«Ағайын тату болса...»

Балалық шағы­мыз­ Екін­­­ші дүние­жү­зі­лік соғыстың сұрапыл жыл­дарымен тұстас келді. Ол бір қиын ке­­зең еді ғой. Қа­ра­ғай­лы орманның қол­ты­ғына орналасқан біз­дің ел бәлендей ашы­ға қоймады. Орыс по­сел­келерімен қарым-қатынас жасап, қайта соларға қайың мен қа­рағайын апарып, кө­біне картопқа айыр­бастап талғажау қы­латын-ды. Қыста әке­міз Қостанай қа­ласына (60 шақырым араға бір қонып) отын, шөп, қол диірменге тартқан бірер пұт ұнын, жемі мен кебегін сатып, отбасына қажетті арзанқол киім-кешек, қант-шайын сатып әке­летін. 

Егемен Қазақстан
06.04.2018 8451
2 Суретті салған Айдарбек Ғазизұлы, "Егемен Қазақстан"

 Өмірдің аты өмір, ол өз кезегімен өтіп жатты. Сондай қиын уақыттардың өзінде той-томалақ болып тұратын. Жігіттер соғыстан оралып, ба­­лаң жігіттер ерже­тіп, отау құрып, нәрестелер дү­ниеге келе бастады. Ауыл барымен базар деп, шаймен болса да қуаныштарын бөлісіп, көңіл көтеріп, мәре-сәре болып жататын. Кейін жұрт есін жиып, тойына бастағанда арақ деген бәле шықты. Ер­теректе оны ауылдың «игі­ жақ­сылары» ғана ара-тұ­ра ішетін еді. Міне, тап со­лар бұл жөнінен «өнеге көр­сетті» десем, ешкім дау айта қоймас. Халық «Балық басынан шіриді» деп осындайда айтқан ғой. «Сынықтан басқаның бәрі жұғады» деген емес пе? Осы бір теріс әдет ел арасына тарай бастады. Шаруа баққан жігіттер әлгінің дәмін татып, соған үйірсек болды. 

Тың игеруге орай қа­зақ ауылдарына қоныс теп­кендер бұл жөні­нен «кө­семдік» көрсетті. Аға­ла­рымыз қырға егін салып, шөп шауып, мал бағып жат­­қанда, жеңгелеріміз орыс­­­тың мәтүшкелерімен (мать,­ матушка деген орыс сө­зі) қантсыз ашыған боза (браш­ка) ішіп, сайрандауды шы­ғарды. Сол жылдары елде үлкен де, кіші де ішімдікке әуес­теніп алды. Кейін жаппай ішу басталды. Содан қазақ әлі ішіп келеді. Шегінер, ақыл-тоқтамға келер түрлері байқалмайды. 

Ішімдіктің зияны, оның әке­летін қайғы-қасіреті туралы аз жазылып жатқан жоқ. Бір сәт төңірегіңе көз­­ тасташы. Бәленше жол­ апатына ұшырапты, түген­шені пышақтап кетіпті, әл­гі бәленшенің ұлы әке­сін өлімші ете ұрып, зейнет­ақы­сын тартып алыпты деп ес­тисің. Арақтың қазаққа тигізіп отырған залалы шектен шықты десек, артық айт­қандық емес. Ішімдікке бейім ұлт қалайша өз елінің қо­жасы болмақ? Отбасының бас көтерері маскүнем болса, үйде қандай береке, қандай ынтымақ-бірлік болмақ? Жалтақтап өскен, ашқұрсақ балалардың ертеңі не болмақ? 

Отбасының ұйытқысы, құт-­берекесі саналатын әйел­дің ерімен қосылып арақ ішуі етек алып бара ма, қалай? «Мас­күнем әке  ̶ тауқымет, маскүнем ана  ̶ қасірет» деп тегін айтылмаса керек. Екеуі де әң әуелі өз ұрпақтарын сорлатады. Бүгінде ішімдіктің салдарынан кемтар туып, кембағал болған балалар қаншама. Қылмыс жолына түскендер ше? Өзіне өзі қол жұмсау, яғни суицидтен әлем бойынша екінші орынға көтерілген Қазақстан арақ ішуден де алға шықты. Дүниежүзілік денсаулық сақ­тау ұйымының спиртті ішімдіктер тұтынуға қатысты әлем бойынша жүргізген арнайы зерттеулерінде Қазақ­стан 188 елдің арасынан 34- орынға көтерілген. Орталық Азия елдерімен салыс­тырсақ, бұл тізімде Қырғызстан – 106, Түрікменстан – 114, Өзбекстан – 131, Тәжікстан 134-орыннан көрінген. Бұл нені көр­сетеді? Ойлан, аға­йын! Ойлан қазақ! Жоға­рыда айтылған ұйым­ның деректері бойын­ша жылына 8 литр арақ іш­кен адам маскүнемдердің қа­тарына жатады екен. Ал бізд­е адам басына шаққанда, арақ ішу 33,5 литерден келеді. Адам басына! Әділін айту керек, бізде арақпен қош ай­­тысқандар да жеткілікті. Мұны ескерсек 33,5 литрден әлдеқайда көп болса керек. «Қазақтың араққа кеткен ақ­шасынан тау тұрғызуға болады» деген әзіл айтылып жүр. Жаны бар әзіл.

Арақ ішуге сылтау көп-ақ. Сәбидің дүниеге келуі, олар­­ды туған күнінен бас­тап, мектеп, институт бі­тіруі, әскерден аман-сау ке­луі, тіпті газетке шығып жат­са да көрші-көлем болып ішуді ұнататын абысын-ажындар жоқ емес. Осы орайда белгілі сатирик-ақын Се­рік Кенжеахметовтің «Ағайын тату болса арақ көп,­ абысын тату болса, шарап көп» деген мысқылы ой­ға оралады. Ішуге сылтау көп дедік қой жоғарыда. Солай екен деп тізгінді бос жіберуге әсте болмас. Ер­теңі­­мізді, жастарымыздың бо­ла­шағын ойлайық. Үкімет те бұл жөнінде нақтылы ша­ра қолдануы керек деп есеп­тейміз. 
Соғым сою, омыртқаға шақыру қазақтың еншісіне тиген, күні бүгінге дейін жал­ғасын тауып келе жатқан жақсы дәстүрі. Алайда осын­дай басқосулар көбіне арақты сілейгенше ішуге ұласады. Ондай жерде әрине, ешқандай береке болмасы өзінен өзі түсінікті. Ауылда соғым сойған күні көрші-көлем түгел шақырылады ғой. Міне, сонда кәрі кем­пірлердің, күркілдеп отыр­ған шалдардың арақты сі­міретінін қайтерсің. Орта жастағылардың да өздерін шектей алмай, ащы судың жетегінде жүргенін қалай айтпасқа?! Әрине бүкіл жұрт солай екен деуден аулақпыз. Алайда бұл жаман әдет ел өміріне бойлай енгенін айтпай тағы болмайды. Бізде қалдырып ішу деген болмайды деп масаттанады кейбір ішкендер. Олар тізгінді бос жіберіп, стақанды басына бір-ақ көтереді. Мұндай «батырлықтың» ақыры неге апаратындығында шаруа жоқ. Сонда деймін-ау, арақ біздің сыйластығымыздың, тілеулестігіміздің өлшемі бол­­­ғаны ма? 

Көлгірсімей шындыққа жүгін­сек, бүгінде қазақ жұр­­ты арақ-шарап ішу­де Орталық Азиядағы ағайын­дарға ша­ңын көрсет­пей кетті. Кей көр­шілерде соң­ғы жылдары той-томалақ өткізуге қатаң шектеу енгізілген. Мәселен, қырғыз үкіметі той өткізуде шашылып-төгілмеуді көз­деген заң қабылдапты, он­да тойға қатысты жайттар санамалап көрсетіліп, нақ­ты шектеулер қойылған. Осындай бір заң біздің елге де қажет-ақ. «Мейрамдар мен атаулы күндерді мерекелеу туралы» Үкіметтің 1999 жылғы 28 қыркүйектегі №1465 қаулысын орындауды қадағалау қатаң қолға алынбай келеді. Ата-баба сал­тында арақ-шарап ішу бол­маған ғой. Сусын ретінде қымыз бен шұбат, тарыдан жасалған боза ішкен. Тегі саламатты ғұмыр кешкен халық едік. Бүгінде араққа түгелге жуық бет бұрып, оны дастарқанның сәні, ойын-тойдың ажарын келтіретін «қажетті» ішімдікке айналдырып алды. 

«Бәрі ішетін: әкесі, бала­сы да,
Шешесі де, қызы да, бабасы да.
Арақта әкесінің құны кеткен,
Халықтың жүргендеймін арасында», 

деп күңірене толғанады жазушы Сұлтанәлі Балғабаев. Байқаймыз ба, ағайын, қай­да бара жатқа­ны­мыз­ды. Тұң­ғиыққа батырар кеселден сақтанайық. Ішім­дікке үйір жандар рухани жа­ғынан мешеу, ұлттық салт-дәс­түр мен әдет-ғұрыптан жұр­дай, ді­нінен безген. Сүйекке таңба, елдікке мін болып та­былатын келеңсіз жайт­тардан арылу жағын осы бастан ой­лас­тырғанымыз жөн. 

Қанапия МЫРЗАҒОЖИН,
Қазақстан Журналистер одағының мүшесі 

Астана
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

16.10.2018

Мектеп түлектері жарты жыл бұрын оқуға түсе алады

16.10.2018

Маңғыстау облысы 2018 жылға 464 миллиард теңге инвестиция тартуды жоспарлап отыр

16.10.2018

Қазақстан Ардагерлер кеңесі Бурабайда бас қосты

16.10.2018

Спорттың жекпе-жек түрлері бойынша конфедерация кубогының іріктеу туры өтті

16.10.2018

Кашемирді күтіп киіңіз

16.10.2018

Қыз-келіншектерді маммологке тегін тексерілуге шақырады

16.10.2018

Жасанды сұлулық жан азабына айналмасын

16.10.2018

Балеттің балғын болашағы

16.10.2018

Кенен Әзірбаев атындағы Жамбыл облыстық филармониясына елу жыл толды

16.10.2018

Сауытбек Ұсаұлының «Ақбөпе» әні туралы

16.10.2018

Зылиха апай (әңгіме)

16.10.2018

Зиялы қауым өкілдері Жолдауға пікір білдірді

16.10.2018

Жерге жаңаша көзқарас пен қатаң бақылау қажет

16.10.2018

Қостанай облысында өнімді өңдеу секторы 53 проценттен асты

16.10.2018

Қазақстандық қамту: отандық өнімнің өрісі неге тар?

16.10.2018

Юлия Путинцева жарысты жеңіспен бастады

16.10.2018

Арман Сейітмамыт: Кино әлеміне «Ел Арнаны» барынша етене жақындастыру керек

16.10.2018

Павлодар облысында отырғызылған ағаштардың 70 пайызы өспей қалған

16.10.2018

Съезд – нақты іске көшудің мысалы

16.10.2018

Түркістан еңбек күші бар, бірқатар салаларды дамытуға қолайлы облыс

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Megapolıster múmkindigi

Elbasy «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty jańa Joldaýynda elimizdiń aýmaqtyq damýyna jańa tásilder engizýdi qamtamasyz etý qajet ekendigin aıta kele: «Búginde jetekshi elderdiń ekonomıkasy kóbine jahandyq qalalar nemese megapolıster arqyly tanylady.

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Izgilikke shaqyrý iriliktiń belgisi

Bıylǵy 10-11 qazan kúnderi Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń dástúrli siezi óziniń halyqaralyq aýqymdaǵy asa mańyzdy únqatysý alańy ekenin taǵy bir ret dáleldedi.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Jer emgender oza ma, toza ma?

Jalpy, bizdiń halyqtyń arman-maqsatynyń bir ushyǵy qashan da jermen baılanysty sıaqty. Jerdi keńeıtý, jerdi qorǵaý, jerdi óńdeý, jerdi qurmetteý... Mentalıtetimiz jerge jaqyn. Bul basqa halyqtarda olaı emes degen sózimiz emes, biraq bizdiń halyq úshin tym erekshe sıaqty. 

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdik vırýsy

О́tken ǵasyrdyń 80-jyldary rejısser R.Bykovtyń «Chýchelo» atty fılmi Odaq kólemindegi búkil eldi shýlatqan bolatyn. Kishkentaı ǵana 6 oqıtyn balalardyń boıynan sonshalyqty qatygezdikti kórgen qazaq qaýymy, bálesinen aýlaq, qalada ósken ózge ulttyń qatybastary ábden buzylyp ba­rady eken, bizdiń balalarymyzdan, keleshegimizden aýlaq dep shoshyǵan. Ol kezde mundaı zulymdyq qazaq balasynda kezdespeıtin jat qylyq sanalatyn. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

О́mir kúzetindegi meıirim

Otbasylyq jáne jeke basynyń jaǵdaıyna baılanysty Germanıadaǵy oqýynan eriksiz qol úzip, týǵan jerge oralǵan Ǵabıt Nurhanuly esimdi azamattyń feısbýktegi jazbasy kóńilge túrli oı saldy. Elimizdegi densaýlyq saqtaý salasyndaǵy kóptegen túıtkildi synaǵan avtor nemis halqynan kóp nárseni úırenýimiz kerek deıdi.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу