Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев биылғы Жолдауында қор нарығын дамыту басым бағыттардың бірі екенін атап өтіп, қор биржаларын бір басшылыққа біріктіруді ұсынды. Содан бері сарапшылар арасындағы әңгіме қазақтың екі биржасының арасындағы түйісу нүктелеріне бағытталып тұр. Бірі бізге екі бірдей биржа керек емес десе, енді біреулері қажет екенін, олардың екі түрлі заңмен өмір сүретінін алға тартады. Екеуі де бір-бірінің көз алдында бірін-біріне жұтылып кеткенін қаламайды...
Сарапшылардың дені «елдегі инвестициялық климаттың әлеуеті екі биржаның салмағын көтере алмайды, мүмкіндіктерді жұмылдырып, қуатты биржаға айналғаны жөн еді» деген пікірді баяғыдан бері айтып келе жатқан болатын. Ел аузында айтылып, Үкіметтің қалың есіктерінен әрі аса алмай пұшайман болып келе жатқан бұл оңды пікірді Президент қаперге алды. Екі биржаның өкілдері Президент тапсырмасын орындауға кірісіп кетті.
Сарапшылардың айтуынша, Мемлекет басшысы бұл жолы да үлкен тәуекелдің салмағын өз жауапкершілігіне алып отыр. «Біздің қаржы жүйеміз үшін бұл артық. Ішкі нарықтың сыйымдылығы мен тартымдылығын арттыру мақсатында осы биржалардың әлеуетін бір басқаруға біріктіру мәселесін пысықтауды тапсырамын», деді Мемлекет басшысы.
Қазақстан қор биржасы (KASE) биыл 30 жылдығын атап өтуі керек. 1993 жылы елімізде ұлттық валюта енгізілген кезде ашылған еді. Бұл қор – валюта және ақша нарықтарына қызмет көрсететін жалғыз сауда алаңы. Ал AIX – 2017 жылы Астана халықаралық қаржы орталығының (АХҚО) құрамында пайда болған жас компания. AIX өз жұмысында ағылшынның жалпы құқығының қағидаттарын басшылыққа алады және АХҚО-ның реттеуші ортасында жұмыс істейді. Бастапқыда AIX акциялармен мәмілелер бойынша KASE-ге қарағанда бірнеше жоғары комиссияға ие болғанын әлі ұмытқан жоқпыз.
Экономист Андрей Чеботаревтің айтуынша, қор биржалары бір-бірін біршама қайталайды және бір-бірімен бәсекелеседі. Бірақ екі биржаның өз ерекшеліктері барын ұмытпауымыз керек. Қазірдің өзінде кейбір мәселелер бойынша сұрақтар пайда бола бастады. Сарапшы айтып өткендей, KASE-де Мәскеу биржасының да акциясы бар. Сол себепті аздаған тәуекел бар.
Чеботарев басқа айырмашылықтардың қатарында KASE Мәскеу биржасының технологиялары негізінде құрылғанын, ал AIX NASDAQ технологияларына және жоғары технологияларға маманданған эмитенттер акцияларының өлшенген нарықтық құнына негізделгенін атап өтеді.
«AIX заманауи және оңай әрі жылдам интеграцияға мүмкіндік береді. Ал KASE Қазақстанның классикалық посткеңестік юрисдикциясында, АХҚО – ағылшын құқығында, ол үшін құрылған арнайы юрисдикцияда жұмыс істейді. AIX көлемі салыстырмалы түрде аз. AIX-те валюталық сауда-саттықтар жоқ, оның барлығы тек KASE-ге жіберіледі», деп атап өтті Чеботарев.
Экономист АХҚО Астанада, ал KASE Алматыда орналасқанын, әртүрлі ережеге бағынатынын, KASE – Ұлттық банкке және Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігіне қарасты екенін айтты. Ал AIX қаржылық қызметтерді реттеу комитетіне есеп береді. Демек олардың заңы да әртүрлі.
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің басшысы Мәдина Әбілқасымова Президенттің Қазақстанда жұмыс істейтін KASE және AIX биржаларын бір басқаруға біріктіру туралы ұсынысын қарайтынын, олар өтімділіктің бірыңғай пулын құруы орынды екенін айтады. Төрағаның айтуынша, қалай біріктіру керек, қай формада біріктіру керек екені АХҚО-мен бірге қосымша пысықталып, зерттеледі.
KASE журналистерге берген жауабында Мемлекет басшысы ішкі қаржы нарығының сыйымдылығы мен өтімділігін арттыру мақсатында екі биржаны біріктіру туралы тапсырма бергенін, Қазақстан қор биржасы барлық мүдделі тарапты тарта отырып, осы үдеріспен жұмыс істеуді жоспарлап отырғанын айтты. Демек сең қозғалды. Енді оның нәтижесін алдағы жылдары көреміз.
«Сегіз айдың қорытындысы бойынша KASE сауда-саттықтарының орташа тәуліктік көлемі 1,5 трлн теңгені, орташа күндік транзакциялар саны 5,1 мыңнан асады. «KASE клирингтік орталық» қыркүйек айының соңына дейін іске қосылады деп жоспарланған» деп хабарлады биржаның баспасөз қызметі.
«Астана» халықаралық қаржы орталығы мәселені талқылауға, сондай-ақ нарықтық инфрақұрылымды біріктіру үшін бірлесіп жұмыс істеуге дайын екенін айтып отыр.
«Ел экономикасының өсуінің маңызды элементтерінің бірі – капитал нарығы. Дамыған капитал нарығы жақсы идеяларды қаржыландыруға мүмкіндік береді, кәсіпкерлікті ынталандырады, ресурстарды пайдалану тиімділігін арттырады, жаңа инвестициялық құралдарды жасайды. Сол арқылы кәсіпкерлерге жұмыс орындарын құруға және әл-ауқатын жақсартуға көмектеседі. Мықты бизнес, жұмыс орындарының көбеюі, сондай-ақ әл-ауқаттың артуы салық базасын нығайтады, сол арқылы мемлекетке ортақ игілікке инвестиция салуға мүмкіндік береді», деп атап өтті биржаның баспасөз қызметі.
«QAMS Басқарушы кеңесінің төрағасы Ерқанат Әбени қор биржаларының әлеуеттері біріктіріліп, әрекеттері үйлестірілетінін айтады. Сарапшының айтуынша, екі биржадағы акциялар бағасының айырмашылығы бар. АХҚО-да өтімділік аз болғандықтан құны төмен. Ол сондай-ақ қазақстандық эмитенттердің көпшілігі KASE-ге басымдық беретінін атап өтті, өйткені ондағы шарттар жұмсақ және олар қазақстандық заңнаманы жақсы түсінеді.
«QAMS қабырғасында көгілдір фишкаларды бір биржада, ал екіншісінде кішірек эмитенттерді сату туралы пікір алмастық. Себебі мұның қалай жұмыс істейтінін АҚШ-тағы екі биржаның мысалында анық көруге болады: Nasdaq – негізгі биржа, мұнда эмитенттерге қатаң талаптар қойылады, бірақ эмитенттерге неғұрлым жұмсақ ережелерді қарастыратын OTC алмасу платформасы да бар», дейді сарапшы.
Ол отандық қор биржаларының әлеуеті біріктірілгеннен кейін осы қағида бойынша жұмыс істейтінін жоққа шығармайды. Биржаларды АХҚО бақылауына біріктіру қисынды. Өйткені әділ заңнама бар. Неғұрлым анық және әділ бағалау бағалы қағаздарды инвесторлар үшін тартымды етеді және миноритарлық акционерлердің құқықтарын қорғайды.
«Eurasian Capital» басшысы Асқар Айтқожа AIX құрудағы мақсат Орталық Азиядан, мүмкін Ресейден компанияларды листингке тарту екенін еске салды. Сондықтан ағылшын құқығы бойынша жұмыс істейтін биржа пайда болды. Бірақ Айтқожаның айтуынша, биржаға белгілі бір компания кіргенімен, бастапқыда жоспарланғаннан аз болып шығуы мүмкін екенін уақыт көрсетіп отыр. Сондықтан жақында IPO немесе бағалы қағаздарды орналастыру болған кезде, эмитенттерге оларды Aстана қор биржасы мен AIX биржасында да, KASE биржасында да шығаруға тура келді. Бұл – брокерлік компаниялар да көтеретін қосымша шығындар.
«Менің ойымша, Президент жариялаған шешім мемлекет пен бизнес шығындарын оңтайландырудың бір бөлігі. Мемлекет басшысы бұл жолы да шығындарды оңтайландыруға басымдық беріп отыр. Сондықтан бұл ұсыныс жалпы тұжырымдамаға сәйкес келеді», деді ол.
Сарапшы айтып өткендей, бізге экономиканың эмитент пен инвестор қызметтердің толық спектрін алатын бір нақты платформа болуы керек. Себебі біздің ел екі биржа ұстайтындай деңгейге жеткен жоқ. Сондай-ақ бізде биржаны біріктіру тәжірибесі де жоқ екенін еске салып өтті.
АЛМАТЫ