Тұрғындарға медициналық көмек көрсетуді стандарттау Қазақстандағы денсаулық сақтау саласын реформалаудың басты міндеттерінің біріне айналып отыр. Қазіргі таңда қалыпқа келтірілген стандарттау жүйесінсіз медициналық көмектің жоғары тиімділігі мен сапасына қол жеткізу мүмкін емес. Бірақ кез келген стандарттың өз негізі болуы тиіс. Сонда ғана ол жетістікке жетеді. Медицинада бұл ең алдымен «Өзгеге залал келтірме!» деген қағидат бойынша жүзеге асырылады. Біз осыған байланысты Республикалық денсаулық сақтауды дамыту орталығы клиникалық басшылық және хаттамаларды талдау бөлімінің басшысы Анна ЦЕПКЕМЕН денсаулық сақтаудағы стандарттау үдерісінің бағыттары жөнінде әңгімелескен едік.
Тұрғындарға медициналық көмек көрсетуді стандарттау Қазақстандағы денсаулық сақтау саласын реформалаудың басты міндеттерінің біріне айналып отыр. Қазіргі таңда қалыпқа келтірілген стандарттау жүйесінсіз медициналық көмектің жоғары тиімділігі мен сапасына қол жеткізу мүмкін емес. Бірақ кез келген стандарттың өз негізі болуы тиіс. Сонда ғана ол жетістікке жетеді. Медицинада бұл ең алдымен «Өзгеге залал келтірме!» деген қағидат бойынша жүзеге асырылады. Біз осыған байланысты Республикалық денсаулық сақтауды дамыту орталығы клиникалық басшылық және хаттамаларды талдау бөлімінің басшысы Анна ЦЕПКЕМЕН денсаулық сақтаудағы стандарттау үдерісінің бағыттары жөнінде әңгімелескен едік.
– Анна Борисовна, бөлімнің атауына қарағанда, сіздер дәрігерлердің осы бағыттағы іс-әрекеттерін реттейтін құжаттарды дайындайсыздар ғой? Сондықтан дәрігерлер ортасында қызметтеріңізге қызығушылық білдірушілер көп шығар?
– «Саламатты Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасында ғылыми түрде дәлелденген негіздерге сай халықаралық ДДҰ стандарттарын, диагностикасы және емдеу хаттамаларын енгізудің қажеттілігі тектен-тек айтылмаған. Бұл мақсатқа жету үшін біз еліміздің ең таңдаулы мамандарын қатарға тартып, хаттамалар жасайтын жұмыс тобын құрамыз. Біздің орталықтың қызметкерлері өз кезегінде бұл топтарды соңғы ғылыми жетістіктерге сүйенген қажетті ақпараттармен, клиникалық басшылықтың қағидаттарымен қамтамасыз етіп отырады. Айтқандай, бұлардың соңғысы клиникалық тәжірибе сапасын арттыруға ықпал ететін маңызды құрал болып табылады.
– Клиникалық басшылық дегеніміз не?
– Клиникалық басшылық дегеніміз белгілі бір тәсілдер арқылы дәрігерлерге көмек беруге арналған және әртүрлі клиникалық жағдайларда ауруға тиімді көмек көрсетуге жәрдем беретін нұсқау болып табылады. Сапалы клиникалық басшылық белгілі бір тәсілдеме бойынша жасалады. Ол бүгінгі күнге лайықты әлемдік тәжірибелер мен білімдерді жинақтай және талдай отырып, оларды практикада қолданудың барынша тиімді мүмкіндіктерін қарастырады. Ол осынысымен біздің дәстүрлі ақпарат алу көздерімізден ерекшеленіп тұрады. Басшылық ДДҰ-ның аясында, халықаралық дәрігерлік ассоциациялардың шеңберінде талданып жасалады.
– Біз басқа бір елде, басқа денсаулық сақтау жүйесінде жасалған клиникалық басшылықты қалай пайдалана аламыз?
– Бұл үшін клиникалық басшылықты бейімдеу тәсілдемесі іске қосылады. Біз оны өз еліміздің денсаулық сақтау жүйесіне бейімдеп жасаймыз. Онда басты стандарттар мен хаттамалар негізге алынады. Бұдан басқа, басшылыққа алынатын диагностика, емдеу және әлдеқандай бір аурудың алдын алу жөніндегі кепілдемелер көп жағдайда денсаулық сақтау жүйесіне қатысы жоқ ғылыми зерттеулерге негізделеді. Міне, тап осындай ғылыми негізді кепілдемелер оны жекелеген пікірлерден ерекшелендіріп көрсетіп, екі түрлі нұсқаудың қайсысы «артық» екенін білдіріп қана қоймайды, сонымен қатар, емдеудің бұл түрлерінің нәтижелеріндегі түпкілікті айырмашылықтардың қандай болатынын, олардың артықшылықтары мен кемшіліктерін байқауға мүмкіндік береді. Мәселен, пневмания кезінде қолданылатын антибиотиктер диагноз қойылғаннан кейін 4 сағаттан кешіктірілмей берілуі керек. Одан кешігіп қолдану аурудың асқына түсуіне жол береді. Хаттамаға дәл осындай кепілдеме енгізіліп, ол өзіндік бір стандартқа айналады. Оны сақтамау емдеудің сапасын төмендететіні айтылады.
– Анна Борисовна, жалпы медицинада стандарттау деген керек пе өзі? Өйткені, адамдардың өзі әртүрлі ғой. Оларға жеке-жеке қараған дұрыс емес пе?
– Рас, біз шынында әртүрліміз. Алайда, адамдардың көпшілік бөлігінде аурудың даму барысында белгілі бір заңдылықтардың кездесіп тұратыны бар. Демек, олардың диагностикасы мен емделуінде де стандартты сызбалар керек болады. Бұлар тәжірибеде табысты дәлелденген сапалы ғылыми зерттеулерге негізделеді. Сондықтан кез-келген саладағы сияқты медицинада да стандарттау дегеніміз көрсетілген қызметтің сапасын белгілі бір деңгейде ұстап тұруға ықпал етеді. Осы тұрғыда Қазақстандағы медициналық көмекті стандартты дамытудың бірнеше мақсат көздейтінін айтуымыз керек. Ол ең алдымен медициналық қызметтің сапасын арттыруға, медициналық көмектің қауіпсіздігі мен тиімділігін көтеруге, сондай-ақ, денсаулық сақтау саласындағы өсіп бара жатқан шығындарды тежеуге бағытталған.
– Мұның соңғысына қалай қол жеткізуге болады?
– Бұл жерде біз тағы да клиникалық басшылыққа жүгінуіміз керек. Жақсы дәлелді базаға негізделген клиникалық кепілдемелерді қолдану емдеу процесінде медициналық ұйымдардың қосымша шығындар шығаруына жол бермейді. Бұл бірінші кезекте ауруларды емдеуге кететін шығындарды азайтуға жол ашады. Өйткені, әлі дәлелденбеген дәрі-дәрмектер емдеуге қолданылмайды. Емдеудің дәлелденген тәсілдемелерін қолдану қосымша дәрі-дәрмектің қажеттілігі мен одан болатын асқынушылықтың деңгейін төмендетеді. Осыған байланысты, бірінші кезеңде дәлелденбеген дәрі-дәрмекті қолданудың тиімсіздігі төмендейді. Алдын алу бағдарламалары осының, әсіресе, алғашқы медициналық-санитарлық көмек барысында ауруды емдеу орындарына жатқызудың мөлшерін, жедел жәрдемді жиі шақыруды және мүгедектікке ерте шығуды төмендетеді. Былайша айтқанда, клиникалық басшылық қазіргі заманғы ғылыми мәліметтер мен денсаулық сақтау саласындағы тәжірибені бір-біріне ұштастыратын көпірдің қызметін атқарады. Бұл өз кезегінде тек дәрігерлерге ғана емес, сонымен қатар денсаулық сақтау менеджерлеріне де әрдайым байсалды және ғылыми негіздерде шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Сондықтан күллі әлемдегі сияқты біздің елімізде де клиникалық басшылық пен дәлелденген медициналық қағидаттарды қолдану өте маңызды болып саналады.
– Сіз клиникалық басшылықтың көптеген елдерде қолданыста екенін айттыңыз. Ал олардың нақты қай елдерді қамтып отырғанын атай аласыз ба?
– Клиникалық басшылықтың қазіргі заманғы дәуірі 1992 жылдан басталады. Ол бірінші рет АҚШ медицина институтында жасалған баяндамада аталып көрсетіліп, клиникалық басшылық пен оның маңызы ашып айтылды. Ал 1999 жылы клиникалық басшылықты жасау тәсілдері туралы баяндама жасалды. Аталмыш үдеріс көптеген елдерде клиникалық басшылықты талдаумен және енгізумен айналысатын ірі ұйымдардың құрылуына алып барды. Мұндай ұйымдар, айталық, бірінші болып Ұлыбританияның ұлттық денсаулық сақтау және шеберлік институтында (NICE), Шотландияның институт аралық жүйесінде (SIGN) пайда болды. Мұндай құрылымдар Канада, Австралия, Германия сияқты көптеген елдерде де бар. Айта кету керек, ДДҰ секілді көптеген медициналық ассоциациялар да клиникалық басшылықты жасап, оны әр елдің жергілікті жағдайына бейімдеумен айналысып келеді.
– Бұл енді сіздің бөлімнің айналысатын жұмысы ғой?
– Иә, біздің еліміздегі ең өзекті бағыттар бойынша клиникалық басшылықты бейімдеу үдерісі «ҚР Денсаулық сақтау секторына технологиялар тапсыру мен институттық реформалар жасау» жобасы шеңберінен басталды. Бұл бастамаға Үкімет қолдау көрсетті. Осы кезден бастап біздің орталықта да, республикадағы медициналық, ғылыми және білім ұйымдарда да клиникалық басшылық пен оның денсаулық сақтау саласының тәжірибесін енгізуге бейімдеу міндеттерін шешуге қабілеттілікті арттыру жөнінде орасан зор жұмыстар жүргізілді.
– Маңызды әңгімеңіз үшін, Анна Борисовна, үлкен рахмет. Менің ойымша, бұл сұхбат біздің дәрігерлеріміз үшін де маңызды болуға тиіс.
– Біз дәрігерлеріміздің клиникалық басшылық ұсынған дәлелді кепілдемелерді қолдануларының елімізде медициналық көмек пен қызмет көрсету сапасын халықаралық стандарттарға жақындата түсуге мүмкіндік береді деген үміттеміз.
Әңгімелескен
Серік ПІРНАЗАР,
«Егемен Қазақстан».