Рухани жаңғыру және тәуелсіз сана

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың жыл сайынғы жолдаулары, кітаптары мен мақалалары өткеннің ғибраттары мен кемшіліктерін саралап, болашаққа бағдар жасайтын стратегиялық бағдарламалар іспетті. Бұл еңбектерде баяндалған ел болып еңсе түзеу жолында атқарылған орасан зор еңбектерді, жұртымызды асқақ мұраттарға жетелеген көшбасшының бүгін еңсеріп отырған беласудан артта қалған сындар мен алдағы биік межелерге көз салып, келешекті бағамдаған тұжырымдары баршамызға, әсіресе өскелең ұрпаққа үлкен өнеге деп білеміз. 

Егемен Қазақстан
14.02.2018 1433

Мемлекет басшысының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында тарихи қадамдар жасап отырған халқымыздың біртұтас ұлт ретінде болашаққа қалай қадам басу және бұқаралық сананы қалай өзгерту қажеттігі туралы көзқарастары сараланғаны мәлім. 

Елбасы осы мақаласында ұлттық сана категориясына ерекше тоқталып: «Күн санап өзгеріп жатқан дүбірлі дүниеде сана-сезіміміз бен дүниетанымымызға әбден сіңіп қалған таптаурын қағидалардан арылмасақ, көш басындағы елдермен тереземізді теңеп, иық түйістіру мүмкін емес. Өзгеру үшін өзімізді мықтап қолға алып, заман ағымына икемделу арқылы жаңа дәуірдің жағымды жақтарын бойға сіңіруіміз керек», деп атап көрсеткен. 

Әрине мұнда Елбасы заман көшіне ілесу қажеттігіне баса назар аударып отырғаны белгілі. Санамызға сіңіп қалған «таптаурын қағидалардан арылу» шынында да маңызды әрі күрделі мәселе екеніне көзіміз жетіп отыр. Бұл аса ауқымды тақырып екендігі аян. Біз соның бір қырына ғана қатысты жайларға тоқталсақ. 

 Өткен ғасырдағы өзімшіл жүйенің өктемдігі ұлттық ой-өрісімізге біршама өзгеріс енгізіп, рухани дағдарысқа түсіргені ақиқат. Тәуелді психологияның таптаурындарынан арылу біршама уақыт пен табанды күш-жігер жұмсауды талап етуде. Кіріптарлық сананың келеңсіз зардаптары буыннан-буынға ауысып, қанға сіңіп кетпей ме деген алаңдаушылық бар.

Осы ретте, кертартпа көзқарастарға қатысты бір-екі жағдайды айтып өткім келеді.  Елордаға алғаш келген екі мыңыншы жылдардың басы. Бір топ жігіт бірге тұратын пәтерімізге әдеміше келген жергілікті көрші қыз түрлі шаруалармен бас сұғып тұратын. Бір күні дастарқан басында ол қазақ болғанына өкінетінін, бақытсыз екенін айтып қалды. Жапон тілінің маманы – досым екеуміз басында абдырап қалдық. Сосын бір адамның бақытсыз болғанына қандай да бір ұлттың еш кінәсі жоқ екенін қаршадай қызға жарыса түсіндіріп, жік-жаппар болдық. Алайда ол қыз біздің сөзге иланбады. Тіпті қаперіне алмады. 

Ой-санасы күдік пен үрейге шырмалған сол қыздың түңілісі бізді бей-жай қалдырмады. Шамамен 3-4 жылдан соң әлгі қыздың өз-өзіне қол жұмсап көз жұмғанын естідік... 

 Кісінің ой-өрісіне сырттан таңылған кесел ақпарат, дәл айтқанда зиянкес вирус, мәуеге түскен құрттай миды кеулеп, сана дертін асқындыра береді екен. Мұндай вирусқа қарсы иммунитетіміз – Елбасы айтқан ұлттық кодымыз. Президенттің: «Әжептеуір жаңғырған қоғамның өзінің тамыры тарихының ертеңінен бастау алатын рухани коды болады. Жаңа тұрпатты жаңғырудың ең басты шарты – сол ұлттық кодыңды сақтай білу. Онсыз жаңғыру дегеніңіз құр жаңғырыққа айналуы оп-оңай», деген сөзі әрқашан ойтұмарымызға айналуы тиіс деп пайымдаймыз. Әйтпесе ұлттық кодтан айырылған ұрпақ – тамырынан айырылған дарақ. Заман дауылына қасқайып қарсы тұра алмас. 

 Психолог мамандардың пікірінше, біреуге кіріптар болуға бой үйрету адам санасын шектеп, азат ойлауға кедергі келтіреді. Ондай індетке шалдыққан адам дербес ойлауға, еркін қадам жасауға шынымен де жасқанады екен. Міне, осы жағдайлар, кейде мойындағымыз келмегенімен, біздің қазіргі кейбір іс-әрекеттерімізде кездесіп отыратыны белгілі. Шынайы азат болу үшін бой үйреніп қалған таптаурын әдеттен біржола арылу, рухани жаңғыру керек екен. Кейінгі кездері қоғамда осы бағытта бірте-бірте ілгерілеу байқалып келе жатқаны көңіл қуантады. 

Ойымды ойран-асыр еткен тағы бір жағдайды баяндаудың реті келіп отыр. Университетте бірінші курс студенттеріне парсы тілінен дәріс беріп жүрген кезім. Қоңырау соғылып, сабақ аяқталды да, жастар сыртқа шығуға жинала бастады. Осы кезде мектепті жаңа бітіріп келген өрімдей бір қыз: 

– Бұдан кейінгі сабаққа барғым келмейді, – деді. 
– Ол қай сабақ еді? – деп сұрадым.
– Қазақ тілі пәні.
– Мұғаліммен келісе алмай қалып па едіңіз? Әлі-ақ тіл табысып кетесіздер ғой.
– Жоқ, оқытушыда тұрған ештеңе жоқ. Расын айтсам, мен қазақ тілін мүлде оқығым келмейді.
– Неге?
– Бұл тілдің болашағы жоқ. Қазақ тілінде бәрібір ешкім сөйлемейді. Себебі бұл тілдің сөздері ойдан құралған. Оны ешкім қолданбайды да. 
– Ана тіліміздің болашағы жарқын болары күмәнсіз. Біз енді ғана тәуелсіздік алған елміз. Ақырындап ес жиып келеміз. Көш жүре түзеледі. Әлі-ақ еліміз толықтай өз ана тілінде сөйлейтін заман туады. Егер, сіз ойдан құралған деп терминдер мен кейбір жаңа сөздер туралы айтып жатсаңыз, мұнда ілгерілеушілікпен қатар, кемшіліктер де жоқ емес. Бұған қатысты әрбір адамның азаматтық өз көзқарасын айтуға құқығы бар. Дегенмен терминология мәселелеріне қатысты негізгі міндет пен жауапкершілік тіл және арнайы салалардың мамандарына жүктелмек. 

Сараптама мәліметтеріне жүгінсек, осындай үдеріс көптеген тілдерде бар екен. Мысалы, сіз оқып жатқан парсы тілінде де мұндай құбылыс кездеседі. Сіздер жаңа ғана үйренген парсы сөздерінің көпшілігі сөзжасам жолымен туындаған. 1934 жылдан бері парсы елінде бұл бағытта Тіл академиясы жұмыс істеп, жаңа сөздерді тіл қолданысына енгізіп келеді. Басында ерсі көрінгенімен, кейбір жаңа сөздер кейіннен қолданысқа еніп, тіл байлығын арттырған. Тіл мамандарының пікірінше, мұндай үдеріс тіл тазалығын сақтау үшін қажет екен.

Өрімдей қыз маған ертегі айтып отырған адамдай қарады да, былай деді:

– Мен қазақ тілін ана тілім деп санамаймын. Оның қажеті де шамалы. Бәрібір қазақтардың тарихы жоқ. Бұрын біздің еліміз болған емес. Мысалы, ұлы славяндардың тарихы мен мәдениеті бай. 

– Біздің де тарихымыз бай. Оны өздеріңіз мектепте оқыдыңыздар ғой. Бұған дейін өткенімізді терең зерделеп қарауға мұрша болмағаны шындық. Біз өзімізге өзгелердің көзімен қарауға мәжбүр болып келдік. Кеңес одағының ішінде тәжік, қазақ, армян сияқты тарихы көне ұлттар өмір сүрді. Соған қарамастан, кеңес заманында біздер оқыған КСРО тарихы ІХ ғасырдан, Киев Русінен басталатын. Қазақ хандығынан бұрынғы терең тарихымыз сайрап жатыр. Біздің дәуірімізге дейін қазіргі Қазақстан аумағы мен оған шектес аймақтарды мекендеген ғұндар, сақтар, қаңлылар, үйсіндер үлкен-үлкен қағанаттар құрған. Ел басшылығы осы университетке көшірмесін әкеліп орнатқан анау Күлтегін ескерткішіне қараңызшы. Көне түркі ескерткіштері біздің тарихымыз бен мәдениетіміздің айрықша бай болғанын әйгілеп тұрғаны сөзсіз.

Сол өрімдей қыз бұл айтқандарымды қабылдай алмады. Оның неге бұлай екенін кейін түсіне бастадым. Бұрынғы тоталитарлық жүйенің тоңы жіби қоймаған өңірде туып-өсіп, ана тілінің уызына қанбаған балдырған басқа біреуге тәуелді болу психологиясына әбден шырмалып, өзгені зор, өзін қор санап өскені аянышты. Оның ми қатпарларына қабысқан тәуелділік вирустарын тазартуға зор құдірет керек. 

Жаңа ғасырдың алғашқы жылдарында жаңағы қыз ғана емес, өзге де кейбір қала жастарының ой-өрістері мен қылықтарынан өздерінің ана тілін білмегенін мақтан көретіні байқалатын. Ара-тұра Ш.Айтматовтың «Ғасырдан да ұзақ күн» романындағы Найман-ананың шерменде перзентіндей туған жұртының құндылықтарына қарсы шығатындары да кездесетін. Сұмдық болғанда, бұлар – тәуелсіздіктен кейінгі жылдары мектепте білім алған жеткіншектер. Осындай жасөспірімдерге көз ашқаннан бастап дұрыс ақпарат берілмей келгендігі өкінішті жағдай. Олардың ойларында сіресіп қатқан тоңды жібітуге сәл де болса ықпал етуге қауқарсыздығыма налып, өзімді кінәлі санағаным рас.

Мұндай замандастар уақыт өте келе, әлі-ақ өз кемшіліктерін түсінер деген үміт бар. Ал егер олар осы бойымен кете барса, қоғамдағы кертартпа ағым санын арттырмағы кәміл. Ондай ағым түптің түбінде әлеуметтің дамуына белгілі бір дәрежеде кері әсерін тигізері тағы анық. 

2011 жылы шыққан «Психология» энциклопедиялық сөздігінде құлдық психология ұғымына берілген: «патша өкіметінің отаршылдық саясатымен, кеңестік әміршілдік коммунистік идеология тұсында қазақ ұлтында тұлғалық және этностық қолайсыз, келеңсіз қасиеттердің (жарамсақтық, жалтақтық, жағымпаздық, бұйығылық, үрейшілдік, т.б.) жиынтық атауы» деген анықтаманы ескерер болсақ, кіріптарлық сананы кертартпа, таптаурын құбылыстар қатарына жатқызуға ешкім қарсы шыға қоймас. 

Діни әпсанада Мұса пайғамбар бұрын Мысырда неше ғасыр бодандықта болған жұртын құлдықтан алып шығып, бір жерге тұрақтамай, қырық жыл бойы құм арасында көшіп жүргені айтылады. Буын алмастырып, құлдық санадан арылту, бұрынғы таптаурын ой-әдеттерді жадтан өшіру үшін осындай қадамға барған деседі. Ал бүгінгі заманда кіріптарлық жад зардаптарынан арылу аталған мерзімнен де көп уақытты қажет ететін сияқты. Себебі бала кезінде туған тілінде білім алмаған, кейін де шетелдердің жат идеологиясын дәріптейтін ақпарат тасқынының астында отырған адамның ақыл-есі тәуелсіз емес, кіріптарлыққа бейім екенін өмір өзі көрсетіп жүр. Мұндай үдеріс салдарының мемлекет үшін аса қауіпті болуы мүмкін екенін Украина дағдарысына әкеп соққан өзге елдің мүддесін күйттейтін жікшілдіктен анық көруге болар еді. 

Ал Елбасы өзінің жақында жарық көрген «Тәуелсіздік дәуірі» кітабында: «Қазақстанды дамыған мемлекетке айналдыратын азат ойлы, жаңашыл да жасампаз азаматтары», деп түйіндегені көңілге үміт отын ұялатып, сенімімізді одан әрі арттырды. Ертеңгі сондай азаматтар – бүгінде мектеп партасында отырған балдырғандар.

Қазақстан Президенті 2017 жылдың соңында бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдеріне берген сұхбатында тәуелсіздіктің төресі тіл тәуелсіздігі екенін қадап айтты. Оның сана тәуелсіздігімен тығыз байланыста екені айқын. Бүгінгі таңда ұрпақ санасын тәуелсіз ету ұлы міндетке айналып отыр. Шынында да, бізге үлкен өзгеріс қажет. 

Жоғарыда сөз болған келеңсіз көзқарастардың туындауына жол бермес үшін жасөспірімдерге салт, тарих, дін, діл бойынша мазмұнды дәрістер беріп, дұрыс бағыт көрсету, сондай-ақ Елбасы жолдауларын кеңінен насихаттау жұмыстарын одан әрі жандандыра түсу ләзім деп ойлаймыз. Ақпарат қауіпсіздігін қамтамасыз ете отырып, жастардың ой-санасын жат пиғылдардан қорғау келешек қамын ойлау болмақ.

Елін, жерін жанындай жақсы көретін, жаңаны білуге құлшынып, шеттен жинап әкелген ілім дәнін туған топырағында көгертуге құштар жастардың орны бөлек. Осындай санасы азат буын уақыт талаптарына сай білім мен кәсіп меңгеріп, заман көшіне ілесе отырып, Елбасы белгілеп берген мәңгілік ел мұратымен астасқан нұрлы келешекке қарай нық қадам басарына еш күмән жоқ. 

Дәуірбек ДҮЙСЕБАЕВ,
шығыстанушы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.08.2018

Дзюдошы қыздар үш жүлде алуды көздеуде

14.08.2018

Делдалшылар көмір бағасын қолдан жасап отыр

14.08.2018

Астанада «Сергек» камераларының көмегімен 2 мыңға жуық әкімшілік құқық бұзушылық анықталған

14.08.2018

Құқықтық талапты сақтаса шетел телеарналарына шектеу жоқ - Дәурен Абаев

14.08.2018

БҰҰ Бас хатшысы Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенцияға қол қоюын құптайды

14.08.2018

Қорытынды көрсеткіштер көңілге қонымды

14.08.2018

Қара жолдың қасиеті

14.08.2018

Бұқар жырау Қалқаманұлының 350 жылдығына арналған көрме-байқауы өтті

14.08.2018

Қажымұқан көтерген тас

14.08.2018

Арал аумағында атқарылар шаруа көп

14.08.2018

«Хрущевкалардан» құтылудың тиімді тетігі

14.08.2018

Оқулық шығаруда олқылықтарға жол берілмеуі қажет

14.08.2018

Байзақ батыр кесенесі

14.08.2018

Жеті айдың қорытындысы бойынша экономикалық өсім 4% құрады — ҚР ҰЭМ

14.08.2018

Ұлы Абайдың туған күні тұңғыш рет Ташкентте тойланды

14.08.2018

Шәкәрімнің үш анығы

14.08.2018

Қолма-қол ақшасыз есеп айырысулар саны өсуде

14.08.2018

Цифрлы қаржы: тез, арзан, тиімді

14.08.2018

Дулат Исабековтің кітапханасы ашылды

14.08.2018

Бекболат Әдетов шыққан белестер

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Бесінші саммит және Каспий «бестігі»

Кеше Ақтау қаласында Каспий маңы мем­лекеттері басшыларының Бесінші саммиті өтті. Аса маңызды халықаралық жиынға Қазақ­станның, Ресейдің, Әзербайжанның, Иранның және Түрікменстанның президенттері қатыс­ты. Тараптар Каспий теңізінің құқықтық мәрте­бесі, теңізде экономика, көлік-транзит, эколо­гия, қауіпсіздік және басқа да салалар бойын­ша ынтымақтастық орнату мәселелерін талқылады. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Шалдың баласы

Қазақ менталитетінің өзіне тән тағы бір ерекшелігін айқындап, бекзат болмысын ажарлап әмбе сақтап келе жатқан әдет-ғұрыптарының бірі отбасындағы үлкен баланы, әсіресе ұлдың тұңғышын ата-әжесінің бауырына салу дер едік. Ол атасының баласы болып өседі. Шалдың баласы құдайдың еркесі, оны ешкім бетінен қақпайды. 

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Халық санының артуы – елге құт

Халық санының артуы Қазақстан сияқты жер көлемі үлкен, халық саны аз мем­лекеттерге ежелден маңызды мәселе­лердің бірі болып келеді. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу