФЕБУКАЛ препараты арте­риялық қысымды бірқалып­ты төмендетіп, дәрінің жанама әсерлерін азайтуға мүмкіндік берді.

Қалдыбай Жайлауұлы ғы­лымды өндіріспен ұштас­тыруға ерекше мән берді. Ол әзірлеген дәрілік препараттарды өндіріске енгізу арқылы отандық фармацевтика саласын дамытуға күш салды. Ғалымның пікірінше, Қазақстан өз дәрі-дәрмегін өзі өндіретін, халықаралық нарықта бәсекеге қабілетті мемлекетке айналуға тиіс.

Ғалым тоқығаны мол, кең қамтып, қамқор қолын ұсынып жүретін аяулы жан. Озық ойлайтын, жаны жомарт, мейірімді де талапшыл басшы, ұлағатты ұстаз ретінде белгілі. Іскер бас­шылық, адамгершілік қарым-қатынас, талмай ізденулер мен жаңалыққа деген құштарлық өз нәтижесін беріп, ол алыс-жақын шетелдерге кеңінен белгілі, танымал ғалым атанды.

Оның жетекшілігімен алын­ған дәрілік препараттардың мемлекеттік реестрлерге енуі – отандық ғылым үшін үлкен жетістік. Цефедрин мен Про­сидол Қазақстан мен Ресейдің өмірлік маңызды дәрілік заттар тізіміне енгізіліп, медициналық тәжірибеде қолдануға ұсынылды. Бұл ғылыми жаңалықтардың қоғам денсаулығын жақсартудағы маңызын айқындай түседі.

Қалдыбай Жайлауұлының ғылыми қызметінің басты ерек­шелігі – зерттеу нәтижелерін тәжірибелік медицинаға енгізуге ұмтылуы. Оның жетекшілігімен жасалған дәрілік препараттар онкологияда, хирургияда, травматологияда, урологияда, әскери медицинада және апат медицинасында қолданылып келеді.

Отандық дәрі-дәрмек өн­дірісін дамытуға бағытталған бұл жұмыстар еліміздің ғылыми және фармацевтикалық әлеуетін арттыруға үлкен үлес қосты. Өз елімізде өндірілетін дәрілік препараттардың пайда болуы мемлекет қаражатын үнемдеуге ғана емес, болашақта оларды шетел нарығына экспорттауға да мүмкіндік береді.

Академик Қалдыбай Пір­әлиев көптеген жыл бойы ғылыми-зерттеу мекемелерінде басшылық қызметтер атқарып, ғылымды ұйымдастыру ісіне де белсенді араласты. Оның бастамасымен химия және фармацевтика салаларындағы ғылы­ми бағыттар дамып, көптеген іргелі және қолданбалы зерттеу жүзеге асырылды. Ғалым әрқашан химия ғылымдары институтында ғана емес, бүкіл елдің қоғамдық және ғылыми-ұйымдастырушылық қызметінің ортасында жүр. Біраз жыл бойы ол «Ә.Б.Бектұров атындағы химия ғылымдары институты» АҚ ғылыми кеңесінің төраға орынбасары, Институттың диссертациялық кеңесінің төр­ағасы және орынбасары, ҰҒА химия – технологиялық ғылым­дар бөлімшесі Бюросының мүше­сі, түрлі ҒТК және түрлі ғылы­ми журналдардың редак­циялық алқасының мүшесі, республикалық іргелі зерттеулер кеңесінің мүшесі, сондай-ақ БҒМ Білім және ғылым сала­сындағы бақылау комитеті пре­зидиумының және ҰҒА Пре­зидиумының мүшесі атанды.

Қалдыбай Жайлауұлының ғылыми-ұйымдастырушылық және қоғамдық жұмыстары, ғылымдағы ерен еңбегі мемлекет тарапынан бағаланбай қалған емес. Қазақ КСР Министрлер Кеңесі Қаулысымен ғылым мен техника саласындағы Мемле­кеттік сыйлықтың (1986), академик Қ.И.Сәтпаев атындағы (2000) сыйлықтың және ғылым, техника және білім беру сала­сындағы Мемлекеттік сый­лығының (2003) иегері атанды. «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне – 10 жыл» (2001) мерекелік медалімен, «Қазақстан Республикасы ғылымының дамуына қосқан үлесі үшін» (2002) және «Еңбек ардагері» (2021) төсбелгілерімен марапатталды. 2016 жылы «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнертапқышы» атағына ие болды.

Академик Қ.Ж.Пірәлиевтің ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижелері 450-ден аса ғылыми еңбекте (соның ішінде 119 КСРО авторлық куәлігі мен ҚР патенті, 8 шетелдің патент­тері) жарияланған. Оның синтетикалық органикалық және дәрілік химия саласының теория­сы мен практикасына қосқан еңбектері шетелдерде де кеңінен танымал. Сол еңбегі үшін «КСРО өнертапқышы» атты төсбелгімен марапатталған. Оның шәкірттері фармацевтика саласында да баршылық.

Иә, ғалымның тағы бір үлкен еңбегі – жас ғалымдар­ды тәр­биелеуі. Оның жетекші­лі­гімен көптеген ғылыми маман  қалыптасып, олар бүгінде еліміздің жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу институттарында еңбек етіп келеді. Ол елімізде органик-синтетиктер ғылыми мектебін құрды. Оның шәкірттерінің арасында 8 ғылым докторы, 34 ғылым кандидаты және химия ғылымы бойынша
3 РһD докторы бар.

Бүгінде академик Қалдыбай Пірәлиевтің есімі Қазақстан ғы­лымының тарихында ерекше орын алады. Оның ғылыми мұрасы, жаңа дәрілік препараттарды жасаудағы жетістіктері, ғылыми мектебі мен шәкірттері ел ғылымының дамуына қызмет етіп келеді. Ғалымның өмір жолы мен еңбегі жас ұрпаққа ғылым­ға адалдықтың, табандылық пен отансүйгіштіктің үлгісіндей жарқырайды.

Саналы ғұмырын ғылымға арнаған ғалымның 85 жылдық мерейтойы қарсаңында сіңірген еңбегін дәріптеу – кейінгі ұрпақ үшін жазылмаған парыз сынды. Оның есімі отандық химия мен фармацевтика ғылымының тарихында қай кезде де ерекше аталып, ел ғылымының дамуына қосқан үлесі әрдайым жоғары бағалана бермек.