Бейбіт атомға көшу – бүкіл адамзат қалауы

Жыл сайын ядролық атом саласындағы жетістіктерді талқылау үшін Курчатов қаласында ғылыми конференция өтеді. Жиынға әлем елдерінен жетекші ғалымдар мен мамандар қатысып, ядролық сынақтар мен апаттар орын алғанда түрлі радиациялық қауіпті нысандардың радиоэкологиялық жай-күйінің мәселелерін қарастырады және өнеркәсіп пен медицинадағы радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің ғылыми жолдарын талқылайды. Жақында конференцияны ұйымдастырушылардың бірі – «Семей-Невада» халықаралық антиядролық қозғалысының вице-президенті, «Парасат», «Құрмет» ордендерінің иегері Сұлтан КАРТОЕВПЕН әңгімелескен едік. 

 

Егемен Қазақстан
29.08.2017 502
2

– Сұлтан Омарұлы, бүгінде бүкіл әлем Қазақстанның ядролық қарусыз жолын танып әрі одан үйреніп жатыр. Еліміздің ұстанған бейбітшіл саясатын қалай бағалайсыз?

– Егемендіктің алғашқы жылдарында-ақ Президент Н.Ә.Назарбаев пен Қазақстан халқы бүгінде ірі держава саналатын елдер жасай алмай отырған дүниеге қол жеткізді. Семей полигоны жабылды. Өркениеттің дамуына үлес қосып, адамзатты ядролық қа­терден құтқарды. Адам баласының міндеті бейбіт өмірге ұмтылу екендігін дәлелдеп берді. Тіпті, сол кездері экономикалық дағдарыста тұрғандығына қарамастан, Қазақстан сы­нақ­тарды жалғастырудан бас тартты. Осылайша, Қазақстан өз жо­лын таңдады. Елбасымыздың Семей сынақ полигонын жабу ту­ра­лы Жарлығы ол кісінің сая­си тұрғыдан алғанда, дана­лы­ғын паш етеді. Бұл шешім Қазақстанның еркін ел екендігін айғақтайды. Мен әлемдегі түрлі халықаралық форумдарға қатысып жүрген адаммын. Біздің Елбасымызды халықаралық қоғамдастық ерекше сыйлайтынына талай рет куәсі болдым.

– Ядролық полигон жа­былғаннан кейін полигон кешенінде, яғни Курча­тов­та­ғы бұрыннан қалған ғылы­ми ұйымдар мен нысан­дар­дың базасында Ұлттық ядро­лық орталық (ҰЯО) құрылды. Орта­лық­та атом энергетикасы, ра­диоэкология саласындағы аса күрделі жаңа мәселелер ше­шіле бастаған шығар.

– Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасымен ең алғаш қолға алынып, әлі күнге дейін маңызын жоймай келе жатқан жобаның бірі – ядролық атом қаруын тарат­пау және мүлде қолданбау мәсе­лесі. Орталық ғалымдары жұмыс­тарын осы қағидаға орай жал­ғастыра беретін болады. Осы жыл­дары ҰЯО мамандары халық­аралық әріптестерімен бірлесіп, ядролық сынақтар өт­кізу инфрақұрылымын жою бо­йынша көптеген күрделі проблемаларды шешті. Ядролық қару сынақтарының залалдарын жоюға арналған қыруар жұмыстар атқарылды, респуб­ликада атом энергетикасын дамыту үшін ғылыми-техникалық, технологиялық, кадрлық база құрылды. Елде бейбіт атом дамып, шетелдік әріптестермен қарым-қатынастар ілгерілей бас­тады. Қазақстан – Жапония ынтымақтастығының атом энергетикасы саласындағы бірлескен бағдарламалар бо­йынша атом­дық-энергетикалық реактор қондырғыларының қауіпсіздігіне орай жоғары температурада газбен салқындатылатын реакторлар технологияларын дамытумен қатар, басқа да күрделі тәжірибелік зерттеулер жүзеге асты. Ынтымақтастық нәти­жесінде атом энергетикасының қауіпсіздігі саласындағы ғылы­ми-зерттеулер базасы жетіл­діріліп, жаңа қондырғылар мен құ­рылғылар әзірленді, күрделі ізденістер жүргізу тәжіри­бесі бар білікті ғылыми және тех­ни­калық кадрлар саны артты.

Атом саласы мен ғылымдағы кадрлық әлеуетті сақтау және дамыту мәселелеріне ай­рықша көңіл бөлініп отыр. Түрлі бағдарламалар аясында тағылымдамалар мен курстар ұйымдастырылып, семинарлар өткізілуде. Курчатовтағы «КТМ токамагы» жобасының іске асырылуын қолға алған Ұлттық ядролық орталық директоры, ғалым Эрлан Батырбеков Президенттің бұл жобасын ЭКСПО-2017 көрмесінде таныстырды. Бұл материалтану саласындағы міндеттерді шешуге арналған әлемдегі жалғыз «Токамак» екендігін айта кеткен жөн. Менің ойымша, болашақтың энергия­сы – термоядролық синтез. Ғалымның қолға алған жұмысы Елбасының «Әлем. ХXІ ғасыр» манифесінде жазылған бейбіт саясатқа сай екендігін атап өткім келеді. Себебі, ғылым басқа мақсатқа қызмет етпеуі тиіс. Бейбіт бағытта болуы шарт.

Біздің биылғы конференцияда түрлі елдерден келген ғалымдар «Радиоактивті ластанған аумақтарды оңал­ту және жерлерді шаруа­шы­лық айналымына беру», «Яд­ролық сынақтар жүргізіл­ген жерлердегі қазіргі радио­эко­логиялық ахуал, оның даму қарқыны мен болжамы», «Түрлі экожүйелердегі радио­нуклидтердің жылыс­тау ерекшелігі», «Эколо­гия­лық зерттеулердегі радио­ана­литикалық әдістер» тақы­рыбында баяндамалар жасады. Сондай-ақ, «Бұрынғы Семей сынақ полигонын қауіп­сіз күйге келтіру бойынша ғы­лыми-техникалық және инженерлік жұмыстар кешенін жүргізу» атты үш томдық монографиялық кітаптың тұсауы кесілді. Мұнда полигон жабылғаннан бергі 25 жылда атқарылған жұмыстар туралы кеңінен жазылған.

– Курчатовтық ғалымдар Семей ядролық сынақ по­ли­гонының экологиялық қауіп­­сіз жерлерін ресмилен­діру қажет деген бастама көтер­ген еді. Полигон сынақ­тары үшін бөлінген 18,5 мың шаршы шақырым жер бұл тым үлкен аумақ. Сон­дықтан да, оның біраз бөлігі ауыл шаруа­шы­лы­ғына қай­тарылды ма?

– 1947 жылдары ғалымдар сынақ полигонын жасау үшін қанша шаршы шақырым жер қажеттігін нақты білген жоқ. Сондықтан да, мәскеулік ға­лым­дар полигон үшін қазақ елі­нен аса көлемді жер сұраған. Ал КСРО-да жер жетеді. Біз солардың құрамында бол­ған­дықтан, қазақ жерінің қомақты бөлігі беріле салған. Ал АҚШ-тың Невадасына полигон үшін Семей полигонынан мүлде аз жер бөлінген. Сол себептен, артық алынған жерлер ауыл шаруашылығына радиациялық қауіпсіздігі толық есепке алынған соң қайтарылуы тиіс дегенді ғалымдар айтып отыр. ҚР ҰЯО-ға қарасты Радиациялық қауіпсіздік және экология институтының жетекшісі Сергей Лукашенко зерттегендей, бүгінде 5250 шаршы шақырым полигон жері тексеріліпті. Оның үш мыңы ауыл шаруашылығына жарамды деп танылған. ҰЯО ғалымдары зерттеп, бекіткен бұл ауданды МАГАТЭ өкілдері келіп тағы бір мәрте тексерді. Әрине, қарапайым халық радиациядан әбден қорқып қалған. Олар полигон деп келген жерлер аяқ астынан қалай таза болып шықты деп отыр. Мен айтар едім, бұл жерлер әуел баста ластанбаған. Сондықтан да таза.

Жер өте көп берілгендіктен, бұл жерлерге радиациялық жауын жауып, радиациялық боран соқпаған. Бірақ, шын мәнінде, қауіпті жерлер бар. Онда радиация мөлшері өте жоғары. Мәселен, Шаған өзенінің 10-ын­шы шақырымы. Бұл тұс по­лигон аумағына жақын орналасқанмен, сонау 1947 жылдан бері ресми түрде енгізілмеген. Ғалымдар осы­ны қазіргі уақытта ресми­лен­дірді. Алдағы уақытта әлем­нің қызығушылығы Семей поли­гонына шынымен арта түспек. Қазірдің өзінде саяси қай­раткерлер, дипломаттар, зерт­теуші ғалымдар легі толас­тамау­да. Жақында БҰҰ-ның 26 стипен­диатынан тұратын топ келіп қайтты. Олардың барлығы да берілген нұсқаулықтар бойынша, сынақ полигонының жүруге болатын рұқсат етілген жерлерімен ғана жүрді.

– БҰҰ Елбасының ұсы­нысы бойынша 29 тамызды Ядро­лық сынақтарға қарсы іс-қи­мылдың халықаралық күні деп жариялады. Президен­тіміздің адамзаттың игілігін ойлаған саясатын қалай бағалар едіңіз?

– «Невада-Семей» қозға­лы­сының мүшелері Нұрсұлтан Әбішұлына зор алғысын айтады. Бейбіт атомды халық игілі­гіне орай дамыту да бүгінгі күн­де аса өзекті. Өткен күннің еле­сіне қамалмай, озық ғылымға, сапалы білімге қарай ұмтылған дұрыс деп білеміз... Жақында Ұлттық ядролық орталық АҚШ-тың «Арагон» ұлттық зертханасымен бірлесіп, реакторлардағы отынның құра­мын аралас­тыру жөніндегі зерттеу жұмыс­тарын бастады. Бұл жоба аясын­да орталық ғалымдары ресейлік­термен қосыла отырып үш рет тәжі­рибелік жұмыстарын да өткізді. Эрлан Батырбеков бас­таған қа­­зақ­стандық ға­лымдар АЭС-ті дамытуда өзге де ше­тел­дік ға­лымдармен бірлесіп, тың жұ­мыстарды қолға алып жатыр. Осының барлығы Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсыр­масы екенін ұмытпаған жөн.

– Әңгімеңізге рахмет. 

Әңгімелескен

Раушан НҰҒМАНБЕК,
журналист

Сурет:

Айдарбек ҒАЗИЗҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.02.2019

Елбасы Сауд Арабиясының Королімен телефон арқылы сөйлесті

20.02.2019

Елбасы «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамы басқармасының төрағасы Ахметжан Есімовті қабылдады

20.02.2019

Жас журналистер клубы құрылды

20.02.2019

Алексей Луценко тағы да топ жарды

20.02.2019

«Амурға» әліміз жетпеді

20.02.2019

Асанәлі Әшімов: «Театрды ашудағы мақсатым – талантты жастарды қолдау»

20.02.2019

Бақыт Сұлтанов автобус паркін жаңарту жоспарлары туралы айтып берді

20.02.2019

Қарағанды облысында 2 күнде 41 жол-көлік оқиғасы тіркелді

20.02.2019

Бейсенбі күні Қостанай облысы мен СҚО-да дауылды ескерту жарияланды

20.02.2019

Тілсіз жаудан зардап шеккен отбасыға тәртіп сақшылары көмектесті

20.02.2019

Ақмола облысының 5 ауданында «Еnglish for jastar» жобасы жалғасатын болады

20.02.2019

Бурабайда қысқы президенттік көпсайыстан облыстық біріншілік өтті

20.02.2019

Көкшетауда «Бояулар құпиясы» жас суретшілер байқауы өткізілді

20.02.2019

Еліміз Иранға 42 тонна сиыр етін экспорттайды

20.02.2019

Қарағандыда жемқорлық құқық бұзушылықтар бойынша брифинг өтті

20.02.2019

Алматыда ережесіз жекпе-жектен жарыс өтеді

20.02.2019

Ақтөбе облысында «Агрогектар» жобасы жүзеге асырылуда

20.02.2019

Қырғыз Республикасынан кіргізілетін өнімдерге шектеу қойылмақ

20.02.2019

Мемлекеттік қызметшілер декларациясын тапсыру мерзімі 31 наурызда аяқталады

20.02.2019

Астанада кәсіпкерлер мен инноваторларды біріктіретін алаң ашылады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу