Тарих – таусылмас қазына

«Рухани жаңғыру», «Туған жер» және «Музей дамытудың жол картасы» бағдар­ла­малары аясында ұйымдастырылған «Ереймен еліндегі Қанжығалы қарт Бөгенбай батыр жорықтарының ізімен» атты автоэкспедициямыз осы ауданның күншығысындағы Қоржынкөлдің жағасында орналасқан Саққұлақ би мазарын көруден басталды.

Егемен Қазақстан
05.02.2018 3147

Өткен жылдың маусым айының алғашқы аптасында осы арнайы шара Сілеті өзені бойындағы Түйте әулие мазарына, соңынан Степногор қаласы маңындағы Ақсу кентінен 18-20 шақырым жерде орналасқан «Бөгенбай батыр сөресіне» бару сапарымен жалғасып, қызығушылық білдірген жастарды тарихи нысандармен жақын таныстыруға жақсы мүмкіндік берді.

Осы жолғы өлкетану жұмысында біз жолға шыққан кісілерге Орта жүздің боз арғымағы атанған Саққұлақ би және оның балалары Әжімбет, Ералы мен Нұралы туралы мол мағлұмат беруге тырыстық.

Саққұлақ би кесенесі шикі кірпіштен салынған. Қасбеттерінің қырлары аралы­ғы­ның доға тәрізді жабыны бар әрі сегіз қырлы күмбез түрінде өрілген. Уақыт әсерімен көне мазар қабырғалары мүжіліп, жартылай құлаған еді. Бірақ 2000 жылы Бөгенбай батырдың Әлихан Барлыбаев бастаған ұрпақтары ескі нұсқаның сыртынан жаңа күмбезді мазар тұрғызып, оны қайта жаңғыртты.

Қара сөздің жүйрігі, арғынның ақсақалы атанған Саққұлақтың шын есімі Сәбден (кей деректерде Сәбелең), ерекше зейін мен алғырлығының арқасында Саққұлақ атанған деседі. Бұл есімді ризалықпен қойған алтайдың ақиығы – атақты Байдалы шешен. Бөгенбай батырдың Бапан деген немересінен туған шөбересі елге алғырлығы әрі шешендігімен жасынан жақсы таныс болған. Осы Саққұлақ бала күнінде қатты сырқаттанып, көп уақытқа дейін айықпай, ата-анасын қатты састырса керек. Әке балаға сыншы деген ғой бұрынғылар. Жабырқаған Бапан бидің:

«Көп баланың ішінде Анай да бар,

Анай атқа мінгенше талай да бар.

Жанқұлақ пен Қонқайға сенгеніңше,

Кетпен ал да, көріңді сарайлап ал», – деген аталы сөзінен оның осы баласына зор үміт артқанын байқаймыз.

«Сағекең айтыпты» деген ауыз әдебиеті­нің үлгілері қазір көп кездеседі. Жас бидің: «Адам баласына тән және бір-бірінен туатын үш жаман қасиет бар. Ол: қылжаңдық, мылжыңдық, алжушылық. Жасында қылжаң болған адам, өскенде мылжың болады, қартайған соң мылжыңнан алжу туады»; «Бас болатын жігіттің бес белгісі болады: тыңдай білу, сыйлай білу, сынай білу, жылай білу (аяушылық мағынасында), шырай беру» деген ұлағатты сөздері бар. Саққұлақтың әрбір айтқан шешендік сөздерінің философиялық мағынасы терең, тәрбиелік мәні зор.

Қазақтың маңдайына біткен біртуар ғалымы Шоқан Уәлиханов Баянауылдың Ерейменмен шектескен жерінде жайлауы болған нағашы атасы Шорман биге барар жолда міндетті түрде Саққұлақ биді әдейі іздеп барып, оның даналық сөздерін тыңдаған екен. Сол кездесулердің бірінде Саққұлақ би бата сұраған Шоқанға: «Басшың – ақыл, жолдасың – ой, жолаушың – еңбек, қорғаның – кәсіп, қорғаушың – сабыр, қолдаушың – мінез, қымбатың – ар, таусылмайтының – арман, таразың – жүрек, қызығың – өмір болсын» деп ағалық тілегін айтқан екен.

Музей қызметкерлері оқушыларға Саққұлақ биге қатысты осы және өзге де оқиғалар жөнінде ақпарат беріп, Бөгенбай ұрпақтарының өмірдегі ұлағатты істері мен мұралары туралы ой қозғады.

Кей деректерде осы мазардан 20-30 қадам жерде Бөгенбай батырдың үшінші әйелі Лабадан туған Жылқыбай деген баласы мен батырдың немересі, атақты Бапан бидің мүрделері жатыр деп көрсетілген.

Саққұлақ би мазарынан кейін экспедиция Ерейментаудың күнбатысында жайғасқан Сілеті өзені жанындағы Кеңөткел ауылына бет алды.

Жол үстінде жастарға Бөгенбайдың бәйбішесі Баяудан туған баласы Тасыбектің қыстауын көрсеттік. Қазіргі таңда бұл жерді Тасбақа деп атайды. Және осы жерде Бөгенбайдың үшінші әйелі, қалмақтың қызы – Лаба анамыздың бейіті тұр. Қалмақ пен қазақ арасындағы бір қақтығыста жауласқан ел тізерлеп, Уса Серен қонтайшының екі қызы Лаба мен Лағба ескі шарт бойынша қазақтың бас адамдарына беріледі. Лабаны қанжығалы Бөгенбай батыр әйелдікке алса, Лағбаға сүйіндік Олжабай батыр үйленіпті.

Тасбақадан Ерейменге бет алған тұста Жаманның ағашы аталатын жерден өттік. Бөгенбай батырдың ұрпағы Жаман қажы өз заманында ауқатты кісі бопты. Кезінде осы жерде қыстауы болғандықтан ел оны Жаманның ағашы деп атап кеткен екен. Көне ауыл тұсынан өткен адамдар қол жайып зиярат етеді, әйтпесе жолдары болмауы мүмкін деседі. Жаманнан 80 шақырым жерде орналасқан Кіші Майдан тауына дейінгі жолда Бөгенбай батыр мен оның ұрпақтары, Ереймен елі мен киелі жерлері жайлы аңыз-деректерді айта отырып, көздеген нысанға қалай келгенімізді аңғармай да қалыппыз.

Кіші Майдан тауына жеткенде музейдің ғылыми қызметкері Мәнап Әдірешев осы тауға байланысты айтылған аңыз-әңгімелермен бөлісті: Жаугершілік заманда осы таудың жанында Бөгенбай жасағы орналасқан. Батыр үнемі жас сар­баздардан тұратын жасағын әскери іске машықтандырып, соғыс тактикасын жетіл­діріп отырған. Кіші Майданның жанында ұрысқа дайындалған әскер Кең­өткелден өтіп Үлкен Майдан тауының арғы жағында жоңғар әскерімен шайқасады. Қазіргі кезде бұл тауларды кейбір адамдар шатастырып «Майлан» тауы деп айтып жүр. Және бұл таудың шығу тарихын Майлан деген жас қызбен байланыстырады. Бірақ дұрысы, Майдан деп сөзін түйіндеді ол.

Осы Майдан тауының шығу тарихы жөнінде жазған тұлғалардың бірі Қимаш Сыздықұлы Шақабай. Бұл кісі Ақмола өңірінің тумасы. Көп жылдар бойы Ақмола, Батыс Қазақстан облыстарының партия және атқару комитеттерінде беделді жұмыстар атқарған. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін өлкетану жұмысымен айналысып, бұр­ма­ланған жер-су атаулары жайында тарихи деректерге бай шығармалар жазған. Соның бірі – «Сілеті өзені» кітабы, 1994 жылы шыққан. Автор осы шығармасында Целиноград ауданы мен Ерейментау аудандарын бөліп тұрған Майдан тауының «Майлан» болып өзгеріске түскеніне таң­даныс білдіреді. Өзінің туып-өскен жеріне кім­дердің және не үшін өзгеріс жасағанына ренішін айтады.

Аталмыш кітапта жасы 90-нан асқан ақсақал мынадай нақты деректерді алға тартқан. «...Приречный поселкесінің күншығыс жағында Үлкен Майдан тауы тұр. Ертеректе, ХVІІІ ғасырдың орта шенінде жоңғар әскерлері Ертіс өзені арқылы өтіп келіп Сарыарқаға шабуыл жасайды. Сонда жоңғар шапқыншылығына тойтарыс беруге шыққан Абылай хан мен қанжығалы қарт Бөгенбайдың таңдаулы жасақтары осы тұста кездесіп, біразға созылған үлкен шайқас болады. Таудың Майдан атанған тұсы осы кезден басталады. Бірақ кейін, неге екені белгісіз, сөз саптауы бұрмаланып, таудың аталуы «Майлан» болып кетеді. Ал шындығында, таудың дұрыс атауы Майдан. Майданнан кейін Сілеті әрі қарай арнасын кеңейтіп, жайыла ағады да, Кіші Майданды айналып өтеді», дейді.

Кіші Майданнан Кеңөткелге келген тұста ұлы бабамыз Бөгенбайдың жүрген жолымен келгенімізді мақтан тұтып, рухани азық алып, жүрегімізді шынайы патриоттық сезім кернеді. Кеңөткелде 2-3 қана үй көзімізге түсті. Соның ішіндегі шарбағы биік, ауласы кең, бау-бақшасы келіскен бір үйдің жанына барып тоқтадық. Сұрастыра келе бұл үйдің иесі Серік Бейімжанов есімді азамат болып шықты. Осында атакәсібін жалғастырып, мал шаруашылығымен айналысады екен. Бір көргеннен бізді жылы шыраймен қабылдады. Роза апамыздың қолынан дәм татып, біраз шүйіркелескеннен кейін елге ат басын бұрдық. Жол-жөнекей бұрынғы Стаханов, қазіргі Қарағайлы ауылының ішімен өтіп, оқушыларды бұл жердің көнеден тамырланған тарихымен таныстырдық. Еркіншілік ауданы құрылған кезде ең алғашқы орталық болған елді мекен. Осы ауылда болған ШКМ /Школа комсомольской молодежи/ қабырғалары әлі күнге дейін сақтаулы.

Қарағайлы ауылынан шыққасын жастарға Қазақстанның киелі жерлері тізіміне енген Құмай түріктік-этнографиялық кешенін көр­сеттік. Бір-бірінің жанында қатар орна­л­асқан тарихи ескерткіштер 2009 жылы жүргізілген барлау жұмыстарының нәти­же­сін­де, ғалым Айман Досымбаеваның мұқият зерт­теуі нәтижесінде ашылды. Мұндағы ес­кер­ткіштер түркі мұрасының озық үлгісі болып табылады.

Түркілер Ерейменнің бұл жерін аса құнарлы әрі киелі ретінде жоғары бағалаған. Бабаларының мүсіндерін олар тасқа бедерлеп, ұлы мекендеріне орнатып, ел сенімін ақтауға, туған жердің киелілігін қорғауға ант еткені көрініп-ақ тұр. Жалпы, бұл тарихи-этнографиялық кешеннен 100-ден астам құрылыс нышандары табылды. Бұл мәліметтер мен жәдігерлер көрушілерді қатты қызықтырғаны анық.

«Туған жердің әрбір сайы мен қырқасы, тауы мен өзені тарихтан сыр шертеді. Әрбір жер атауының төркіні туралы талай-талай аңыздар мен әңгімелер бар. Әрбір өлкенің халқына суықта пана, ыстықта сая болған, есімдері ел есінде сақталған біртуар перзенттері бар. Осының бәрін жас ұрпақ біліп өсуге тиіс», деп айтқан Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың сөзін арқау етіп, туған еліміздің тарихында орын алған оқиғалар мен кіндік қанымыз тамған жердің киесі жайлы мазмұнды ақпарат бердік. Өскелең ұрпақтың патриоттық санасын ояту, асқақ рух беру – біздің басты мақсатымыз болды. Алдағы жылы да бұл шараның ауқымын кеңейту ісі жоспарға еніп отыр.

Рухани жаңғыру – әрбір мезгілдің бірінші кезектегі әрі ең жауапты міндеті болып қала беретініне біз үлкен сеніммен қараймыз.

Ләззат ТҮГЕЛБАЕВА,

Бөгенбай батыр атындағы Ерейментау аудандық тарихи-өлкетану музейінің директоры

Ақмола облысы,

Ерейментау қаласы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

25.02.2018

Астанада ашылатын төртінші ауданға Байқоңыр атауын беру мақұлданды

25.02.2018

Павлодар облысында жергілікті ЖОО үшін 200  грант  бөлінді

25.02.2018

Алакөл жағасын абаттандыру жұмыстары биыл да жалғасады

25.02.2018

Берлин-2018 кинофестивалінің жеңімпаздары анықталды

25.02.2018

Олимпиада-2018: Ресей құрамасы тұңғыш рет хоккейден алтын алды

25.02.2018

Мәлік Мырзалин: Ақмола облысына 257 миллиард теңге инвестиция тартылып, 12 мың жаңа жұмыс орны құрылды

25.02.2018

2018 жыл Ақтөбе облысында «Бала жылы» деп жарияланды

25.02.2018

Оралда құсбегілердің республикалық «Қансонар-2018» турнирі өтіп жатыр (ФОТО)

24.02.2018

Премьер-Министрдің Бірінші орынбасары Асқар Мамин Түрікменстан Президентімен кездесті

24.02.2018

Заң бұзған мыңға жуық шетелдік елден шығарылды

24.02.2018

Олимпиада - 2018: Шаңғышы Денис Волотка жарыс жолынан шығып қалды

24.02.2018

Былтыр Маңғыстау облысының жергілікті атқарушы органдары халыққа 1 253 841 қызмет көрсеткен

24.02.2018

Францияның Ұлттық Ассамблеясында қазақстан-француз стратегиялық серіктестігінің болашағы талқыланды

24.02.2018

Минскіде Қазақстан мен Беларусь СІМ арасындағы саяси консультациялар өтті

23.02.2018

Сенатор Д.Назарбаева Сингапурда болды

23.02.2018

ШҚО әкімі тұрғындар алдында есеп берді

23.02.2018

Қазақстандық парламентшілер ЕҚЫҰ ПА қысқы сессиясына қатысты

23.02.2018

Энергетика министрлігінің кеңейтілген алқа мәжілісі өтті 

23.02.2018

Оралхан Бөкейдің ағылшын тілінде жарық көрген кітабының тұсаукесері өтті

23.02.2018

СҚО-да Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті - Елбасы Қорының күндері өтуде

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Ғабит ІСКЕНДЕРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Мәселе заманда емес, адамда...

  Адамның азаматтығы, жауап­кер­шілігі туралы қай кезде де кеңі­нен сөз болады емес пе? Сондай әңгіме барысында кейбіреулер әңгі­ме арқауына айналған жандарға ая­ныш білдіріп, «олар сатқындық жа­с­айын деді дейсің бе, амалдың жоқтығынан жасады ғой, бәріне заман кінәлі» дегені бар-тын. Сонда Ұшыға апам былай деген еді: «Күн де орнында, сол баяғыша шығады, сол қалпында батады. Ай да орнында сол бұрынғыша туады. Өзгерсе адамның пейілі, ниеті өзгерген. Заманға жауапкершілік жүктеудің жөні жоқ...».

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Эфирде бейбастақтыққа неге жол беріледі? 

Әуе толқынынан хабар тыңдап отырмын. Әңгіме бойтұмар жайында өрбуде. Радио хабарын жүргізуші әлемге танымал адамдардың бой­тұмар ретінде нені ұстайтынын айта келе Кэмерон Диазды мысалға алды.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Даму үшін әділдік ауадай қажет

Әділдік қашанда адамзаттың арманы болып келеді. Жасыратыны жоқ, кейде бір ұжым түгілі, бір отбасының өзінде әділдік кемшін қалып жатады. Осындай жағдайда оның тұтас мемлекетте орнауы орындалмас армандай көрінетіні рас.

Зарема ШӘУКЕНОВА, ҰҒА корреспондент-мүшесі

Конфессияаралық диалогтың қазақстандық алаңы

Атақты америкалық саясаттанушы Самуэль Хантингтон 1996 жылы өзінің әлемдік ғылыми қоғамдас­тық арасында кең талқылауға түс­кен «Өркениеттер қақтығысы және әлемдік тәртіптің трансформациясы» атты кітабын жарыққа шығарды. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қайтқан малда қайыр бар

Осының алдында газет бетінде жарияланған «Бай бол­­саң, халқыңмен бол!» атты мақа­ламызда («Егемен Қазақстан», 09.02. 2018 жыл) меншік иелері­нің елімізден астыртын жолдар арқылы шығарып әкетіп жатқан капиталының түбі оларға қайыр бермейтіндігін, қазіргі күні Батыс әлемінде жүріп жатқан саяси-эко­номикалық үдерістердің екпі­німен бұл қаржылар сол жақ­тың өзінде ерте ме, кеш пе, қақпан­ға түсірілетіндігін, ал оның идеологиясы қазірдің өзінде әзір екендігін жазған едік. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу