Қайран да менің Дәуағам...

Сонау 70-ші жылдар. Мектеп бітірген соң оқу іздеп Алматыны жағалай бастаған кезіміз. Бірде тұрып жатқан пәтерімізге үлкен ағам Болат орта бойлы, маңдайы кере қарыс, екі көзі дөп-дөңгелек, әдеміше келген бір жігітті ертіп келді. Кейінірек оның ағаммен бірге Ақтоғайдың аудандық газетінде бірге қызметтес болғанын, өзі ақын жігіт екенін білдім. 

 
Егемен Қазақстан
22.12.2017 1043
2

Нағыз тірі ақынды кездестіруім бірінші рет. Көз алмай сұқтана қарап отырмын. Сө­зі де, өзі де басқалардан бөлек. Қарға құ­сап қарқылдап не ыңыранып ырқылдап кү­лу деген жоқ. Бетін шұқырайтып, дыбы­сын онша шығармай, әдемі ғана күледі. Ал одан қаттырақ күлсе жас балаға ұқсап бі­л­е­гі­мен аузын көлегейлейтін әдеті бар екен. Француздар секілді «Р» қарпіне тілі ке­лің­кі­ремей ме қалай. Кейін тіпті анық бай­қа­дық, қарта ойнаса «Кәдір көдір жүде­мін» деп зәремізді алатын. Оның бұл мақамын Белгібай деген досымыз тіпті айнытпай салатын. Өзі жоқта, әрине.

Сол алғаш көргенде аңыз ақын Иса Бай­за­­­қов­қа қатты ұқсатқаным бар. Оны өзі де біле­­ді ғой деймін. Әйтеуір мұрнының астынан бармақтай мұрты кетпейтін. Сондай келістердің бірінде оның өлең оқығанын да көрдім, әйтеуір. 

Ауылда жүргенімде Кертөбел деген жүй­рік атымыз болды. Екі құлағы салбыраған, жалы жалбыраған жуас жылқы еді жануар. Ал енді дүбір көрсе бұлшық еті ойдым-ойдым болып, ойнақтап шыға келетін. Дәуітәлі Стамбековтің өлең сөзге ауысқанда әлгіндей тастүлектей түлеп шыға келгені маған бірден сол бәйге торыны елестетті. 
Кейінірек арқалы ақынның өзі:
Жүйріктің, ойхой, екпіні ой,
Үй жыққан десе, үй жыққан.
Делебем қозып кетті ғой,
Бәйгені көріп құйғытқан, – деп өзі жазды. Ал енді ақынның тұлпармен тамырлас та тағдырлас екенін жоққа шығарып көріңіз. 

Алматыға тағы бір келгенімде Дәукеңнің енді кіші ағам Мұратпен дос болып жүргенін кө­ріп таңғалғаным бар. Бұл кезде Болат ағам бол­са Қарағандының облыстық радиосына қыз­метке кеткен. Мұрат ағам студент кезінде өмір­ден тым ерте кетті. «Шіркін, Шоқан Уәли­ха­новтан аумайтын реңді жігіт еді» деп Дәукең үнемі еске алып отыратын.

Кейінірек мен сыртай оқудан осы Дәукең­дер­дің курсына ауысып келдім. Бір қызығы, онымен кейін достыққа ұласқан аралас-құраластығымыз оқу бітіргеннен кейін басталды. Алматыдағы көк базардың жанындағы барша баспасөз орындарының басын қосқан көк үй көңілімізді де, өмірімізді де жақындастырды. «Пионер вожатыймыз» – Дәуітәлі ағамыз. 

Дәуағамның жанында жүрген сайын жақын­да­сып, жанының жайсаңдығына көзім жетіп, арының таңғы шықтай тазалығына, жанының қардай аппақ, бұлақтай мөлдірлігіне тәнті бол­­дым. Өтірік көлгірсу, екіжүзділік, әсіресе кісі­мсу сияқты жалған мінездерді жаны сүй­мей­тін. Ондайларға тіпті төзе алмайтын. Жал­пы жалғандық атаулыға жаны қас еді. 

Адам періште емес, небір менмін деген жан­ның өзінің жанының жамауы болады. Қой­нында тастары, сөзінің астары болуы бек мүм­кін. Осындайларға төзбеді ме, әлде ақын жа­ны торда торығып отырғысы келмеді ме, алдымызда жүрген абадан ағамыз талайдың қолы жетпейтін небір қызметті оп-оңай тастап кете беретін. Тіпті жұмыссыз жүрген кез­дері де болды. Сондай бір қапалы кезінің бірінде өзі де «Махамбеттің найзасымен» отын шығарып, жалынын лапылдатып жыр жазатын Фариза апамыз оны өзі басшылық ететін «Қазақстан пионері» газетіне қызметке алды. Онымен де тоқтамай қазақтың сол бір қаһарман қызы қоймай жүріп, Алатаудың баурайында жаңа бой көтерген «Қазақфильм» деген шағын ауданнан дағарадай үш бөлме үй алып берді. Сәтін салғанда редакторым Құрманбек Сағындықовтың арқасында – мен, мұзбалақ Мұзафардың демеуімен Несіпбек те дәл сол жерден үй алып, курстас үшеуіміз бір ауыл болып дөңгеленіп отыра қалдық. Өз жерімізде өзіміз өгейліктің күйін кешіп жүрген біз сияқты қазақ балалары үшін бұл дегеніңіз енді бақыттың ең бір биік шыңы еді-ау. 

Бұл 1977 жылдың көктемі еді. Дәукең қал­ған жиырма жылдан астам ғұмырын осы жер­де өткізді. «Ауыл, қала сыйысқан аума­ғына, «Қазақфильм» микроауданына» деп до­сы­мыз­дың өзі жырлағандай, бір жағы қала, бір жа­ғы ала бүйрек апорт исі аңқыған ауыл болып келетін бұл көрікті мекен ақын ағамыздың шабытына шабыт қосқаны анық. Оған оның:

«Қазақфильм»,
О, мөлтегім, сырласым,
Бар сырымды сен білесің, мұңдасым,
Ақын біткен жырласа егер әлемде,
Тұрған жерін осындай қып жырласын, – деп жыр төккені куә.

«Ақын деген – табиғат, қысы, жазы, күзі бар, көктемі бар шуақты» деп Мұқағали көкеміз айтпақшы, Дәуағамның мінезі де мінсіз емес еді. 
– Оның мінезінің өзгеруін мен салған әніне қарап болжап отырамын, – дейтін Несіпбек досымыз, – Егер ол «Япурайды» айтса рахаттанып отыра бер, «Дударайға» салса – байқа бала, ал егер «Я любил вас, любовь еще быть может» деп Пушкинге көшсе оның өзінің пушкаға айнала бастағаны, онда есің барда елің тап!

Несіпбек демекші, тағы бір әңгіме. Жүрсін Ерманов ерлеп, Алматыдағы Ленин көшесінен төрт бөлмелі үй алғаны бар. Қой сойып бәрімізді шаңырағына шақырды. Ортамызда бірінші рет бас тартылды. Бәле осы бастан басталды. Оған Дәукең дәмеленгендей еді, бірақ біз оны Несіпбекке лайықтадық. Байқаймын Дәукеңнің түсі бұзылып кетті.

– Өз басыңды өзің мүжисің бе? – деп мен басу айтқансыдым. Жүрсін үшеуміз де қарағандылық екендігімізді меңзегенім ғой.

Дәукең шарт кетті. Шарт кеткені сол Фа­ри­дасын жетектеп үйден шығып жүре бер­гені ғой. Ұлар­дай шулап біз қалдық. Не іс­терін білмей Несіпбек отыр. Тым-ты­рыс ты­ныштық. Бір кезде сықыр етіп есік қай­та ашылды. Қайтып келген екен ғой деп қутың­да­сып қалдық. Ол емес, үйге Жүрсіннің, жалғыз оған ғана емес бәрімізге көке болып кеткен Жез­қазғанда тұратын Көбейсін деген ағасы кіріп келді.

– Дәуітәліге не істеп едіңдер, – деді үстел басына жайғаса беріп. Біз болған жай­дың шет жағасын жамырасып айтып бердік. 

– Ол бәріңді қатырып кетті, – деді ағамыз лекітіп бір күліп алып. – Түріндегі әлдебір ашуды байқап, әрі сағынып келе жатқан інімнің бірі, оны қимай қайтадан үйге шақырдым.

– Жоқ, – деді ол лоқ еткізіп, – бара беріңіз, онда менсіз де қырттар толып отыр!

Сөйткен Несіпбек бүгінде Дәуітәлімен құда болып отыр. Құда болғанда да кәдімгі бауыздау құда. Мына құданың құдіретіне қараңыз, Нұрат деген ұлының таңдауы Дәуітәлінің Назым деген қызына түскен ғой. Несекең қазақы салт-дәстүрдің қаспағын қырып, қаймағын ішкен ортадан шыққан көргенді адам. Алдымен бар жора-жолғысын жасап, Фарида жеңгемізге ат арытып арнайы барып қыздарына кәдімгідей құда түсіп, сырға тақты. Одан кейін Астананың төріндегі «Жеті қазына» деген мейрамханада дүрілдетіп тойын өткізді. Казір ол екеуміз бір-бірімізді «құда» деп қоқитып қоятынымыз бар. Сөйтіп бүкіл курс болып өлгеніміз тіріліп, өшкеніміз жанғандай болып бір асып-тасыған қуанғанышқа кенелген едік сол күні.
Несекең Дәукең тірі болса тура 70-ке толатын күні Астанада бәріміздің басымызды қосып, арнайы бильярд жарысын өткізіп, құдасының мерейтойын өзі бастап берді. Бұл бір жағынан арғымақ ақындардың бір-біріне деген құрметі де болса керек. Екінші жағынан «Назым қызымыз жаман келін болмаған-ау» деп жорып біз де бір көтеріліп қалдық. «Назым келінім әперді» деп бильярдқа бір әп-әдемі кий әкеліп жүретіні тағы бар. Жалпы, осы қызының атын Дәукең өзі қойып еді. «Русланымнан айрылып құдайға наз қылып жүргенде туған Назымым емес пе» деп отыратын ағамыз. Сол кезде аты асқақтап тұрған түріктің Назым Хикметінің есімінің де ескерілгені анық енді. Жалпы ағамыздың әлемдегі ақын атаулынының атын дәріптеп жүретін әдеті еді. Мысалы, менің кіші ұлым Саятты «Саят-Нова» деп еркелететін. Бұл енді әзербайжанша да жазатын армянның алапат ақыны.
Мен Дәуағамның азаматтық өміріне біраз ат шаптырдым. Ал оның шайырлығын өзі сияқты ақындар айтып, тамсана жатар. Менің білетінім оның өлеңге деген махаббаты, ынтызары ересен еді. Дәукең болса өлеңін аса бір асыл қазынасындай қадірлеп, қимай-қимай ортаға салатын. Оны түсіну үшін тағы да өзіне жүгінейікші:

Өтірік айта алмаймын, сен осыған,
Жанымның жалындатып жарасынан.
Сәтімде өлең жазған от шығарам,
Сұп-сұйық қан мен тердің арасынан!
Айтыңызшы, ағайын, осындай қиналыс­тан туған жауһарын жатқа қиып, ортақ ету оңай ма енді?!
Кімге керек тірлікте қадіріміз,
Өлең десе жоқ біздің сабырымыз.
Өлең, өлең, о, өлең, тағы да өлең,

Өліп кетсек өзіңсің – қабіріміз, – деп басталыпты оның «Жұмағым мен тамұғым» деген соңғы кітабының алғашқы беті. 

– Дәукеңнің соңғы демі таусылғанша ақын­дық қуаты сарқылған жоқ, – дейді Фарида жең­ге­міз, – Тіпті әл үстінде жатқанда да қолынан қа­ламы түспеді. Ол жазып тұрады, мен дереу бас­паханаға жеткізіп әзірленіп жатқан кітабына қо­сып келемін. Арманымыз – көзі тірісінде соңғы кітабын көріп кетсе екен деген жалғыз тілек. Ақыры кітаптың соңғы макетін де алып келдім-ау, әйтеуір. Оның «Мұның тысы қара болуы керек» деп қасарысып жатып алмасы бар ма?! Одан да жаманы баспаханада ондай түсті мұқаба жоқ болып шықты. Өндіріс тоқтап қалды. Баспагерлерге рахмет, сол бір қысылтаяң шақта оны да тауып, шығарып берді-ау ақыры.. 

Ақындардың туған күні бар да қайтқан күні жоқ, деп Қадыр ағамыз айтпақшы, ол маған әлі де арамыздан кетпеген секілді болып сезіледі. Иә, ел-жұртына алдымен ар мен адалдық жолын аманат етіп кеткен азамат еді ол. Қайтейік енді, жетпісіңді жер астында қарсы алатын болдың-ау, достым.Тірі кезіңде бар жырыңмен, нар жүрегіңмен еліңнің жанын жылытып едің, енді бойыңдағы қалған қызуыңмен туған жеріңнің тәнін жылытып жатсың ба, бауырым!

Сәулебек ЖӘМКЕНҰЛЫ,
Қазақстанның құрметті журналисі,
әділет полковнигі

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.01.2019

«Жетісу» мемлекеттік қызмет мектебінде сабақ басталды

24.01.2019

Қызылордада кәсіпкерге артық салық салынған

24.01.2019

Евгений Егембердиевтің Грозныйдағы турнирдегі қарсыласы анықталды

24.01.2019

Білім гранты - жарқын болашақ кепілі

24.01.2019

Нью-Йорк Таймс: Тұйықсу мұздығы түгесіліп барады

24.01.2019

Абылайхан Қайроллаев: Жастар жылында іргелі міндеттер белгілеп отырмыз

24.01.2019

Бақыт Сұлтанов «Қамқор» әлеуметтік қызмет көрсету орталығында болды

24.01.2019

Надежда Ногайға «допинг қолданды» деген айып тағылды

24.01.2019

Дзюдодан еліміздің әйелдер құрамасы Токиода жаттығып жүр

24.01.2019

Арайлым ЕСІМБЕКҚЫЗЫ: Флеш-моб, форумдарды азайтып, нақты жұмыстарды қолға аламыз

24.01.2019

Швецияда допты хоккейден әлем чемпионаты басталады

24.01.2019

Алматы облысының полицейлері телефон «лаңкесін» анықтады

24.01.2019

Жастарды қолдау – болашақты бағамдау

24.01.2019

Маңғыстауда онкологиялық аурулар салдарынан көз жұмғандар саны азайған

24.01.2019

Атыраудағы мигранттар неге заңды менсінбейді?

24.01.2019

Боинг компаниясы алғашқы әуе таксиін таныстырды

24.01.2019

Маңғыстауда «Protecting Business and investments» жобасы аясында кәсіпкерлерден 29 өтініш түскен

24.01.2019

Алматы облысында Нұрғиса Тілендиев ауылында ІТ сынып ашылды

24.01.2019

Саран қаласында жаңа күн электр стансасы іске қосылды

24.01.2019

Қостанайда ауыр атлетикадан жасөспірімдер арасындағы чемпионат басталды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Adasqandardyń aldy jón, arty soqpaq...

  Bıylǵy qańtarda Qazaqstan óziniń azamattaryn dúnıeniń qaı shetinde bolsa da qorǵaı alatyn irgeli el ekendigin kezekti ret kórsetti. Sırıadaǵy qandy qasapqa soqyr senimniń shyrmaýyndaǵy kúıeýimen birge baryp qalǵan áıelder men jas balalarǵa arnaıy ushaq bólip, alyp keldi. Elbasy N.Nazarbaev óziniń tapsyrmasymen 47 adamnyń, sonyń ishinde 30 balanyń qutqarylǵanyn málimdedi. Qutqarý sharalary «Jýsan» operasıasy» dep atalǵany da jarıa boldy.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу