Төлеуғали Бөрібаев: «Тәуелсіздік дәуірі» - Ұлттық рухтың өлшемі

Соңғы жылдары бәсекеге қабі­леттілік туралы жиі айтатын болдық. Бұл ұғымды жиі пайдаланатынымыз соншалықты, кейде оған әмбебаптық сипат та беріп жатамыз.

Егемен Қазақстан
31.01.2018 4220

Қысқасы, бәсеке­ге қабілеттілік – қоғамның қозғау­шы күші. Оның өміршеңдігі мен артықшылығын басқалар алдында дәлелдеу нәтижесінде пайда болған көрсеткіш. Жай ғана көр­сеткіш емес, сапалы, тиімді көр­­сеткіш. Сол көрсеткіштер ар­­қылы оған деген сенім артады, қы­зығушылық туындайды.

Бәсе­­кеге қабілеттіліктің субъек­ті­лері көп. Олар – жеке адам, мем­лекет, ұлт, қоғам. Экономика сал­асында – шығарылған өнім сап­асы,  білім саласында – білім сапа­сы, денсаулық саласында – ұлт­тың денсаулығы, мемлекеттік қыз­метте – елге сапалы қызмет көр­сету сапасы, ел деңгейінде – халықтың өмір сүру сапасы және өмір ұзақтығы, т.б. 

Елбасы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласын­да: «Болашақта ұлттың табыс­ты болуы оның табиғи байлығы­мен емес, адам­дарының бәсекелік қабі­­летімен айқындалады. Сон­дық­тан әрбір қазақстандық, сол арқылы тұтас ұлт ХХІ ғасырға лайықты қасиеттерге ие болуы керек. Мысалы, компьютерлік сауат­тылық, шет тілдерін білу, мәдени ашықтық сияқты факторлар әркімнің алға басуына сөзсіз қажетті алғышарттардың санатында» – деп атап көрсеткен болатын. Аталған факторлар ұлттың бәсекеге қабілеттілі­гін қалыптастыру мен дамытуға әсер ететіні сөзсіз. Олар ұлттың сапалық көрсеткіштерін арттырып, адамзат өркениетінің дамуына өз үлесін қосуға мүмкіндік ту­ғы­зады. Компьютерлік сауат­тылық сандық экономика мен сан­дық ресурстарды тиімді пай­да­лануға жол ашады. Ұлт – ақ­па­раттық қоғамның белсенді субъектісіне айналады, бәсекеге қабілеттілігін дамыту жолында оның ақпараттық біліктілігі, білімділігі, белсенділігі артады. Кейбір зерттеулерге назар аудар­сақ, еліміздегі  мектеп оқушы­лары­ның  тек 2%-ы жоғары дең­гей­­дегі IT-сауаттылыққа қол жет­­к­ізген. 1 миллионнан астам хал­­­қы бар ірі мегополистерде, оқу­­­шы­лардың 34%-ы 3-4 дең­гей­­дегі компьютерлік және ақпа­рат­тық сауаттылығын көрсеткен. Өз кезегінде бұл көрсеткіш, ауыл­д­ағы мектеп оқушыларының компьютерлік және ақпараттық сауат­тылығынан   3,7 есе артық. Ауылдағы мектеп оқушыларының  19%-ы компьютерлік және ақпа­раттық сауаттылықтың бастауыш деңгейіне де жете алмай отыр. 

Сандық экономикаға көшуде елдің ақпараттық сауаттылығын арт­тырудың маңызы зор. Ақ­п­а­­рат­тық сауаттылық, сан­дық технологияларды мең­геру жа­һандық жағдайда ұлт­тың бә­се­кеге қабілеттілігін көрсе­те­тін факторлардың біріне ай­на­­лу­­да.  Ал сандық экономика не­­гізінде қалыптасатын бә­се­кеге қабілеттілікті  қалай тү­с­і­­неміз? Оның көрсеткіштері тек компьютерлік сауаттылық дең­гейін өлшеумен шектеле ме? Әл­де, сандық экономиканың көр­сет­кіштері болып табылатын  элек­тронды бизнес, электронды қызмет көрсету түрлері, электрон­ды тауарларды сату көлемі, бағ­дар­ламаларды сату, электронды кітап­тарды, фильмдерді, музыканы, яғни медиа-контентті  сату­лар көлемі де  есепке алына ма? Біз­діңше, бұл көрсеткіштер де есепке алынуы тиіс.  

 Сонымен бірге  бәсекелестікке қабілет көрсеткіштері туралы айтқанда ойда ұстайтын мәселе ол – ұлттың ментальдық бол­мысы. Сол ментальдық болмыс­тың көрсеткіштерінің бірі – үнемшілдік. Үнемшілдік отбасынан басталады, мемлекеттің  іс-қадамдарында  жалғасын табады. Үнемшілдіктің рухани ұс­т­анымы – қанағатшылдық. Қа­на­ғатшылдық өз кезегінде материалдық байлықты ұқсатып, игілікке айналдыру барысында көрінуі керек. Үнемшілдік бәсе­кеге қабілеттіліктің өлшемі болуы тиіс. Бізде бәсекеге қабі­лет­тіліктің өлшемі әзірге ысырап­шылдық. Ысырапшылдық, аста-төктік дарақылық пен мақтан­шақ­тықтың, тіпті надандықтың да көрінісі болуы мүмкін. Бәсекеге қабілеттілік сапамен емес санмен, адамның ішкі қасиетімен емес, сыртқы қасиеттерімен өл­шенуде. Нәтижесінде,  бәсекеге қабі­лет­тілік бақталастықпен ауыстырылуда.  

Ұлттың бәсекеге қабілеттілігі туралы әңгіме қозғағанда ұлт­тық құндылықтарымыздың ал­тын діңгегі болып табылатын салт-дәстүр, моральдық-этика­лық, адамгершілік туралы ұс­та­ным­дарымызды да шет қал­ды­ра­мыз. Мәселен, қазақ­тың бауыр­машылдығы, өзара сыйлас­тығы, басқаны жатсынбауы, қиын, қысылған жағдайда қолұшын беру­ге әсте дайындығы, көмек­ке келуі – бәсекеге қабілеттілік­ті дамытудағы рухани ұста­ным емес деп кім айта алады? Олай болса, бүгінгі прагматика­лық, яғ­ни пайда қуған заман­да адами құн­дылықтарымыз­ды алға тарта отырып, бәсекеге қабілет­тілі­гімізді осы сала­дан іздесек  те артық бол­­майтын тәрізді. Бәсекеге қабі­леттілікті қалыптастырып дамытатын – ұлттың рухы, оның тілі, ойлау деңгейі, діні, мәдениеті, өнері. Бұларсыз ұлттық рух болмай­ды және ұлттың бәсекеге қабі­лет­­тілігін арттыру мүмкін емес. Ұлт­тық рух қандай деңгей­де бол­са, ұлт­тың бәсекеге қабілет­тілігі де сон­дай деңгейде. Олай бол­­са, ұлт­тық рухымыздың асыл құн­­ды­­лық­тарын жаңғырта оты­­рып, олар­ды  бәсекеге қабі­лет­ті­лік­тің маз­мұны мен мәнін еселеп арт­тыруға жұмсау  өмір талабы екені сөзсіз. 

Бәсекеге қабілеттілік  тек пайда табу, біреуден қалай болғанда да озып кету, немесе біреудің ал­дын орау, қарабастың пайда­сын күйттеу, ішкі «меннің» сұра­нысын қанағаттандыру, ақыл мен парасаттылықты сезімге жең­діру, бүгінгі қоғам санасында басым­дық­қа ие болып бара жатыр. Оның басты қозғаушы күші және рухани өлшемі пендешілік сана болып  отыр. Нәтижесінде, бәсекеге қабілеттілік пендешілік сананың бір көрінісіне айналуда. Бәсекеге қабілеттілікті  пендешілік сана деңгейінде  дамытудың зардабы өте қатты болатынын қоғам дұрыс сезінуі керек.

Төлеуғали БӨРІБАЕВ,

Жоғарғы сот жанындағы Сот төрелігі академиясы

«Әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының» меңгерушісі,

философия ғылымдарының докторы, профессор

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.02.2019

Салық төлеушілердің 20 миллион теңге өсімпұлы кешірілді

19.02.2019

Сенаторлар мемлекеттік-жекешелік әріптестік жобаларын іске асыру мәселелерін талқылады

19.02.2019

56 ауылды елді мекен сапалы интернетпен қамтылды

19.02.2019

«Сергек» жобасы жол-көлік оқиғаларының санын 15%-ға төмендетті

19.02.2019

Астанада шахматтан Әлем чемпионаты өтеді

19.02.2019

Халық сауалы жауапсыз қалмайды

19.02.2019

Қызылордада алаяқтар азаймай тұр

19.02.2019

Астана әкімдігінде тұрғын үй кезегінде тұрған азаматтар санының өсу себептері түсіндірілді

19.02.2019

Жеке клиникалардың белсенділігі жоғары

19.02.2019

«Алтын жауынгер» анимациялық фильмі жарыққа шығады

19.02.2019

Оразалы Досбосынов атындағы аудитория ашылды

19.02.2019

Шетелмен әріптестік нығайып келеді

19.02.2019

«Смарт-Астана» қосымшасының жаңа сервистеріне қатысты мәселелер талқыланды

19.02.2019

Дәурен Сүйеукенов: дзюдодан Еуропа кубогінде ел чемпионатындағы есемді қайтардым

19.02.2019

Әлия Юсупова Гран-при кезеңі мен Будапешттегі халықаралық турнирді қорытындылады

19.02.2019

Ішкі істер министрі Е. Тұрғымбаев батыр баламен кездесті

19.02.2019

Жер жаһанды шарлаған Мағжан

19.02.2019

Қарағандыда 24 000 жер үйге газ құбыры тартылады

19.02.2019

Абылайхан Жүсіпов Софиядағы турнирдің күміс жүлдегері атанды

19.02.2019

Елбасы «Лукойл» мұнай компаниясының президентімен кездесті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу