Тарих – таусылмас қазына

«Рухани жаңғыру», «Туған жер» және «Музей дамытудың жол картасы» бағдар­ла­малары аясында ұйымдастырылған «Ереймен еліндегі Қанжығалы қарт Бөгенбай батыр жорықтарының ізімен» атты автоэкспедициямыз осы ауданның күншығысындағы Қоржынкөлдің жағасында орналасқан Саққұлақ би мазарын көруден басталды.

Егемен Қазақстан
05.02.2018 4133
2

Өткен жылдың маусым айының алғашқы аптасында осы арнайы шара Сілеті өзені бойындағы Түйте әулие мазарына, соңынан Степногор қаласы маңындағы Ақсу кентінен 18-20 шақырым жерде орналасқан «Бөгенбай батыр сөресіне» бару сапарымен жалғасып, қызығушылық білдірген жастарды тарихи нысандармен жақын таныстыруға жақсы мүмкіндік берді.

Осы жолғы өлкетану жұмысында біз жолға шыққан кісілерге Орта жүздің боз арғымағы атанған Саққұлақ би және оның балалары Әжімбет, Ералы мен Нұралы туралы мол мағлұмат беруге тырыстық.

Саққұлақ би кесенесі шикі кірпіштен салынған. Қасбеттерінің қырлары аралы­ғы­ның доға тәрізді жабыны бар әрі сегіз қырлы күмбез түрінде өрілген. Уақыт әсерімен көне мазар қабырғалары мүжіліп, жартылай құлаған еді. Бірақ 2000 жылы Бөгенбай батырдың Әлихан Барлыбаев бастаған ұрпақтары ескі нұсқаның сыртынан жаңа күмбезді мазар тұрғызып, оны қайта жаңғыртты.

Қара сөздің жүйрігі, арғынның ақсақалы атанған Саққұлақтың шын есімі Сәбден (кей деректерде Сәбелең), ерекше зейін мен алғырлығының арқасында Саққұлақ атанған деседі. Бұл есімді ризалықпен қойған алтайдың ақиығы – атақты Байдалы шешен. Бөгенбай батырдың Бапан деген немересінен туған шөбересі елге алғырлығы әрі шешендігімен жасынан жақсы таныс болған. Осы Саққұлақ бала күнінде қатты сырқаттанып, көп уақытқа дейін айықпай, ата-анасын қатты састырса керек. Әке балаға сыншы деген ғой бұрынғылар. Жабырқаған Бапан бидің:

«Көп баланың ішінде Анай да бар,

Анай атқа мінгенше талай да бар.

Жанқұлақ пен Қонқайға сенгеніңше,

Кетпен ал да, көріңді сарайлап ал», – деген аталы сөзінен оның осы баласына зор үміт артқанын байқаймыз.

«Сағекең айтыпты» деген ауыз әдебиеті­нің үлгілері қазір көп кездеседі. Жас бидің: «Адам баласына тән және бір-бірінен туатын үш жаман қасиет бар. Ол: қылжаңдық, мылжыңдық, алжушылық. Жасында қылжаң болған адам, өскенде мылжың болады, қартайған соң мылжыңнан алжу туады»; «Бас болатын жігіттің бес белгісі болады: тыңдай білу, сыйлай білу, сынай білу, жылай білу (аяушылық мағынасында), шырай беру» деген ұлағатты сөздері бар. Саққұлақтың әрбір айтқан шешендік сөздерінің философиялық мағынасы терең, тәрбиелік мәні зор.

Қазақтың маңдайына біткен біртуар ғалымы Шоқан Уәлиханов Баянауылдың Ерейменмен шектескен жерінде жайлауы болған нағашы атасы Шорман биге барар жолда міндетті түрде Саққұлақ биді әдейі іздеп барып, оның даналық сөздерін тыңдаған екен. Сол кездесулердің бірінде Саққұлақ би бата сұраған Шоқанға: «Басшың – ақыл, жолдасың – ой, жолаушың – еңбек, қорғаның – кәсіп, қорғаушың – сабыр, қолдаушың – мінез, қымбатың – ар, таусылмайтының – арман, таразың – жүрек, қызығың – өмір болсын» деп ағалық тілегін айтқан екен.

Музей қызметкерлері оқушыларға Саққұлақ биге қатысты осы және өзге де оқиғалар жөнінде ақпарат беріп, Бөгенбай ұрпақтарының өмірдегі ұлағатты істері мен мұралары туралы ой қозғады.

Кей деректерде осы мазардан 20-30 қадам жерде Бөгенбай батырдың үшінші әйелі Лабадан туған Жылқыбай деген баласы мен батырдың немересі, атақты Бапан бидің мүрделері жатыр деп көрсетілген.

Саққұлақ би мазарынан кейін экспедиция Ерейментаудың күнбатысында жайғасқан Сілеті өзені жанындағы Кеңөткел ауылына бет алды.

Жол үстінде жастарға Бөгенбайдың бәйбішесі Баяудан туған баласы Тасыбектің қыстауын көрсеттік. Қазіргі таңда бұл жерді Тасбақа деп атайды. Және осы жерде Бөгенбайдың үшінші әйелі, қалмақтың қызы – Лаба анамыздың бейіті тұр. Қалмақ пен қазақ арасындағы бір қақтығыста жауласқан ел тізерлеп, Уса Серен қонтайшының екі қызы Лаба мен Лағба ескі шарт бойынша қазақтың бас адамдарына беріледі. Лабаны қанжығалы Бөгенбай батыр әйелдікке алса, Лағбаға сүйіндік Олжабай батыр үйленіпті.

Тасбақадан Ерейменге бет алған тұста Жаманның ағашы аталатын жерден өттік. Бөгенбай батырдың ұрпағы Жаман қажы өз заманында ауқатты кісі бопты. Кезінде осы жерде қыстауы болғандықтан ел оны Жаманның ағашы деп атап кеткен екен. Көне ауыл тұсынан өткен адамдар қол жайып зиярат етеді, әйтпесе жолдары болмауы мүмкін деседі. Жаманнан 80 шақырым жерде орналасқан Кіші Майдан тауына дейінгі жолда Бөгенбай батыр мен оның ұрпақтары, Ереймен елі мен киелі жерлері жайлы аңыз-деректерді айта отырып, көздеген нысанға қалай келгенімізді аңғармай да қалыппыз.

Кіші Майдан тауына жеткенде музейдің ғылыми қызметкері Мәнап Әдірешев осы тауға байланысты айтылған аңыз-әңгімелермен бөлісті: Жаугершілік заманда осы таудың жанында Бөгенбай жасағы орналасқан. Батыр үнемі жас сар­баздардан тұратын жасағын әскери іске машықтандырып, соғыс тактикасын жетіл­діріп отырған. Кіші Майданның жанында ұрысқа дайындалған әскер Кең­өткелден өтіп Үлкен Майдан тауының арғы жағында жоңғар әскерімен шайқасады. Қазіргі кезде бұл тауларды кейбір адамдар шатастырып «Майлан» тауы деп айтып жүр. Және бұл таудың шығу тарихын Майлан деген жас қызбен байланыстырады. Бірақ дұрысы, Майдан деп сөзін түйіндеді ол.

Осы Майдан тауының шығу тарихы жөнінде жазған тұлғалардың бірі Қимаш Сыздықұлы Шақабай. Бұл кісі Ақмола өңірінің тумасы. Көп жылдар бойы Ақмола, Батыс Қазақстан облыстарының партия және атқару комитеттерінде беделді жұмыстар атқарған. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін өлкетану жұмысымен айналысып, бұр­ма­ланған жер-су атаулары жайында тарихи деректерге бай шығармалар жазған. Соның бірі – «Сілеті өзені» кітабы, 1994 жылы шыққан. Автор осы шығармасында Целиноград ауданы мен Ерейментау аудандарын бөліп тұрған Майдан тауының «Майлан» болып өзгеріске түскеніне таң­даныс білдіреді. Өзінің туып-өскен жеріне кім­дердің және не үшін өзгеріс жасағанына ренішін айтады.

Аталмыш кітапта жасы 90-нан асқан ақсақал мынадай нақты деректерді алға тартқан. «...Приречный поселкесінің күншығыс жағында Үлкен Майдан тауы тұр. Ертеректе, ХVІІІ ғасырдың орта шенінде жоңғар әскерлері Ертіс өзені арқылы өтіп келіп Сарыарқаға шабуыл жасайды. Сонда жоңғар шапқыншылығына тойтарыс беруге шыққан Абылай хан мен қанжығалы қарт Бөгенбайдың таңдаулы жасақтары осы тұста кездесіп, біразға созылған үлкен шайқас болады. Таудың Майдан атанған тұсы осы кезден басталады. Бірақ кейін, неге екені белгісіз, сөз саптауы бұрмаланып, таудың аталуы «Майлан» болып кетеді. Ал шындығында, таудың дұрыс атауы Майдан. Майданнан кейін Сілеті әрі қарай арнасын кеңейтіп, жайыла ағады да, Кіші Майданды айналып өтеді», дейді.

Кіші Майданнан Кеңөткелге келген тұста ұлы бабамыз Бөгенбайдың жүрген жолымен келгенімізді мақтан тұтып, рухани азық алып, жүрегімізді шынайы патриоттық сезім кернеді. Кеңөткелде 2-3 қана үй көзімізге түсті. Соның ішіндегі шарбағы биік, ауласы кең, бау-бақшасы келіскен бір үйдің жанына барып тоқтадық. Сұрастыра келе бұл үйдің иесі Серік Бейімжанов есімді азамат болып шықты. Осында атакәсібін жалғастырып, мал шаруашылығымен айналысады екен. Бір көргеннен бізді жылы шыраймен қабылдады. Роза апамыздың қолынан дәм татып, біраз шүйіркелескеннен кейін елге ат басын бұрдық. Жол-жөнекей бұрынғы Стаханов, қазіргі Қарағайлы ауылының ішімен өтіп, оқушыларды бұл жердің көнеден тамырланған тарихымен таныстырдық. Еркіншілік ауданы құрылған кезде ең алғашқы орталық болған елді мекен. Осы ауылда болған ШКМ /Школа комсомольской молодежи/ қабырғалары әлі күнге дейін сақтаулы.

Қарағайлы ауылынан шыққасын жастарға Қазақстанның киелі жерлері тізіміне енген Құмай түріктік-этнографиялық кешенін көр­сеттік. Бір-бірінің жанында қатар орна­л­асқан тарихи ескерткіштер 2009 жылы жүргізілген барлау жұмыстарының нәти­же­сін­де, ғалым Айман Досымбаеваның мұқият зерт­теуі нәтижесінде ашылды. Мұндағы ес­кер­ткіштер түркі мұрасының озық үлгісі болып табылады.

Түркілер Ерейменнің бұл жерін аса құнарлы әрі киелі ретінде жоғары бағалаған. Бабаларының мүсіндерін олар тасқа бедерлеп, ұлы мекендеріне орнатып, ел сенімін ақтауға, туған жердің киелілігін қорғауға ант еткені көрініп-ақ тұр. Жалпы, бұл тарихи-этнографиялық кешеннен 100-ден астам құрылыс нышандары табылды. Бұл мәліметтер мен жәдігерлер көрушілерді қатты қызықтырғаны анық.

«Туған жердің әрбір сайы мен қырқасы, тауы мен өзені тарихтан сыр шертеді. Әрбір жер атауының төркіні туралы талай-талай аңыздар мен әңгімелер бар. Әрбір өлкенің халқына суықта пана, ыстықта сая болған, есімдері ел есінде сақталған біртуар перзенттері бар. Осының бәрін жас ұрпақ біліп өсуге тиіс», деп айтқан Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың сөзін арқау етіп, туған еліміздің тарихында орын алған оқиғалар мен кіндік қанымыз тамған жердің киесі жайлы мазмұнды ақпарат бердік. Өскелең ұрпақтың патриоттық санасын ояту, асқақ рух беру – біздің басты мақсатымыз болды. Алдағы жылы да бұл шараның ауқымын кеңейту ісі жоспарға еніп отыр.

Рухани жаңғыру – әрбір мезгілдің бірінші кезектегі әрі ең жауапты міндеті болып қала беретініне біз үлкен сеніммен қараймыз.

Ләззат ТҮГЕЛБАЕВА,

Бөгенбай батыр атындағы Ерейментау аудандық тарихи-өлкетану музейінің директоры

Ақмола облысы,

Ерейментау қаласы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.01.2019

«Оскар» номинанттары белгілі болды

23.01.2019

Көтеріліп жатқан мәселелер мен олардың шешімі адам капиталын арттыруға жол ашады — сарапшы

23.01.2019

2018 жылы қазақстандықтарды елде болған қандай оқиғалар қызықтырды

23.01.2019

Мамлют ауданына жаңа әкім тағайындалды

23.01.2019

Жетісулық студенттер волонтер болуға бейілді

23.01.2019

Аралас жекпе-жектен ел чемпионаты алғаш рет Алматыда өтеді

23.01.2019

Н.Назарбаев: Жусан операциясы жалғаса береді

23.01.2019

Спорттық гимнастика: Токио олимпиадасына іріктеу турнирі қалай өтеді?

23.01.2019

Дзюдодан Қазақстан құрамасы аралас командалық турнирден іріктеу сынына қатысады

23.01.2019

Шорт-трекші Абзал Әжіғалиев жаттығу кезінде тобығын шығарып алды

23.01.2019

Седнева мен Еркебаева Ресейдегі халықаралық турнирде топ жарды

23.01.2019

Шымкенттің экологиялық жағдайын жақсарту жөнінде меморандум түзілді

23.01.2019

Президент волонтер студенттердің шәкіртақысын өсіруді тапсырды

23.01.2019

Азат Перуашев Қазақ Республикасы атауын қайта енгізуді ұсынды

23.01.2019

Н.Назарбаев: Жас ғалымдарды қолдауға жыл сайын 3 млрд теңге қаржы бөлінсін

23.01.2019

Президент жастардың жұмыссыздық мәселесіне алаңдаушылық білдірді

23.01.2019

Нұрсұлтан Назарбаев: Ата-бабамыздан қалған жерді жөнімен қолдануымыз керек

23.01.2019

Президент жас кәсіпкер бағдарламасын әзірлеуді ұсынды

23.01.2019

Елбасы: Жастардың стартаптарын қолдауға арналған қор құру керек

23.01.2019

Н.Назарбаев: Жұмысшы жастарға жылына 1000 пәтер салынсын

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Adasqandardyń aldy jón, arty soqpaq...

  Bıylǵy qańtarda Qazaqstan óziniń azamattaryn dúnıeniń qaı shetinde bolsa da qorǵaı alatyn irgeli el ekendigin kezekti ret kórsetti. Sırıadaǵy qandy qasapqa soqyr senimniń shyrmaýyndaǵy kúıeýimen birge baryp qalǵan áıelder men jas balalarǵa arnaıy ushaq bólip, alyp keldi. Elbasy N.Nazarbaev óziniń tapsyrmasymen 47 adamnyń, sonyń ishinde 30 balanyń qutqarylǵanyn málimdedi. Qutqarý sharalary «Jýsan» operasıasy» dep atalǵany da jarıa boldy.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу