06 Қазан, 2011

Үні сұлу Үрия қазақтың алғашқы кәсіби әншісі еді

406 рет көрсетілді
Қазақ халқының өнері мен мәдениеті ХХ ғасырдың отызыншы жылдары өзінің кәсіби шығармашылық қалыптасуы мен дамуы жолында зор жаңалықтарымен есте қалды. Осы кезде өнер жолын бастаған тұл­ғалар тарихи қалыптасу мен қатар өнер орда­сының аяғынан тік тұрып кетуіне атсалысса, сондай та­лант­ты өнерпаз тұл­ғалардың бірі Үрия (Ұлбосын) Әлтікқызы (Әліпқызы деп те жазылған) Тұрдықұлова еді. Қазақ кәсіби сахна өнерінің, ұлттық опера театры­ның негізін қалаушылардың бірі, таби­ғатында сирек кездесетін төменгі контральто дауы­сының иесі болған әнші дауы­сы қазақ театры сахнасында қайта­лан­бас бояуы­мен тыңдарман есінде қалды. Қазақ кәсіби театрының негізін қалау­шылардың бірі, алғашында драма театры­ның актрисасы, кейін опера театры сах­насында толымды образдарымен танылған Ү.Тұрдықұлова Оңтүстік Қазақстан облы­сы, Сарыағаш ауданы, Қапланбек ауылында 1911 жылы 7 тамызда қарапайым отба­сында дүниеге келді. Әншінің дәл қай күні туылғанын әлі де болса анықтауды қажет ететін тұстар бар. Осы кезең жайлы естелігінде әнші: «Біздің үй осы күнгі Шымкент облысы, Сары­ағаш ауданы, «Коммунизм» кеңшары­ның «Мәтібұлақ» шағын ауылында тұра­тын­быз. Әкей де, шешей де «Қой аузынан шөп алмайтын» момын адамдар еді. Кедей, кем­бағал болсақ та әкей марқұм қыз деп кемсітіп, мені бетімнен қаққан жан емес еді» дейді. Үрияның жастық шағы ғасыр басын­дағы үлкен дүрбелеңге толы аумалы-төк­пелі кезеңге сай келді. Оны үлкен өнерге қарай икемдеп, бағыт-бағдар беруде қамқор ағалары көп болған. Төңкеріс екпіні жастайынан еті тірі Үрияны болып жатқан өзгерістерден шет қалдырмайды. Жастар­дың жарқын болашаққа деген ұмтылысы алдымен оқу-білімге деген ынтасынан көрініс береді. «Әкеден ерте жетім қалған мен 1922 жылы Ташкент қаласынан бір-ақ шықтым. Ол кез тұрмыстың ең ауыр жылы болатын. Аштық, жалаңаштықтың кең етек алған кезі. «Киргизинпрос» деп аталатын оқу орнының даярлық курсында оқимын. Оқудан қол босай қалса, ойын-сауықтан қалмаймын. Мақтанғаным емес, кемеліме келмесем де әндерді бір сыдырғы жақсы айтушы едім. Менің өнерге деген ынталы­лығымды бірден байқаған ақын Өтебай Тұрманжанов, Жүсіпбек Арыстанов, әсіре­се Қазақ совет өнерінің іргетасын қалаушы­лардың бірі, жезтаңдай әнші Құрманбек Жандарбеков институт жанындағы ұйым­дас­тырылған хорға бірден қабылдады. Шіркін, жастық шақтың қызығы біткен бе, мен осы хордың белді мүшесі болдым да қалдым», – дейді ол одан әрі. Ташкент қаласы сол кездегі оқу-білімге ұмтылған қазақ жастарының басын біріктірген, рухани орталық болатын. Оларға жаңа өмірдің өрісі мен төскейіне бейімделуіне бағыт-бағдар берген ерекше тұлғалар­дың бірі – Ғани Мұратбаев айналасына белсенді жастарды тартып, қолынан келгенше жол сілтеді. Сол Ғ.Мұратбаевтың шапағаты жас Үрияға да тиіп, аға көмегінің арқасын­да ол қазақ жастарының жұлдызды шоғыры білім алған Ташкент қаласында ашылған Халық ағарту институты дайындық курсы­на тыңдаушы болып қабылданады. Осы институтта оқи жүріп ол өзінің өміріне серік еткен үлкен өнер айдынына жолдама алады. Институт қабырғасында өнерпаз жастар үйірмесінің күшімен дайындалған аталмыш кештерде жас әнші Үрия Қ.Жандарбековпен бірге концерттік бағдарламаларға қаты­сады. Өзінің тұңғыш сахналық рөлін сомдап, Біржан салмен сөз сайыстыратын ақын Сараны орындауымен кәсіби сахнаға жолдама алып, театр ойынының көрігін қызды­рады. Бұл көркемөнерпаздар үйірмесінде жүрген талантты жастардың бойынан көрі­ніс берген алғашқы өнер ұшқыны болатын. Үрияның үлкен өнерге, кәсіби әншілік жолына түсуіне себепкер болған қазақтың біртуар әншісі Әміре Қашаубаев еді. Ол жайлы әнші былай дейді: «1925 жылдың жаз айы еді. Париж сапарынан қайтып келе жатқан Әміре Қашаубаев менің әндерімді тыңдап отырды да: – Қарағым табиғи дауы­сың көрікті, сәнді екен. Менің ағалық ақы­лым, осы табиғат берген дауысты әлі де болса шыңдай түсу керек, ол үшін оқу, үйрену керек, – деді. Жақсы, абзал ағаның осы сөзі менің өміріме үлкен жолдама болды. Қалған өмірім­ді совет өнеріне қал-қадерімше толық бағыштадым». Осылай басталған әншілік ғұмыр Үрияны талай асуларға алып шығады. 1926-1930-жылдар аралығында Мәскеу­дегі Сталин атындағы Шығыс еңбекші­лерінің коммунистік университетінде оқи­ды. Әнші дауысына, оның күші мен бояуы­на, диапазонына ерекше мән берген ұстаз­дар қауымы талантты жасты кәсіби әнші­лікке баулу керек деп шешеді. Осы сапарында оған Мәскеу консерватория­сының әншілер даярлайтын факультетіне жолдама беріледі. Ол осы жолы оқуға түсіп, 1931-1933-жылдар аралығында ән класында оқиды. Бұл тарихи дерекке сүйенсек, қазақ кәсіби әншілік мектебінде және музыкалық театр тарихында Мәскеу консерватория­сынан білім алып, ұлттық опера театрының табалдырығын аттаған қазақтың алғашқы кәсіби әншісі де осы Үрия Тұрдықұлова болғандығын көреміз. 1933 жылы Қазақ КСР Халық ағарту комиссариатының шақыруымен Ү.Тұрды­құлова Алматыға келіп, музыкалық-драма театрынан әнші-актриса болып орналасады. Сол жылдары театр труппасына келіп қосылған бір топ талантты жастар: Қ.Байсейітов, М.Ержанов, К.Байсейітова және тағы басқалармен бірге ол өзінің кәсіби сахна­дағы жұмысын бастайды. Сөйтіп, ол театр сахнасында Н.Гогольдің «Үйлену» комедия­сындағы Фекла Ивановнаның рөлін орын­дайды. Осы тектес комедиялық сарын­дағы рөль­дерімен жалғасатын актрисаның драма театрдағы жұмысы актерлік өсу мектебі болды. 1931 жылы 1 қарашада Қазақстан өлкелік партия комитеті «Қазақ драма театрының хал-жайы мен оның міндеттері» жайлы қаулы қабылдағаннан кейін, сахна өнерін өркенде­тудің біраз ауқымды іс-шаралары белгіленді. Осы қаулыға сәйкес 1932 жылы Алматы қаласында қазақ драма театры жанынан тұңғыш музыкалық драма техникумы бой көтерді. Қазақстан өлкелік партия комитеті музыкалық техникум негізінде 1933 жылғы 8 қыркүйекте «Ұлт өнерін дамыту шаралары» жайлы арнайы қаулы шығарды. Осындай дайындық іс-шаралардан кейін музыкалық театр өзінің алғашқы қойылымына М.Әуе­зовтің «Айман – Шолпан» комедиясын таңда­ды. Спектакльдің музыкалық нөмірлерінің топтамаларын жасаған И.В.Коцык болатын. Міне, 1934 жылы 13 қаңтарда тұсауы кесілген «Айман – Шолпан» қойылымында алыптар тобы құрамында Үрия да алғашқы партиясын орындады. Бұл актерлер құрамы жайлы Қ.Жандарбеков былай деп жазады: «Айман – К.Байсейітова, Шолпан – Айнаш Ержанова, Теңге – Жанбике Шанина және Үрия Тұр­дықұлова, Әнші – Әміре Қашаубаев, Әлібек – Жүсіпбек Елебеков, Арыстан – Қанабек Байсейітов, Жарас – Елубай Өмірзақов пен Манарбек Ержанов, Маман – Дүйсенбек Еркінбеков, Жантық – ақын Иса Байзақов пен Қуан Лекеров, Көтібар – Құрманбек Жандарбеков, кернейші өзбек – Мұсабеков» (Қ.Жандарбеков. Көргендерім мен көңілдегілерім. – Алматы. «Өнер» 1989). Ал бұл есімдердің кейіннен театр тарихына алтын әріптермен жазылғаны өзімізге белгілі. Әншінің шығармашылық өсу жолы қазақ музыкалық театрының алғашқы тәй-тәй басқан қадамдарымен бір арнада қатар өріл­ді. Ү.Тұрдықұлова сахнада жасаған образда­ры арқылы өз кейіпкерлерінің жан-дүниесі мен келбетін ашып көрсетуге тырысады. Ол – Е.Брусиловскийдің «Қыз Жібек» операсын­дағы Төлегеннің анасының бейнесін де сомдайды. Опера театрының тарихын жазған Н.Львов өзінің зерттеу очеркінде әншінің сахнадағы ойыны туралы: «Иначе относится к Тулегену его мать. Узнав, что сын, вопреки воле отца, все же уезжает к своей возюбленной, она с глубокой тоской провожает его, как будьто предчувствуя недобрую развязку. Урия Турдукулова с большим чувством передавала материнскую тревогу в проникновенной песне, построенной как старинное причитание казахской женщины» (Н.Львов «Казахский театр» очерк истории. Государственное издательство «Искусство», Москва. 1961) деген жолдар қалдырған. Осы операда ол келесі кейіпкер Дүрия­ның партиясын да өзіндік қолтаңбасымен айшықтап бере алды. Сөйтіп, әр сөзді іліп алып кететін жеңіл әзілге құрылған еті тірі Жібектің жеңгесінің келбетін ашып көрсетті. Оңтайына келсе оңдырмайтын көкжал Бекежанмен тартынбай сөз таластыратын, жүзіне күн сәулесін түсірмей үкілеп отырған Жібек үшін Төлегендей сыпайы жігіттің оңды жұп боларын әріден байқап, жақын тарта сөйле­генде актриса халқымыздың жол-жоралғысы мен салт-дәстүрін тереңнен білетін жеңгенің кейпінде барлық шеберлік қырларымен көрінеді. Кейінірек әнші опера театрынан қол үзіп кеткеннен кейін де Аналық партиясын орын­дауға қайта айналып соғады. Бұл 1968 жылғы «Қыз Жібек» операсының мыңыншы қойы­лы­мын тойлау кезінде болды. Сахнада театр­дың үш буын өкілдері өнер көрсетіп, әрқай­сысы өздерінің махаббат жырын жырлады. Бұл мәдени іс-шара жайлы Қ.Байсейітов: «Қыз Жібекті» алғаш қойғандар түгел бас қостық, тек арамызда Күләш пен Манарбек қана жоқ. ... Көбіміз ән айтудан алыстап кеткеміз, дауыс қалай болады деп қорқып та жүрміз. Әсіресе, Қапиза мен Үрия көбірек қорқыңқырады. Мен де елуінші жылдардан кейін ән салмай, тек режиссерлықпен кеткем,  дей келе: «Екінші актіде Үрия шықты. Дауысы да әдемі сақталған екен, Төлегеннің анасы болып аңырағанда, залда жыламаған адам қалмады. Залдағы мың түрлі адам мың түрлі мұңын, мың қуанышын еске алып отырған болуы керек. Бірі күліп отырса, бірі жылайды, бірі қол соғады, той дастарқанын­да отырған секілді мәре-сәре» (Қ.Байсейітов. Құштар көңіл. Алматы, «Жазушы», 1977) – деп ерекше сезіммен тебірене жазады. Бұл қазақтың Үриядай әншісінің театрдан қол үзгеніне арада 18 жыл өтсе де үнінің өзіндік бояуы мен вокалдық бабын жоғалтпағанын, дауысының сыры кетпегенін анық көрсетеді. Ү.Тұрдықұлова орындаған келесі сүбелі партияларының бірі – Б.Майлиннің либрет­то­сы негізінде Е.Брусиловский жазған «Жал­быр» операсындағы Сүгір байдың адуын бәйбішесі Нағима бейнесі болатын. Н.Львов өзінің аталмыш еңбегінде «Старшая жена Сугура Нагима (ее играла У.Турдыкулова), горя злобой и ревностью, издевается над Хадишой, схватывает нож и отрезает ей половину косы. По понятиям того времени это было самое тяжелое оскорбление для женщины» (Н.Львов «Казахский театр» очерк истории. Государственное издательство. – Москва. «Искусство», 1961) дейді. Бәйбішенің осы жаса­ған әрекетінен кейінгі мұңға батқан Хади­шаның мүшкіл халін қаперіне де ілмейтін Нағима – Ү.Тұрдықұлова қасарысқанның үстіне қасарыса һәм қытымырлана түсіп, Хадиша алып келген шелектегі суды еденге әдейі төгіп тастайды. Тоқалға «қолыңнан келсе амалыңды істеп бақ, көріп алуға мен дайынмын» дегендей қиғылықты салады. Ү.Тұрдықұлова музыкалық театр репертуа­рындағы М.Әуезовтың «Айман – Шолпанында» – Теңгені, Е.Брусиловскийдің «Қыз Жібегінде» – Аналықты, Жібектің жеңгесі, Дүрияны, «Жалбырда» – Қамқаны, «Ер Тарғында» – Ақжүністі, П.­И.­Чай­ков­скийдің «Евгений Онегинінде» – Няняны, Дж.Пуччинидің «Чио-Чио-санында» – Сузукиді, Ж.Бизенің «Карменінде» – Карменді, «Терең көлде» – Наташаны, «Бекетте» – Шын-а­сылды, «Алтын астықта» – Тананы, «Гвардия алғада» – Ажарды т.б. музыкалық бейнелерді сахна төріне алып шықты. Әншінің ашық та әдемі дауысы өзіндік қайталанбас әуенімен көрермен қауымды тәнті етті. Алғашқы жылдары композиторлар И.Коцык пен Е.Брусиловский партияларды театр­да бар әншілердің дауыс табиғатына ыңғай­лап жазған. «Айман-Шолпан», «Қыз Жібек», «Жалбыр», шығармаларын жазу үстінде әнші­лердің өзін сопрано әлде меццо-сопрано, тенор немесе бас-баритон деп бөліп-жарып жатпаған. Ал «Ер Тарғын» жырын театр сахнасына ыңғайлап жаза бастағанда композитор ерке де өр мінезді, ханның қызы Ақжүніс­ке келгенде ойланады. Партия қайсы әншіге қолайлы болады дегенде композитор дауыс ерекшелігіне сай келетін әнші Ү.Тұрды­құлованы таңдайды. Ер Тарғынның сүйіктісі Данаға жоғары сопрано дауысты бере отырып, Ақжүніс партиясын әу бастан өзіндік бояуы мол Үрияға арнап жазады. «Ер Тарғын» атты мақалада К.Мақашев: «Тұрдықұлова Үрия Ақжүністің рөлін жұрт­шы­лықтың назарын аударарлық етіп шығар­ды. Ол Ақжүністің опасыз, сыйқыр, екі жүзділік мінезін, қимылын, ішкі дүниесін, характерлік мінездерін жеріне жеткізіп бейнеледі. Үрияның әсерлі ойынынан ар-намыстан айырылған сиқыр, хан қызының бейнесі көрініп, бет-пердесі ашылады. Үрия соңғы көріністерде айтылатын арияларды асқан шеберлікпен орындады. Оның ойыны театрдың даңқын шығарып, атын бір белеске көтеріп тастады» (К.Мақашев «Ер Тар­ғын». «Социалистік құрылыс», Гурьев облыс­тық газеті. 1949 ж.),  – дейді. Ү.Тұрдықұлованың Ақжүнісі ер мінезді, қулығынан гөрі кесек әрекетке баратын, айла-шарғысына құрық бойламайтын құбылмалы бейне болып шыққан. Өткен ғасырдың 40-50-жылдары опера театрының қазақ труппасы әлемдік және кеңестік халықтардың үздік опера туынды­ларын толыққанды сахналауды қолға ала бастады. Сол кездегі әншілердің орындау­шылық шеберлігі мен дауыс мүмкіндігі әлі де болса толыса қоймағанмен театрдың кәсіби өсу жолындағы жетістіктері жаңа белестерді бағындыруға дайын болатын. Сондай жақсы жобаны игерген талантты музыкалық театр режиссері Н.И.Сац естелік кітабында: «Дирекция решила поручит вам (Н.И.Сацқа) поставить в казахской труппе «Чио-Чио-сан» Пуччини. На эту постановку будут отпущены все нобходимые средства. Она здесь никогда не шла: о под­боре из старых декораций и костюмов нет речи. Все заново. Первая европейская опера в исполнении казахской труппы на казахском языке. Все – по вашему усмотрению...», – дейді (Н.Сац. Новеллы моей жизни. – Москва, «Искусство». 1984). Қазақ труп­пасымен дайындалған бұл операны орын­дауға театрдың барлық үздік әншілері жұмылдырылды. Басшылық тарапынан жа­ңа жұмыстың сапалы һәм сәтті болуы үшін күш-жігерді аямай барлық мүмкіндік жаса­ла­ды. Сол құрамда өнер көрсеткен театр әншілері қатарында Ү.Тұрдықұлованың Сузуки рөліне режиссердің алғашқыда сын көзбен қарағаны мәлім. Әнші режиссердің көңілінен бірден шыға қоймағанын көреміз. Театрда осы жылдары табиғатынан төменгі дауысты кәсіби әнші жалғыз Үрия болғандығы осы жерде анық көрінеді. Ол: «На роль Сузуки по голосовым данным подходила только Урия Турдукулова, уже немолодая, несколько громоздкая женщина. Тут выбирать не пришлось. Решал голос и... эмоциональность», – дейді. Үрия режиссердің партияға ойластырған мизансценаларын толық орындап биіктен көрінеді. Сол кездегі талантты актерлер шоғыры: Күләш, Құрманбек, Қанабек, Шара, Үрияға тән тамаша қасиет – үйренуден жалықпайтын. Әншінің театр сахнасындағы сүйекті партиясы болған Карменмен, шығармашы­лық кезеңінің келесі белесі басталады. Өкінішке қарай, не себептен әнші театрдан қол үзіп кеткендігі туралы материал жоқтың қасы. Көз көргендерден сұрастырудан да ештеңе өнбеді, нақтылы дерек көзін кездестіре алмадық. Әнші өзінің шығармашылық ортасынан қол үзіп, 1950-1953-жылдары Қарағанды облыстық музыкалық драма театрына қызметке ауысады. Әрине, жаңа орта белгілі әншіні құшақ жая қарсы алады. Алайда ол мұнда көп тұрақтамастан, Алматыға қайта оралады. 1953 жылдан бастап әншінің шығарма­шылық жолы концерттік эстрадада жалға­сады. 1960 жылға дейін Жамбыл атындағы мемлекеттік филармонияда, 1960-1972-жыл­дар аралығында «Қазақконцерт» бірлестігінде жеке әнші ретінде әртіс Қазақ­станның, бауыр­лас республикалардың түк­пір-түк­пірін­дегі елді-мекендерге концерттік бағдар­ла­малармен шығып жүрді. Әнші репер­туарында көршілес қырғыз, түркімен, өзбек, тәжік, орыс, татар, украин, т.б. халықтардың әндері болды. Сол кезде қалып­тасқан дәстүр бойынша Одақ құра­мын­дағы халықтардың кең тараған әндері­мен бірге қазақ халқының: «Ой көк», «Ләйлім», «Бипыл», «Екі жирен», т.б. әндерін концерттік эстрадалардан жиі орындап, сол арқылы әнші халқына кеңінен танылды. Әншінің Қазақстан өнері мен мәдение­тін дамытуға қосқан еңбегі уақытында елеп-ескеріліп, 1936 жылы Мәскеу онкүн­дігі­нен кейін оған Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген әртісі атағы берілсе, 1939 жылы ол Қазақ КСР-інің халық әртісі құрметті атағына ие болды. Театрда құрылған концерттік бригадалар құрамында Ү.Тұрдықұлова қан майданда жауынгерлер алдындағы концерттік бағ­дарламада батырлық рух беретін сүйікті әндерін айтты. Осы және кейінгі жылдары жасаған еселі еңбегіне орай әнші «Қызыл Жұлдыз», «Құрмет белгісі» және «Ерен еңбегі үшін» орден-медальдармен мара­пат­­талды. Алайда, шығармашылығы театрда жарқырай ашылған, жетекші партия­лары­мен көрінген талантты әншінің қырық­қа енді толған шағында өмірінің күрт өзгеріске ұшырауы әліге дейін жұмбақ болып келеді. Бүгінде біледі деген заман­дастары азайып, көзі тірілері ашып ештеңе айта алған жоқ. Әнші 1950 жылы Қараған­ды музыкалық-драма театрына, екі жылдан кейін Жамбыл атындағы мемлекеттік филармонияға ауы­сып­ты. Демек, әншінің өмірі мен шығар­машылығына байланысты көптеген деректерді, даталарды нақтылай түсу қажет. Оның театрдан кетуі, кезінде зор мақта­ныш­пен табысталған «халық әртісі» атағын мемлекеттің қайтарып алуы сияқты, т.б. жеке басының мәселелерін үйіп-төгіп шығар­машылық жолының болмай қалғанына тели салу бар да, кейбір фактілер жайлы үнсіз қала беру әншінің аруағына, тарихқа қиянат болмақ. Шындық­ты ашып талантты әншінің өмірі мен толық шығармашылық келбетін орнына келтіру тәуелсіз елдің келешек ұрпағына қажет дүние. Қазақ КСР-інің халық әртісі Үрия Әлтікқызы Тұрдықұлова 1973 жылдан бастап республикалық дәрежедегі дербес зейнеткер ретінде еңбек демалысына шықты. 1992 жылы Алматы қаласында дүние сал­ды. Қазақ сахнасының өркендеуіне өзінің жарты ғасырлық ғұмырын сарп еткен тамаша әнші, есімі ұлттың өнері мен мәдение­тінің аяққа тұру, қалыптасу, дамуы кезеңде­рімен сабақтасып жатқан тағдырды көз майын тамыза зерттейтін уақыт жетті. Әзірге қолға түскен аз ғана мәлімет­термен қазақ кәсіби әншілік өнерінің ірге­тасын қалаған өнерпаз тұлғаның шығарма­шылық портретін жасауға тырыстық. Бұл біздің аттары ұмытыла бастаған талантты аға ұрпақ өмірінің бір парасы ғана секілді. Өзге де өнер мен мәдениет майталмандары өз халқымен қайта қауышып жатса, нұр үстіне нұр болмақ. Амангелді МҰҚАН, М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты театр өнері бөлімінің меңгерушісі, өнертану кандидаты.
Соңғы жаңалықтар

Ақпараттық хабарлама

Егемен Қазақстан • Кеше

Доллар тағы да арзандады

Экономика • Кеше

Ұқсас жаңалықтар