Баланы кітап оқуға қалай баулу керек?

«Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілесің» дейді қазақ. Үйдегі тәрбиенің бала үшін жөні бөлек. Отбасында ата-анасының кітап оқығанын көрген бала да кітапқа жақын өседі. Баланы сөзбен емес, іспен тәрбиелеу қажет. Бала ата-анасына еліктейді. Егер ата-ана қолынан смартфонын тастамаса, бала да соған үйір болады. Сол себепті кітап оқудың маңызын алдымен балаға емес, ата-ананың санасына сіңірген жөн. Баланың кітапқа деген қызығушылығы мектепте емес, отбасында қаланады. Өкінішке қарай, қазіргі таңда кітап сөресі жоқ отбасылар қан­шама? Ағартушы ұстаз Ыбырай Алтынсарин «бала үш жастан он екі жасқа дейінгі аралықта өзінің рухани дамуына қажетті нәрсенің бәрін ертегіден алады» деген екен. Ертегі тыңдап жетілген баланың тілі ерте шығады. Ойын ұштап, қиялына қанат бітіреді. Ертегіге құмар бала жақсы мен жаманды ажыратып өсе­ді. Қазақ сәбилері жөргегінен бесік жырымен ұйықтап, ауыз әдебие­тінің жауһарларын тыңдаған. Қазір немересіне ертегі айтатын әже-аталар бар ма? Бар шығар, бірақ өте сирек. Ұйықтатарда ер­тегі оқып беретін ата-аналардың қатары қанша? Біз баланы қалай тәрбиелеп, оның дүние­танымын қалай қалыптастырып жатырмыз? Баласы жыласа, қолына телефон ұстата қоятын ата-аналарды жиі көреміз. Бүгінде отбасылық кітап­хананың не екенін білмейтін ұрпақ өсіп келеді. Тіпті газет-жур­­налға жазылу да архаизмге айнал­ып барады. Отбасылық оқу дәс­түрін қайтадан қолға алып, көңіл бөл­месе, жағдай күрделене бермек.

Отбасылық кітап оқу – бірлес­кен шығармашылық. Отбасы мүше­лерімен тым болмаса жарты сағат кітап оқудың өзі өміріңізді өзгеше түске бояйды. Отбасымен оқу сауат­тылықты ғана арттырмайды, береке мен бірлікті нығайта түседі. Оқыған әр кітап ортақ әңгімеге айналады. Сондықтан ата-ана балаға үлгі, өнеге көрсетуге тиіс.

Иә, жас отбасылардың жағдайын да түсінуге болады. Жаңа кітап алуға қаражат жетпейтін шығар. Қазір кітапханалардың қызметі тегін емес пе? Аптасына бір рет кітапханаға бару­ды дәстүрге айналдырса құба-құп. Мыса­лы, Өскемен қаласындағы О.Бөкей атын­дағы қалалық кітапха­нада кітап оқимын ­деген балалы анаға жақсы жағдай жасал­ған. Ойын баласына арналған арнайы бұрыш та бар.

Баланың тамағының тоқ, көйле­гінің көк болуына, әрине, ата-ана жауапты. Жанының қалауын да ескеру маңызды. Ұлы Абайдың Жетінші қара сөзін есімізге алайықшы. «Жас бала анадан туғанда екі түрлі мінезбен туа­ды. Біреуі ішсем, жесем, ұйықтасам деп тұрады. Бұлар тәннің құмары, бұлар болмаса, тән жанға үй бола алмайды, һәм өзі өспейді, қуат таппайды. Біреуі – білсем екен демеклік. Не көрсе соған талпынып, жалтыр-жұлтыр еткен болса, оған қызығып, аузына салып, дәмін татып қарап, сырнай-керней болса, дауысына ұмтылып, одан ержетіңкірегенде ит үрсе де, мал шуласа да, біреу күлсе де, біреу жыласа да тұра жүгіріп, «ол немене?», «бұл немене?» деп, «ол неге үйтеді?», «бұл неге бүйтеді?» деп, көзі көрген, құлағы естігеннің бәрін сұрап тыныштық көрмейді. Мұның бәрі жан құмары, білсем екен, көрсем екен, үйренсем екен деген».

Баланың жан қалауын қанағат­тандыру оңай емес. Тәрбие осы жерден басталады.

Өміріміздің бір бөлшегіне айналып үлгерген заманауи техноло­гиядан баланы мүлдем шеттету мүмкін емес. Бірақ жаңа технология­ны кітап оқу дәстүріне кіріктіруге болады. Кітаптар мен гаджеттер. Дәстүр мен заманауи құндылықты қалай үйлестіруге болады? Қазіргі таңда ғаламторда кітаптардың аудио нұсқалары бар. Бала ұйықтар алдында сол аудиокітаптарды ата-ана баламен бірге тыңдаса, қандай тамаша. Немересіне ертегі айтып беруді білмейтін әжелер үшін де тамаша лайфхак. Бала гаджеттен нені көре­ді, нені тыңдайды, маңыздысы сол. Ақпарат тасқынынан балаға қажетті дүниені талғаммен таңдай алу да өте өзекті.

Кітап оқуда ең басты мотиватор – отбасы. Мотивация әрқашан көтеріңкі көңіл күймен үндескені жөн. Баламен бірге дауыстап кітап оқу сағатын ұйымдастырудың пайдасы зор. Мұндай әдіс оқу тех­ни­ка­сын жақсартады, дауыстың мәнер­лілігін арттырып, интонацияны қа­лыптасты­ра­ды, есте сақтау қабілеті мен тіл бай­лы­ғын жетілдіреді. Күніне 10–15 минут дауыстап кітап оқу біраз жетістікке жол ашады. Дауыстап оқу кезінде ең қызықты жерінде тоқтай білу де өнер. Мұны «Шаһризада әдісі» дейді. «Мың бір түн» ертегісі есіңізде ме? Уәзірдің қызы Шаһризада Шаһрияр патшаға түн сайын ертегі айтып, ең қызықты жеріне келгенде ертегісін үзуші еді ғой. Ақылды Шаһризада ажал сағатын алыстату мақсатында патшаға ертегіні келесі түні жалғастыратынын айтатын. Ал патша күн сайын таңертең «Бұл түні әңгіменің соңын естіп, Шаһризаданы келесі күні өлтіремін» деп ойлайтын. Бірақ қызықты ертегі мың бір күнге жалғасады.

Міне, осы «Шаһризада әдісін» баланың кітапқа деген қызығушы­лығын оятуда шеберлікпен пайда­лану­ға болады.

Қалай десек те, кітап оқу дәс­түрі үзілмеуге тиіс. Өйткені на­ғыз қазына – кітапта. Аға ұрпақ өкіл­дері әрқашан кейінгі толқынмен кітап оқу­дағы үздік тәжірибесімен бөлі­сіп отырса, нұр үстіне нұр.

Елімізде «Бір ел – бір кітап» деген республикалық акция бар. Атал­ған акция Ұлттық академиялық кітапха­на мен Қазақстан кітапханалар қа­уымдастығының ұйымдастыруы­мен 2007 жылдан бері өткізіліп ке­ле­ді. Мақсаты – кітап оқу мәдение­тін қа­лыптасты­рып, қазақ әдебиетін ­на­­сихаттау, жастар­дың рухани дамуы­на ықпал етіп, тіліміз­дің мәртебесін арт­тыру. Ұлы Абайдың қара сөзде­рін оқудан басталған акция шеңберін­де осы күнге дейін 50-ден астам ақын-жазушының шығармалары оқыр­ман қауымға ұсынылыпты. Акция аясында биыл жазушы Қабдеш Жұмаді­лов­тің «Тағдыр» романы таңдал­ғаны бел­гілі. Ұлттық академиялық кітапхана­да республикалық акцияға қатысты өткен жиында Сенат депутаты Нұртөре Жүсіп «Бұл таңдау – тарихи жадты жаң­ғыр­­тып, ұлттық рухты тереңде­туге бағыттал­ған ортақ шешім» депті. Дұ­рыс. Бірақ менің көңілімде күмән бар. ­Дәл осы кітапты бүкіл елдің оқи қояты­нына сену қиын. Неге? «Тағдыр» – тарихи ­роман. Халқымыз басынан кешірген ауыр тағдыр, ХХ ғасыр соңындағы шекара бөлінісі туралы кітап мектептің бастауыш сынып оқушысы тұрмақ жоғары сынып оқушылары үшін де өте күрделі. Бір елге арналған кітап болған соң, мектеп оқушысынан бас­тап, жасы ұлғайған қарияға дейін түсінікті болу керек. Рас, «тарихи жа­дымызды жаңғыртып, ұлттық рухты тереңдетуге бағытталған» шы­ғар­маларды насихаттаған дұрыс. Бірақ оған жағдай жасау керек қой. Айтуларынша, жыл кітабын таңдау екі кезең бойынша жүзеге асырылыпты. Бірінші республикалық және өңірлік кітапханалар арасында сауал­нама жүргізілген екен. Ал екінші кезеңде сол кітапханалар ұсынған тізім іші­нен жыл кітабы таңдалып алыныпты. Сауалнамаға қай өңірдің кітапханалары қатысты? Қалай десек те, жыл кітабын таңдауда олқылық жібергеніміз анық. Жалпы, неге біз бір кітапқа жабысып қаламыз? Бір авторды таңдасақ та болады ғой. Мысалы, жыл авторы ретінде Қаб­деш Жұмаділовті таңдадық дейік. Қалам­гердің «Тағдырдан» басқа да шығар­малары жетерлік қой. Орыс тіліне аударылған шығармалары да бар. Әркім өзіне керегін оқыса, рес­публикалық акцияның халыққа бе­ре­рі анағұрлым көп болар еді деп ойлаймын.

Жалпы, кітап оқу мәдениеті мек­теп­те де, институтта да емес, отбасын­да қалыптасуға тиіс. Кез келген мемлекеттің байлығы – адам. Біз сол адамның рухани бай болуына фокус қоюымыз керек. Бұл жолда отбасы құндылығын дәріптеу өте маңызды. Ал кітап оқуды құндылық деп білетін отбасының ұтары көп.

Хабиба АҚЖІГІТОВА,

Оралхан Бөкей атындағы кітапхана директоры

Өскемен