Аймақтар • 16 Қаңтар, 2018

Оңтүстікте ақ мол, алайда...

654 рет
көрсетілді
9 мин
оқу үшін

Кез келген тұтынушы отан­дық азық-түлікті таңдайды десек, қа­те­леспейміз. Дастарқанға өзі­­мізде өндірілген өнімнің қо­йыл­­ғанын қалайтынымыз рас. 

Оңтүстікте ақ мол, алайда...

Тұ­ты­ну­­шының сұранысына сай өнім шығаратын кәсіпорындар да елімізде көбейе түсуде. Мы­салы, ағарған алғымыз келсе, алды­мен еліміздің қай ауыл неме­се ауданында өндірілгеніне назар аударамыз. Оңтүстіктің өні­мі табылмаса, Пәкістанның емес, Павлодардың картобына бүй­ре­гіміз бұрады. Түлкібас пен Төле­бидің алмасы табыл­маса, Қытайдың немесе қырғыз­дың емес, Алматының апортын іздейтініңіз анық. Күнделікті тұтынатын айран-сүт пен нанның да алыстан емес, жақыннан әкелінгенін таңдаймыз. Әрине ең бастысы сапасына қарайсыз. Осы орайда, яғни жергілікті тұ­тынушының сұранысын қана­­ғат­тандыру мақсатында Оңтүс­тік Қазақстан облысында сүт кластері дамып келеді.

Облыс әкімдігінің ресми мәліметтеріне жүгінсек, оңтүстiк тұрғындары бiр жылда 738,4 мың тоннадан астам сүт және сүт өнiмдерiн тұтынады екен. 2016 жылы жергілікті фермерлер 710,6 мың тонна сүт өндiрiп, об­лыстағы сұраныстың 96 пайы­зын қамтамасыз етіпті. Ал былтыр 700 мың тоннаға жуық сүт және сүт өнiмдерi өндiрiлiп, алдыңғы жыл­мен салыстырғанда 1,7 па­йызға артқан. Яғни облыста сүт кластерiн дамыту бағытында ай­тарлықтай жұмыс атқарылуда.

Дегенмен облыс орталығы­ның тұрғындары арасында қол­дың сүтi мен айранын жайма базар­дан немесе үй аралап сататындардан алатындар әлі де аз емес. Оның басты себептерінің бірі бағаның қолжетімділігі мен сапасында болса керек. Яғни заман талабына сай өңделіп, тұтынушы талғамына сай келетін сүт өнімдері миллионға жуық тұрғыны бар Шымкентте әлі де жеткіліксіз. Салыстырмалы түр­де айтар болсақ, Солтүстік Қазақ­стан облысының тұрғын­дары азық-түлік, әсіресе ағарған алған­да «Зенченко және К» ко­ман­диттік серіктестігінің өнім­деріне таңдау жасайды екен. Әсіресе облыс орталығының тұр­ғын­дары ертерек барып алмаса, таусылып қалатынын айта­ды. Серік­тестіктің өз дүкендері де аз емес. Теріскейдегі әріп­тесі­міз­­дің мәліметінше, облыстағы «Зенченко және К» командиттік серіктестігі бұл күндері эколо­гия­лық таза, бағасы қолжетімді өнім­дерімен танымал, заманауи ауылшаруашылық клас­тері саналады. Үдемелі индус­трия­лық-инновациялық жобалар шең­берінде толық автомат­танды­рылған сүт зауытында күніне 80 тоннаға жуық сүт өңделіп, өнімнің 50-ден астам түрі Ресей қалаларына да жөнелтіледі екен.

Сондай-ақ 7 мың ірі қара бағатын серіктестіктің 30 мың гектарға жуық егістік алқабы, қуаты 1,5 мегаватт 2 жел энергиясы қондырғысы бар. 700-ге жуық адам жұмыспен қамтамасыз етілген. Осы «Зенченко және К» командиттік серіктестігінің өнімдерін көршілес Көкшетау қаласының, елордамыз Астана қаласының тұрғындары да көп тұты­нады. Серіктестік өнім­дерін жарнамалайын деп отыр­ғаны­мыз жоқ. Айтайық деге­німіз, үш миллионға жуық халқы бар оң­түстікке осындай бір шаруа­шы­лықтың қажеттігі еді. Әйтсе де...

Оңтүстікте бәрі бар, ағарған да, көкөніс те, ет те жетерлік. Мысалы, Ордабасы ауданында орналасқан «Бөрте-Милка» кешенді сүт фермасы тәулігіне 50 тонна сүт өңдеуге қауқарлы кәсіпорынды іске қосып, қаймақ пен айран, балаларға арналған йо­гурттың 6 түрін шығаратын бо­лады. «Бадам» индустриялық ай­ма­ғындағы ең соңғы заманауи қондырғылармен жабдықтал­ған кешендi сүт фермасында Гол­лан­диядан әкелiнген сү­т­тi сиырларға барлық жағдай жа­сал­ған. Тауарлы-сүт фермасына 2,4 млрд теңге инвестиция құйылған. Асыл тұқымды «гольш­­тейн фриз» сиырының 700-і бар. Әр сиырдан тәулiгiне 30-40 литр сүт сауылады. Бiр тәу­лiк­те шамамен 10 тонна сүт жи­налады. Ал өз жұмысын 1998 жылы бастаған «Алтын дән» кәсіп­орны ел нарығында ұн және сүт өнімдерін өндіруде көшбасшылардың қатарында. Өнімдері алыс-жақын шетелдерге де экспортталады. Онда жылына 8 мың тоннаға жуық макарон, 981 тонна сүт, 154 тонна ұн өнімдері өндіріледі. Сондай-ақ «Сайрам сүттің» өнімдері де сұранысқа ие.

Соңғы мәліметтерге жүгінсек, облыста сүт шаруа­шы­­­лы­ғымен айналысатын iрi ком­­­па­ниялар саны артып келе­дi. Олар өз иелiгiндегi iрi қара­лар­дан бөлек ауылдар мен елдi ме­кендердегi жеке қол­дағы сиырлардың да сүтiн қабыл­дайды. Былтыр облыста халық­аралық талаптарға сай 46 сүт қабылдау бекетi ашылған. Шұбат, қымыз өндірісі де дамып келеді. Мысалы, Арыс қала­­сындағы «Желмая» ауыл­шаруа­шылық өндірістік коопе­ративі­не қарасты түйе сүтін өңдейтін цех тәулігіне 1,5 тонна шұбат дайындауға қауқарлы. Төле би ауданында қымыз өндіру саласы қарқынды дамып, соңғы 3 жылда жылқы басы 4500-ге жеткен. Айта кетелік, 2016 жылы мемлекеттік қолдау шаралары 16 шаруашылыққа көрсетіліп, шаруалар жалпы 678 тонна қымыз өндіргені үшін 26,8 млн теңге субсидия алыпты. Былтыр осы бағыттағы шаруашылықпен айналысатындар қатары артып, 24 бірлікті құраған. Оларға 31,5 млн теңге көлемінде мемлекеттен субсидия беріліпті. Ал Қазығұрт ауданындағы Шарапхана ауыл округiне қарасты «Қаратас» ауыл­шаруашылық өндiрiстiк коо­пе­ративi маңынан «Фуд Мастер» компаниясы көлемі 1,2 тонналық сүт қабылдау беке­тін орнатқан. Сондай-ақ коо­пера­тив мүшелерi 5 миллион теңге тұратын, сыйымдылығы 2 тон­налық модульды сүт қабыл­дау бекетiн сатып алыпты. Оның 50 пайызын мемлекет субси­дия­лаған. Осыдан бір жыл бұрын құрылған кооператив Ауыл шаруа­шылығын қаржылай қол­дау қоры арқылы 130 миллион теңге несиеге 700 сауын сиыр сатып алған. Кооператив сүт­тi ба­ғыт­тағы малды көбейтiп, тәу­лi­гiне 3 тонна сүт өткiзуді көз­деп отыр. Модульды сүт қабыл­дау бекетiнде арнайы зерт­хана мен тоңа­зытқыш бар. Мұнда өткi­зiл­ген сүттiң құрамы зерт­те­лiп, сапа­сы тексерiлгеннен кейiн ғана «Фуд Мастерге» жiберiледi.

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев ұсынған және нақты мақсат пен міндет айқындалған «100 нақты қадам» Ұлт жоспары­ның 60-қадамында сүт және сүт өнiмдерi өндiрiсiн дамыту көз­дел­ген. Сондай-ақ бағдар­ла­мада ТМД елдерi нарығы­на шы­ғарылатын өнiмдердiң жар­тысына дейiнгi экспортын қамтамасыз ету қажеттігі көр­сетiлген. Бұл мiндеттi орындау үшiн облыста сүт қабылдау бекеттерiн көбейтумен қатар, сүттi сиыр тұқымын асылдандыру бағытындағы жұмыстар да қарқынды атқарылуда. Яғни сүт өндiрушi компаниялар шетелден де асыл тұқымды сиырлар сатып әкелуде. Мысалы, Арыс қаласындағы «Қазына жер LTD» ЖШС-де бүгiнде асыл тұқымды мал саны 900-ге жуық­таған. Мамандардың айтуын­ша, мұнда әр сауын сиырдан күнi­не орташа есеппен 25 литр­ден сүт алынады. Ал Ордабасы ауданындағы «Бөрте Милка» ЖШС Венгриядан асыл тұқым­ды 272 iрi қара сатып алып, жаңа технология бойынша әр сиырдан орта есеппен 30 литрден сүт алуда. Сарыағаш ауданындағы «Фирма Сәкен» ЖШС, Сайрам­дағы «Гүлжәмила» ЖШС, Түлкiбастағы «Дос би» ЖШС және Төлеби ауданындағы «Атамекен НАН» ЖШС-де де сүт­тi сиырлар саны арта түсу­де. Айта кетелік, облыста мал басы, оның iшiнде iрi қара са­ны көбейген. 1991 жылы об­лыс­тағы iрi қара саны 464 300 болса, өткен жылы 930 мыңнан асқан.

Мемлекет тарапынан сүт өнімдері және оны өңдеу саласын жандандырғысы келетiн шаруашылықтарға, жалпы ауыл тұрғындарына қолдау көр­сетiлуде. Әрине, ең бастысы, жоға­рыда айтып өткеніміздей, сапаға екпін берілуі тиіс. Сон­дай-ақ шаруа қожалықтары мен кооперативтердің, сүт өндi­рушi компаниялардың бастамаларын ғылыммен ұштас­тыруы да маңызды. Демек, халқы көп оңтүстіктің орталығында аула аралап, бұрын қолданыста бол­ған «баклажкамен» ағар­ған сатушыларға заманауи бәсе­келестердің көп болғаны жөн. Иә, оңтүстікте ақ мол, алайда сол­түстік аймақтың жұрты мақ­тан тұтатындай және өнімдерін таласа сатып алатындай кәсіпорын әзірге аз болып тұр. Заман талабына сай құтыларға құйыл­ған және сұранысқа ие Түлкібас­тың қаймағы, Төлебидің немесе Қазығұрттың қымызын кейде таба алмайсыз. Шүкір делік, Алматы мен Петропавлдың сүт-майын, Талдықорғанның ірім­шігін тұтынатындар көп. Облыс тұрғындарының сұра­ны­сын толықтай дерлік қанағат­тандыратын «Зенченко және К» секілді серіктестік қажет-ақ дей­тініміз де сондықтан. Бұл орай­да, оңтүстік тұрғын­да­ры об­­лыс­тың ауыл шаруа­шы­­лы­ғы бас­қар­масы статисти­к­алық мәлі­меттермен ғана тұты­ну­шы­ларды «тойғыз­бай» нақты бастамаларды жүз­еге асырады деген үмітте. Әйт­песе сүт клас­терін дамытуға мүмкіндік те мол.

Ғалымжан ЕЛШІБАЙ,
«Егемен Қазақстан»