Мәскеудегі Мемлекеттік фильмдер қорынан белгілі режиссер Мәжит Бегалиннің алғашқы фильмі табылды

Қазақ киносы классиктерінің бірі, «Шоқан Уәлиханов», «Тұлпардың ізі», «Ел басына күн туса», «Мәншүк туралы жыр», «Отқа оранған Орал» фильмдерінің режиссері Мә­жит Бегалиннің 1955 жылы Алматы көркемсуретті және хроникалық фильмдер киностудиясын­да түсірген «Бұл Шұғылада болған еді» атты ең алғашқы көркемсуретті фи­льмімен, шынын айту керек, осы күнге дейін көрермен де, тіпті мамандардың өздері де таныс емес-ті. Оның басты себебі – елімізде ол фильмнің бірде-бір көшірмесі сақталмаған. Ал жалғыз көшірмесі Мәскеудегі «Белые Столбы» мемлекеттік фильмдер қорында жатқанына, міне, алпыс жылдан асыпты. 

Егемен Қазақстан
05.05.2018 7874
2

Ізгі ниет – игі істің бастамасы. Осыдан бір-екі жыл бұрын жас кинорежиссер, Қазақ ұлттық өнер уни­вер­ситетінің тү­ле­гі Евгений Лум­пов Мә­жит Бе­галиннің шы­ғар­ма­шы­лығын зерттей жүріп, оның ең ал­ғаш­қы фильмінің көшірмесі Мәс­кеу­дегі Мемлекеттік фильм­дер қорында жатқаны туралы хабардар болады. Осы мәлі­мет­ті ести салысымен, режи­ссер оны елге қайтарудың жол­дарын іздестіре бастайды. Айналасындағы ниеті бір, тілектес адамдардың қол­­­дауымен қаржы жинап, оған өзінің жеке өлең­дер жи­нағының сатылымы­нан түс­кен қаржыны қосып, «Қа­зақфильм» кино­сту­дия­сы­ның келісімімен жақында отандық фильмді елге алып келуге қол жеткізген азаматтың бұл еңбегіне көрермен айрықша қошемет көрсетуде. Сөйтіп фильмнің тәуелсіз еліміздегі алғашқы көрсетілімі сәуір айының соңғы күндерінің бірінде (28.04.2018) Қазақ ұлттық өнер университетінің Шәкен Айманов атындағы кинозалында ұйымдастырылды. 

Жалпы «Бұл Шұғылада бол­ған еді» Мәжит Бегалин тү­сірген фильмдердің тізі­мін­­де болғанымен, сондай-ақ қа­­зақ киносы туралы анық­та­маларда ол туралы қыс­қа­ша ақпарат жазыл­ған­мен, шын мәнінде мәліметтер өте аз. Тіпті алғашқы көрсетілімі қашан, қалай өтті, қандай пі­кір­лер болды, көрермен, ма­ман­­дар қалай қабылдады де­ген сияқты сұрақтарға жауап табу да оңай емес. 

Мәжит Бегалиннің тағы бір фильмі – 1959 жылы түсі­ріл­ген «Жерге оралу» туралы да мәліметтер жоқтың қа­сы. Егер іздеу салсаңыз, дәл қа­зір елімізде ол фильмнің де бір­де-бір көшірмесін таба ал­майсыз. Тіпті жоғарыда айтып өткен Мәскеудегі фильмдер қорында да кездеспейді. Қазақ киносының тарихында мұндай фильмдердің саны аз емес екені белгілі. 

Айта кететін жайт, «Бұл Шұғылада болған еді» фильмі жеке адамның бастамасымен елге оралып отыр. Ал енді Мәскеудің Мемлекеттік фи­льмдер қорында осындай ай­шуақ сәтті күтіп жатқан фи­льмдеріміздің саны қан­ша­ма десеңізші. Олардың бар­лығын алып келуге жеке бас­тамашылардың әрдайым кү­ші жете бермейтіні тағы бел­гілі. Сондықтан әлбетте мұн­дай жобалар келешекте мем­ле­кет­тік деңгейде жүзеге асы­ры­лар болса, нұр үстіне нұр болар еді. 

Жалпы кез келген ки­не­­­ма­тографистің шы­ғар­­машы­лы­­ғында болсын, оның ең ал­ғаш­қы фи­ль­мі – қай уақытта да өте ма­ңызды. Өйткені өнер ие­сі­нің дәл сол еңбегінен кей­­і­нгі фильмдерінің тақ­ы­ры­бы, кейіпкерлері, шығар­ма­шылық қолтаңбасы, стилі тай­ға таңба басқандай ай­қын көрініп тұратыны анық. Мәжит Бегалиннің «қы­­зыл цен­зураның» нағыз қай­нап тұр­ған тұсында, сонау 1950 жыл­д­ардың өзінде тү­­сір­ген ең алғашқы «Бұл Шұ­­ғы­лада болған еді» фи­ль­­мін (сце­нарий авторы: Әб­діл­дә Тә­жі­баев) осындай ең­бек­тердің қатарынан деуі­міз керек. 

Ең алдымен назар аудар­ға­нымыз – фильмнің басты кейіп­кері, «Шұғыла» колхозын жиырма жыл басқарған Тел­­ғара Темірбековтің (Ыды­рыс Ноғайбаев ойнай­ды) бей­несі болды. Бір қара­ған­­да, 1950 жылдардағы ке­ңес киносындағы ауыл шаруа­шылығы туралы фильмдердің дәс­­түрлі кейіп­кері (колхоз бас­­тығы) сияқты кө­рін­ге­німен, оның сырт кей­пі, ки­­ім киісі, жүріс-тұрысы кә­­дуілгі қазақ батырын, иә болма­са сән-салтанаты тарқа­ма­ған қазақ даласының кешегі ақ­сүйе­­гін еске түсіреді. Тіпті ка­др­­да онымен бірге жиі кө­рі­­­нетін сәйгүлігінің өзі бей­небір Қобыландының Тайбу­ры­лын­дай, Алпамыстың Бай­шұбарындай, Қамбардың Қа­ра­қасқасындай әсер қалд­ы­рады. Колхоз кеңсесінде отыр­ған Телғарадан гөрі, сән-сал­танаты мейлінше келіскен сәй­гү­лігімен кең далада қыран құс­тай самғаған кейіпкерді кө­­реміз. Сол сәйгүлігімен ау­дан­ға бара жатып, алдынан да­ла сұлтандарындай күй­ме­ге мінген, өзі секілді та­ғы бір колхоздың бастығы шы­ғады. Тіпті аудан басшы­сы Рүстемовтің (Шахан Мусин) мейірімді жүзінен дәс­түрлі кеңестік партия қыз­метк­е­рі­нен гөрі, зиялылық басым­дау бай­қалады. Немесе бөлмеде әрлі-бері жүрген Телғарадан қа­­быр­ғада ілулі тұрған оның фотосуретіне панора­ма жасайтын көрініс бар. Омы­­рауында жарқыраған (Ұлы Отан соғысына қатыс­қан) орден-медалі бар, тұр­ған тұрысының өзінен бе­к­заттығы сезілетін кейіп­кер­­дің сырт кейпінен ру­хы мық­ты батырлардың бей­несі кө­рінеді. Тіпті филь­м­дегі тау-тас, кең дала, таби­ғат кө­ріністерінің өзін­де оған деген ғажап бір сүйіс­пен­ші­лік, көш­пендінің рухы, дү­ние­та­нымы сезіледі. Телғараның бас­ындағы негізінен бай-мыр­залар киетін бөркінен және оны ылғи да тастамай киіп жүруінің өзінен бұл кей­іпкердің кеңес ки­но­сы­ның дәстүрлі колхоз бас­тық­тарынан өзгеше екенін кө­реміз. Бөрік – оның еркіндік сүй­гіш ата-бабасы рухының сим­волы іспетті.

Сюжеттік желісі, тақы­ры­­бы ауыл шаруа­шы­лығы тура­лы кеңестік фильм­дер­дің үл­­гісін еске түсір­гені­мен, жа­ңа­ғыдай детальдар, кейіп­кер­лерінің сырт кейпі, ки­ім-киісі, сәйгүлігі, табиғат кө­ріністері арқылы «Бұл Шұ­ғылада болғ­ан еді» фильмі Мә­жит Бе­га­лин­нің кейінгі шы­ғар­ма­ла­ры­на бағыт-бағ­дар, бастау­шы болып қал­ғанын айқын аңғарамыз. 

Сонымен Шоқан Уә­ли­ха­нов, Бауыржан Момы­ш­ұлы, Мәншүк Мәметова си­яқты қа­зақтың аяулы ұл-қыз­да­ры­ның мәңгілік өшпес ру­хы мен бет-бейнесін киноэкран­да тұшымды сипаттаған, ұлт­тық кино өнерінің тарихына «Тұлпардың ізі» секілді та­маша фильм ұсынған ре­жис­сер­­дің ең алғашқы шығар­ма­сы елімізге оралып, онымен жақын танысуымызға мүм­кіндік туды. Келешекте шет­­те жатқан басқа да фи­льм­­дермен қауышатын күн де туар деген үмітіміз жоқ емес. Әрине солай бола­ры­на сенгіміз келеді. Өйт­ке­ні олар­дың әрқайсысы ки­но­­мыздың ға­на емес, жалпы елі­міздің мә­дениеті мен өне­рі­н­ің тарихы үшін өте-мөте маңызды. 

Нәзира РАХМАНҚЫЗЫ,
кинотанушы, өнертану кандидаты

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.03.2019

Кремльді тамсандырған Димаш

24.03.2019

Димашқа өзі бейнеленген қуыршақ сыйға берді

24.03.2019

Маңғыстаулық 40 мың жұмысшы астанамыздың Нұр-Сұлтан болып өзгеруін оң шешім деп бағалады

24.03.2019

Бақыт Сұлтанов елорда атауын өзгерту туралы: Біз барынша үнемді жолды таңдаймыз

24.03.2019

Financial Times басылымы Н.Назарбаевты елдегі геосаяси тұрақтылықтың тірегі деп есептейді

24.03.2019

Bloomberg: Құрметке лайық ақсақал 

24.03.2019

Trend: Назарбаев – қазақ ұлтының батыры

24.03.2019

CNN: Ядролық қарудан бас тартқан көреген көшбасшы

24.03.2019

ШҚО: Көкпекті ауданында кәсіпкер 6 баланың анасына баспана сыйлады

24.03.2019

Глубокое ауданы Наурызды ерекше атап өтті

24.03.2019

Foreign Policy: Ең көреген мемлекет басшысы

24.03.2019

Global Times: Қазақстанның даңқы Назарбаевпен байланысты болған

24.03.2019

А.Мамин Президенттің су тасқыны кезеңіне дайындық жөніндегі тапсырмаларының орындалуымен танысты

24.03.2019

А. Мамин Талдықорған қаласының әлеуметтік-экономикалық дамуымен танысты

24.03.2019

Алматы облысына жұмыс сапары аясында Асқар Мамин астананы қайта атауға қатысты пікір білдірді

24.03.2019

Қасым-Жомарт Тоқаев «MEDIKER 4K» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне барды

24.03.2019

Димаш Құдайбергеннің Кремльдегі концертінің толық видеосы жарияланды

24.03.2019

Элизабетке ел риза

24.03.2019

«Батыс» өңірлік қолбасшылығының танкішілері Т-72 танкісінің қару-жарағынан штаттық оқ атуларды өткізді

24.03.2019

Наурызда айтылған бата

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу