Төлеуғали Бөрібаев: «Тәуелсіздік дәуірі» - Ұлттық рухтың өлшемі

Соңғы жылдары бәсекеге қабі­леттілік туралы жиі айтатын болдық. Бұл ұғымды жиі пайдаланатынымыз соншалықты, кейде оған әмбебаптық сипат та беріп жатамыз.

Егемен Қазақстан
31.01.2018 4098

Қысқасы, бәсеке­ге қабілеттілік – қоғамның қозғау­шы күші. Оның өміршеңдігі мен артықшылығын басқалар алдында дәлелдеу нәтижесінде пайда болған көрсеткіш. Жай ғана көр­сеткіш емес, сапалы, тиімді көр­­сеткіш. Сол көрсеткіштер ар­­қылы оған деген сенім артады, қы­зығушылық туындайды.

Бәсе­­кеге қабілеттіліктің субъек­ті­лері көп. Олар – жеке адам, мем­лекет, ұлт, қоғам. Экономика сал­асында – шығарылған өнім сап­асы,  білім саласында – білім сапа­сы, денсаулық саласында – ұлт­тың денсаулығы, мемлекеттік қыз­метте – елге сапалы қызмет көр­сету сапасы, ел деңгейінде – халықтың өмір сүру сапасы және өмір ұзақтығы, т.б. 

Елбасы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласын­да: «Болашақта ұлттың табыс­ты болуы оның табиғи байлығы­мен емес, адам­дарының бәсекелік қабі­­летімен айқындалады. Сон­дық­тан әрбір қазақстандық, сол арқылы тұтас ұлт ХХІ ғасырға лайықты қасиеттерге ие болуы керек. Мысалы, компьютерлік сауат­тылық, шет тілдерін білу, мәдени ашықтық сияқты факторлар әркімнің алға басуына сөзсіз қажетті алғышарттардың санатында» – деп атап көрсеткен болатын. Аталған факторлар ұлттың бәсекеге қабілеттілі­гін қалыптастыру мен дамытуға әсер ететіні сөзсіз. Олар ұлттың сапалық көрсеткіштерін арттырып, адамзат өркениетінің дамуына өз үлесін қосуға мүмкіндік ту­ғы­зады. Компьютерлік сауат­тылық сандық экономика мен сан­дық ресурстарды тиімді пай­да­лануға жол ашады. Ұлт – ақ­па­раттық қоғамның белсенді субъектісіне айналады, бәсекеге қабілеттілігін дамыту жолында оның ақпараттық біліктілігі, білімділігі, белсенділігі артады. Кейбір зерттеулерге назар аудар­сақ, еліміздегі  мектеп оқушы­лары­ның  тек 2%-ы жоғары дең­гей­­дегі IT-сауаттылыққа қол жет­­к­ізген. 1 миллионнан астам хал­­­қы бар ірі мегополистерде, оқу­­­шы­лардың 34%-ы 3-4 дең­гей­­дегі компьютерлік және ақпа­рат­тық сауаттылығын көрсеткен. Өз кезегінде бұл көрсеткіш, ауыл­д­ағы мектеп оқушыларының компьютерлік және ақпараттық сауат­тылығынан   3,7 есе артық. Ауылдағы мектеп оқушыларының  19%-ы компьютерлік және ақпа­раттық сауаттылықтың бастауыш деңгейіне де жете алмай отыр. 

Сандық экономикаға көшуде елдің ақпараттық сауаттылығын арт­тырудың маңызы зор. Ақ­п­а­­рат­тық сауаттылық, сан­дық технологияларды мең­геру жа­һандық жағдайда ұлт­тың бә­се­кеге қабілеттілігін көрсе­те­тін факторлардың біріне ай­на­­лу­­да.  Ал сандық экономика не­­гізінде қалыптасатын бә­се­кеге қабілеттілікті  қалай тү­с­і­­неміз? Оның көрсеткіштері тек компьютерлік сауаттылық дең­гейін өлшеумен шектеле ме? Әл­де, сандық экономиканың көр­сет­кіштері болып табылатын  элек­тронды бизнес, электронды қызмет көрсету түрлері, электрон­ды тауарларды сату көлемі, бағ­дар­ламаларды сату, электронды кітап­тарды, фильмдерді, музыканы, яғни медиа-контентті  сату­лар көлемі де  есепке алына ма? Біз­діңше, бұл көрсеткіштер де есепке алынуы тиіс.  

 Сонымен бірге  бәсекелестікке қабілет көрсеткіштері туралы айтқанда ойда ұстайтын мәселе ол – ұлттың ментальдық бол­мысы. Сол ментальдық болмыс­тың көрсеткіштерінің бірі – үнемшілдік. Үнемшілдік отбасынан басталады, мемлекеттің  іс-қадамдарында  жалғасын табады. Үнемшілдіктің рухани ұс­т­анымы – қанағатшылдық. Қа­на­ғатшылдық өз кезегінде материалдық байлықты ұқсатып, игілікке айналдыру барысында көрінуі керек. Үнемшілдік бәсе­кеге қабілеттіліктің өлшемі болуы тиіс. Бізде бәсекеге қабі­лет­тіліктің өлшемі әзірге ысырап­шылдық. Ысырапшылдық, аста-төктік дарақылық пен мақтан­шақ­тықтың, тіпті надандықтың да көрінісі болуы мүмкін. Бәсекеге қабілеттілік сапамен емес санмен, адамның ішкі қасиетімен емес, сыртқы қасиеттерімен өл­шенуде. Нәтижесінде,  бәсекеге қабі­лет­тілік бақталастықпен ауыстырылуда.  

Ұлттың бәсекеге қабілеттілігі туралы әңгіме қозғағанда ұлт­тық құндылықтарымыздың ал­тын діңгегі болып табылатын салт-дәстүр, моральдық-этика­лық, адамгершілік туралы ұс­та­ным­дарымызды да шет қал­ды­ра­мыз. Мәселен, қазақ­тың бауыр­машылдығы, өзара сыйлас­тығы, басқаны жатсынбауы, қиын, қысылған жағдайда қолұшын беру­ге әсте дайындығы, көмек­ке келуі – бәсекеге қабілеттілік­ті дамытудағы рухани ұста­ным емес деп кім айта алады? Олай болса, бүгінгі прагматика­лық, яғ­ни пайда қуған заман­да адами құн­дылықтарымыз­ды алға тарта отырып, бәсекеге қабілет­тілі­гімізді осы сала­дан іздесек  те артық бол­­майтын тәрізді. Бәсекеге қабі­леттілікті қалыптастырып дамытатын – ұлттың рухы, оның тілі, ойлау деңгейі, діні, мәдениеті, өнері. Бұларсыз ұлттық рух болмай­ды және ұлттың бәсекеге қабі­лет­­тілігін арттыру мүмкін емес. Ұлт­тық рух қандай деңгей­де бол­са, ұлт­тың бәсекеге қабілет­тілігі де сон­дай деңгейде. Олай бол­­са, ұлт­тық рухымыздың асыл құн­­ды­­лық­тарын жаңғырта оты­­рып, олар­ды  бәсекеге қабі­лет­ті­лік­тің маз­мұны мен мәнін еселеп арт­тыруға жұмсау  өмір талабы екені сөзсіз. 

Бәсекеге қабілеттілік  тек пайда табу, біреуден қалай болғанда да озып кету, немесе біреудің ал­дын орау, қарабастың пайда­сын күйттеу, ішкі «меннің» сұра­нысын қанағаттандыру, ақыл мен парасаттылықты сезімге жең­діру, бүгінгі қоғам санасында басым­дық­қа ие болып бара жатыр. Оның басты қозғаушы күші және рухани өлшемі пендешілік сана болып  отыр. Нәтижесінде, бәсекеге қабілеттілік пендешілік сананың бір көрінісіне айналуда. Бәсекеге қабілеттілікті  пендешілік сана деңгейінде  дамытудың зардабы өте қатты болатынын қоғам дұрыс сезінуі керек.

Төлеуғали БӨРІБАЕВ,

Жоғарғы сот жанындағы Сот төрелігі академиясы

«Әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының» меңгерушісі,

философия ғылымдарының докторы, профессор

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.08.2018

Жакартада жанған жұлдыз

19.08.2018

Ауа райы болжамы: Ақмола облысы мен Астана аумағында дауыл тұрады

18.08.2018

Джакартада Жазғы Азия ойындарының ашылу салтанаты өтті

18.08.2018

БҰҰ-ның бұрынғы Бас хатшысы Кофи Аннан қайтыс болды

18.08.2018

Мемлекеттік хатшының қатысуымен Бұқар жыраудың 350 жылдық мерейтойы өтті

18.08.2018

Пара алған әкімдердің қылмысы әшкере болды

18.08.2018

Елордада «Ұлы дала рухы» республикалық фестивалінің солтүстік аймақтық іріктеу жарыстары өтіп жатыр

18.08.2018

Астанада түркі тіл білімінің өзекті мәселелері талқылануда

18.08.2018

Бүгін ауыл жасөспірімдерінің республикалық II жазғы спорт ойындары басталады

18.08.2018

Допинг дауынан кейін «Канело» ресми түрде қайта рингке оралды

18.08.2018

Ыбырай Алтынсариннің отбасы қолданған жәдігерлер жұрт назарына ұсынылды (ВИДЕО)

18.08.2018

Астанада мемлекеттік қызметкерлер арасында спорттық сайыс өтіп жатыр

18.08.2018

Қаламгер Сұлтан Қалиұлы дүниеден озды

18.08.2018

Бүгін Азия ойындарының салтанатты ашылуы өтеді

18.08.2018

Мыңнан аса астаналық веложарысқа қатысуда

18.08.2018

ҚМДБ еліміз қалалары бойынша айт намазының уақытын жариялады

18.08.2018

Демалыс күндері елімізде ауа райы құбылмалы болады

17.08.2018

Қазақстан Президенті «Журавлевка 1» ауыл шаруашылығы кешенін аралап көрді

17.08.2018

Роман Григорчук «Астана» клубының бас бапкерлігінен уақытша кетті

17.08.2018

Қазақстандық велотрекші әлем чемпионатының қола жүлдегері атанды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Тілтолғақ пен тілтұтқа

Әлеуметтік желіден «Астана қаласы­ның қаракөз балдырғандары қазақша сөй­лемейтіні несі?» деген сыңайдағы сұрау­лы сөйлем, қобалжулы пікірді көзіміз шалып ойланып қалдық, қапаландық. 

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар

Қойнауы құт қазақ жері тәуел­сіз­дігі­міздің ширек ғасырдан асқан шежіресінде ел экономикасын тұралап қалу қасіретінен сақтап келеді. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Мәдениетке мән берсек...

Үйіміздің жанындағы азық-түлік сататын дүңгіршекке соңғы кезде сатушы құтаймай-ақ қойды, жиі-жиі ауысады. Бұрын тіпті мұнда сатушы қыздардың Павлодардан қатынап істейтінін естіп-біліп жүретінбіз. «Екі апта Астанада сауда жасасақ, екі апта бала-шағамыздың қасында болғанға мәзбіз. Ауылдан қалаға қатынап істеудің азабы мен машақаты мұндайды бастан өткізген адамға ғана мәлім. 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу