Мәскеудегі Мемлекеттік фильмдер қорынан белгілі режиссер Мәжит Бегалиннің алғашқы фильмі табылды

Қазақ киносы классиктерінің бірі, «Шоқан Уәлиханов», «Тұлпардың ізі», «Ел басына күн туса», «Мәншүк туралы жыр», «Отқа оранған Орал» фильмдерінің режиссері Мә­жит Бегалиннің 1955 жылы Алматы көркемсуретті және хроникалық фильмдер киностудиясын­да түсірген «Бұл Шұғылада болған еді» атты ең алғашқы көркемсуретті фи­льмімен, шынын айту керек, осы күнге дейін көрермен де, тіпті мамандардың өздері де таныс емес-ті. Оның басты себебі – елімізде ол фильмнің бірде-бір көшірмесі сақталмаған. Ал жалғыз көшірмесі Мәскеудегі «Белые Столбы» мемлекеттік фильмдер қорында жатқанына, міне, алпыс жылдан асыпты. 

Егемен Қазақстан
05.05.2018 7381
2

Ізгі ниет – игі істің бастамасы. Осыдан бір-екі жыл бұрын жас кинорежиссер, Қазақ ұлттық өнер уни­вер­ситетінің тү­ле­гі Евгений Лум­пов Мә­жит Бе­галиннің шы­ғар­ма­шы­лығын зерттей жүріп, оның ең ал­ғаш­қы фильмінің көшірмесі Мәс­кеу­дегі Мемлекеттік фильм­дер қорында жатқаны туралы хабардар болады. Осы мәлі­мет­ті ести салысымен, режи­ссер оны елге қайтарудың жол­дарын іздестіре бастайды. Айналасындағы ниеті бір, тілектес адамдардың қол­­­дауымен қаржы жинап, оған өзінің жеке өлең­дер жи­нағының сатылымы­нан түс­кен қаржыны қосып, «Қа­зақфильм» кино­сту­дия­сы­ның келісімімен жақында отандық фильмді елге алып келуге қол жеткізген азаматтың бұл еңбегіне көрермен айрықша қошемет көрсетуде. Сөйтіп фильмнің тәуелсіз еліміздегі алғашқы көрсетілімі сәуір айының соңғы күндерінің бірінде (28.04.2018) Қазақ ұлттық өнер университетінің Шәкен Айманов атындағы кинозалында ұйымдастырылды. 

Жалпы «Бұл Шұғылада бол­ған еді» Мәжит Бегалин тү­сірген фильмдердің тізі­мін­­де болғанымен, сондай-ақ қа­­зақ киносы туралы анық­та­маларда ол туралы қыс­қа­ша ақпарат жазыл­ған­мен, шын мәнінде мәліметтер өте аз. Тіпті алғашқы көрсетілімі қашан, қалай өтті, қандай пі­кір­лер болды, көрермен, ма­ман­­дар қалай қабылдады де­ген сияқты сұрақтарға жауап табу да оңай емес. 

Мәжит Бегалиннің тағы бір фильмі – 1959 жылы түсі­ріл­ген «Жерге оралу» туралы да мәліметтер жоқтың қа­сы. Егер іздеу салсаңыз, дәл қа­зір елімізде ол фильмнің де бір­де-бір көшірмесін таба ал­майсыз. Тіпті жоғарыда айтып өткен Мәскеудегі фильмдер қорында да кездеспейді. Қазақ киносының тарихында мұндай фильмдердің саны аз емес екені белгілі. 

Айта кететін жайт, «Бұл Шұғылада болған еді» фильмі жеке адамның бастамасымен елге оралып отыр. Ал енді Мәскеудің Мемлекеттік фи­льмдер қорында осындай ай­шуақ сәтті күтіп жатқан фи­льмдеріміздің саны қан­ша­ма десеңізші. Олардың бар­лығын алып келуге жеке бас­тамашылардың әрдайым кү­ші жете бермейтіні тағы бел­гілі. Сондықтан әлбетте мұн­дай жобалар келешекте мем­ле­кет­тік деңгейде жүзеге асы­ры­лар болса, нұр үстіне нұр болар еді. 

Жалпы кез келген ки­не­­­ма­тографистің шы­ғар­­машы­лы­­ғында болсын, оның ең ал­ғаш­қы фи­ль­мі – қай уақытта да өте ма­ңызды. Өйткені өнер ие­сі­нің дәл сол еңбегінен кей­­і­нгі фильмдерінің тақ­ы­ры­бы, кейіпкерлері, шығар­ма­шылық қолтаңбасы, стилі тай­ға таңба басқандай ай­қын көрініп тұратыны анық. Мәжит Бегалиннің «қы­­зыл цен­зураның» нағыз қай­нап тұр­ған тұсында, сонау 1950 жыл­д­ардың өзінде тү­­сір­ген ең алғашқы «Бұл Шұ­­ғы­лада болған еді» фи­ль­­мін (сце­нарий авторы: Әб­діл­дә Тә­жі­баев) осындай ең­бек­тердің қатарынан деуі­міз керек. 

Ең алдымен назар аудар­ға­нымыз – фильмнің басты кейіп­кері, «Шұғыла» колхозын жиырма жыл басқарған Тел­­ғара Темірбековтің (Ыды­рыс Ноғайбаев ойнай­ды) бей­несі болды. Бір қара­ған­­да, 1950 жылдардағы ке­ңес киносындағы ауыл шаруа­шылығы туралы фильмдердің дәс­­түрлі кейіп­кері (колхоз бас­­тығы) сияқты кө­рін­ге­німен, оның сырт кей­пі, ки­­ім киісі, жүріс-тұрысы кә­­дуілгі қазақ батырын, иә болма­са сән-салтанаты тарқа­ма­ған қазақ даласының кешегі ақ­сүйе­­гін еске түсіреді. Тіпті ка­др­­да онымен бірге жиі кө­рі­­­нетін сәйгүлігінің өзі бей­небір Қобыландының Тайбу­ры­лын­дай, Алпамыстың Бай­шұбарындай, Қамбардың Қа­ра­қасқасындай әсер қалд­ы­рады. Колхоз кеңсесінде отыр­ған Телғарадан гөрі, сән-сал­танаты мейлінше келіскен сәй­гү­лігімен кең далада қыран құс­тай самғаған кейіпкерді кө­­реміз. Сол сәйгүлігімен ау­дан­ға бара жатып, алдынан да­ла сұлтандарындай күй­ме­ге мінген, өзі секілді та­ғы бір колхоздың бастығы шы­ғады. Тіпті аудан басшы­сы Рүстемовтің (Шахан Мусин) мейірімді жүзінен дәс­түрлі кеңестік партия қыз­метк­е­рі­нен гөрі, зиялылық басым­дау бай­қалады. Немесе бөлмеде әрлі-бері жүрген Телғарадан қа­­быр­ғада ілулі тұрған оның фотосуретіне панора­ма жасайтын көрініс бар. Омы­­рауында жарқыраған (Ұлы Отан соғысына қатыс­қан) орден-медалі бар, тұр­ған тұрысының өзінен бе­к­заттығы сезілетін кейіп­кер­­дің сырт кейпінен ру­хы мық­ты батырлардың бей­несі кө­рінеді. Тіпті филь­м­дегі тау-тас, кең дала, таби­ғат кө­ріністерінің өзін­де оған деген ғажап бір сүйіс­пен­ші­лік, көш­пендінің рухы, дү­ние­та­нымы сезіледі. Телғараның бас­ындағы негізінен бай-мыр­залар киетін бөркінен және оны ылғи да тастамай киіп жүруінің өзінен бұл кей­іпкердің кеңес ки­но­сы­ның дәстүрлі колхоз бас­тық­тарынан өзгеше екенін кө­реміз. Бөрік – оның еркіндік сүй­гіш ата-бабасы рухының сим­волы іспетті.

Сюжеттік желісі, тақы­ры­­бы ауыл шаруа­шы­лығы тура­лы кеңестік фильм­дер­дің үл­­гісін еске түсір­гені­мен, жа­ңа­ғыдай детальдар, кейіп­кер­лерінің сырт кейпі, ки­ім-киісі, сәйгүлігі, табиғат кө­ріністері арқылы «Бұл Шұ­ғылада болғ­ан еді» фильмі Мә­жит Бе­га­лин­нің кейінгі шы­ғар­ма­ла­ры­на бағыт-бағ­дар, бастау­шы болып қал­ғанын айқын аңғарамыз. 

Сонымен Шоқан Уә­ли­ха­нов, Бауыржан Момы­ш­ұлы, Мәншүк Мәметова си­яқты қа­зақтың аяулы ұл-қыз­да­ры­ның мәңгілік өшпес ру­хы мен бет-бейнесін киноэкран­да тұшымды сипаттаған, ұлт­тық кино өнерінің тарихына «Тұлпардың ізі» секілді та­маша фильм ұсынған ре­жис­сер­­дің ең алғашқы шығар­ма­сы елімізге оралып, онымен жақын танысуымызға мүм­кіндік туды. Келешекте шет­­те жатқан басқа да фи­льм­­дермен қауышатын күн де туар деген үмітіміз жоқ емес. Әрине солай бола­ры­на сенгіміз келеді. Өйт­ке­ні олар­дың әрқайсысы ки­но­­мыздың ға­на емес, жалпы елі­міздің мә­дениеті мен өне­рі­н­ің тарихы үшін өте-мөте маңызды. 

Нәзира РАХМАНҚЫЗЫ,
кинотанушы, өнертану кандидаты

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

Жамбыл облысында оң экономикалық өсім бар

24.09.2018

Сиқыры мол сауда нарығы

24.09.2018

Машина жасаудың маңызды мәселелері талқыланды

24.09.2018

Ulaǵat pen muraǵat

24.09.2018

Аналарға құрмет

23.09.2018

Абылай ханның қара жолы - солтүстік пен оңтүстікті байланыстырған ең төте жол

23.09.2018

Павлодарда «Ертіс» футбол клубының атауын латын қарпіне көшіру ұсынылды

23.09.2018

Фильмдер қашан түрлі-түске бояла бастады?

23.09.2018

Туған жерін сүйе алмаған, сүйе алар ма туған елін?

23.09.2018

Түркістанда халықаралық деңгейдегі инвестициялық және туристік форум өтеді

23.09.2018

Әдет қалыптастыру оңай ма?

23.09.2018

Тіл ықылассыз істі емес, періште көңілді ұнатады

23.09.2018

«Әкім Тарази шығармашылығының феномені» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы өтті

23.09.2018

Қостанайда екі полицей жол бойында әйелді ажалдан аман алып қалды

23.09.2018

Павлодарға Дүниежүзілік Украиндар конгресінің президенті Евгений Чолий келді

23.09.2018

Балалар Евровидениесінде еліміздің намысын Даниэла Төлешова қорғайтын болды

23.09.2018

Энтони Джошуа ресейлік боксшы Александр Поветкинді жеңді

23.09.2018

Астанада ТҚО объектілерді қорғаудың цифрлық басқару жүйесі ұсынылды

23.09.2018

Екібастұзда алғашқы STEM-зертханасы ашылды

23.09.2018

Маңғыстауда VI Халық спорты ойындары басталды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу