Аймақтар • 31 Қазан, 2018

Үржар емес, Өржар!

400 реткөрсетілді

Егер топонимика географиялық объектілерді зерттейтін тіл білімінің саласы болса, топонимия – мемлекет, әкімшілік аумақ, елді мекендер мен жер-сулардың сыр-сипатын білдіретін атаулардың жиынтығы. Ал кейбір кезде белгілі атау негізгі ғылыми және практикалық қызметімен қоса, мемлекеттік пен егемендіктің басты белгілерінің бірі болатыны да бар. Оған еліміздің егемендік жариялап, ең алдымен мемлекеттің жаңа атауын Қазақстан Республикасы деп атауы айқын дәлел бола алады. Тек содан кейін еліміздің мемлекеттік рәміздері – Елтаңба, Әнұран және Ту қабылданды.

Президент Н.Ә.Назарбаев «Ана тілі» (2006 ж.) газетіне және де қазақ тілді газеттердің бас редакторларына берген сұх­баттарында да топонимикаға үлкен мән беретінін, тарихи атау­ларды қалпына келтірудің, қазақ атауларының орыс тілін­де­гі нұсқаларындағы транслитера­циялық бұрмалаушылықтар мен қателерді түзетудің керектігін ескерткен болатын.

Президенттің осы ұсыныста­рының негізінде ҰҒА География институты АШМ Жер ресурстарын басқару комитетінің «Ұлттық картографиялық-геодезиялық қо­ры» РМҚК-мен бірлесіп, ТМД елдерінің ішінде алғашқы болып, 1:100 000 масштабтағы то­по­графиялық карталардың не­гізінде 2003-2010 жылдары бар­лық 14 облыс бойынша қазақ және орыс тілдерінде «Қазақстан Республикасының географиялық атауларының мем­лекет­тік ка­та­логін», БҰҰ-ның Гео­графия­лық атаулар бойынша сарапшылар тобының жаңа егемен елдерге ұсынысына сәйкес, электронды және кітап нұсқалары бойынша жасап, 32 том болып жарияланды. Бірінші басылымға республиканың 118,4 мың орфографиялық, гидро­логиялық объектілері мен елді мекен­дердің атаулары кірді. 

2011-2017жылдары «Ұлттық кар­­то­гра­фиялық-геодезиялық қо­­р» РМҚК мен География инс­­титуты бірлесіп, 1:25 000 мас­­штабтағы топографиялық кар­та­лардың не­гі­зінде каталогті қайта өңдеп, толықтырып, екін­ші басылымын жарыққа шы­ғарды. Каталогтің бұл басылымы Қазақстанның 163,8 мың географиялық объектілерінің атау­­ларын қамтиды. 

Көптеген қазақша география­лық атаудың орыс тіліндегі қате нұсқалары каталогтерде тү­зетілді. Кейбір орысша атау­лар­дың тарихи қазақша атаулары қалпына келтірілді. Әрине бұл про­цесс келешекте жалғаса бере­ді. 

Ал ендігі бір ескеретін мәсе­ле, географиялық объектілер­дің кейбіреулерінің қазақша ата­уы қазақ тілінде де дұрыс қалып­таспаған сияқты. 

Шығыс Қазақстан облысының Ұлан ауданындағы Көктаудың оңтүстігінде және Бесшоқы, Тал­ды тауларының солтүстігінде бес көл – Садыркөл, Төртқара, Шалқар, Қоржынкөл, Қаракөл батыстан шығысқа қарай орна­ласқан. А.Н. Седельников «Ал­тайские озера» (ИЗСО ИРТО, 1915, Т.3, вып. 1-2, С. 3-12) деген ең­бегінде «Они размещаются в ин­тервале абсолютных высотах 715-869 м. Воды пяти озер уютно устроились в гранитных ваннах горного массива. Каждую ванну местное казахское население образно называли себет – корзинка. Затем буква и звук «т» потеря­лись, и Себет превратилось в Себе. Русскоязычное население транс­формировало топоним в Сибин (Сибинские озера)» деп жа­зылған.

Бес көлдің жалпы ауданы 31 шаршы шақырым. Көлдер сатылы түрде орналасқан. Үш жағынан көлдердің шұңқырлары тасты беткейлермен қоршалған. Ал осы көлдердің тарихи атауы Сибин көл­дері деп теріс қалыптасқанын айт­қымыз келеді. Бұл көлдердің тарихи қазақша дұрыс атауы Сүбе көлдері (Субинские озера) болу керек. 

Бұл көлдерге оңтүстігінен қа­расаң қойдың сүбесін – сүбе қабыр­ғасын еске түсіреді. Сүбе (филе, филей) қойдың соңғы қабырғасынан жамбасқа дейінгі майлы еті. Сонымен бұдан бы­лай көлдерді Сүбе көлдері (Субинские озера) деп жазып, айтып,­ пайдалану ғылыми тұрғыдан дұрыс болады. Жергілікті қазақ­тар көл­­дердің гео­графиялық ерек­­­шеліктерін сипат­тайтын атау­­ды орынды қол­данған. 

Шығыс Қазақстан облысының оңтүстігі мен Алматы облысының солтүстігінде Үржар өзені ағып жатыр. Атбас тауының солтүстік-шығысынан басталып Алакөлге солтүстігінен құяды. Үржар өзені аттас Шығыс Қазақстан облысын­да тау, аудан және ауыл бар. Ал осы атауды қалай түсінуге болады? Орысша мағынасы «үр» – «дуть», «жар» – «обрыв». Бұл өзен­нің дұрыс ғылыми аты Өр­жар­ (Орьжар) болу керек. Өйт­ке­ні ұзындығы небәрі 206 ш­а­қы­­рым, теңіз деңгейінен 2267 м ­биіктіктен басталып 343 м биік­­тікте Алакөлге құяды, яғни өзен­нің құламасы (деңгей айырмасы) – 1924 м. Бір шақырым ұзын­­дығының құламасы 9,3 м (1924:206=9,3). Ал жазықта аға­тын­ Нұра өзенінің ұзындығы 978­ ша­қырым, 1283 м биіктіктен бас­­­талып, теңіз деңгейінен 304м­ биік­тікте жатқан Теңіз көліне құя­ды. Нұ­раның құламасы 4,2 м (1285-304=979), яғни 1 ша­қырымдағы еңістігі небәрі 1 м ға­на. Осы жағ­дайларды ескере оты­рып, жергілікті халық өзенге Өржар, яғни «өрден ағатын өзен» деп дұрыс ғылыми атау берген. 

Алматы облысының Кіші Ал­маты өзені алабының жоғарғы жағында Шымбұлақ деген Кіші Алматы өзенінің оң саласы бас­талады. Сол жерде онымен аттас Шымбұлақ спорт кешені ор­наласқан. 

Осы өзеннің дұрыс ғылыми атауы Шыңбұлақ емес пе екен деген ой келеді. Өйткені «шым» (дерн) биік жерден басталып, тез ағатын өзеннің бас жағында пайда бола алмайды, ол тек тау етегінен ағып шығатын бұлақтың бастау төңірегінде қалыптасады. 

Осы Шымбұлақ атауын бұдан былай Шыңбұлақ деп алғашқы жергілікті халық берген ғылыми атауын қайтарған дұрыс болар еді. 

Шығыс Қазақстан облысының шы­ғысында Катонқарағай деген ауыл, аудан бар. Орыс тілінде де, қазақ тілінде де «катон» деген сөз кездеспейді. Бұл қазақтың «қотан» деген сөзінің орыс тілінде бұрмаланған түрі болу керек. Қазақша «қотан» сөзінің бірнеше мәні бар: қотан – жазда дөңгелене тігілген көптеген киіз үйлердің ортасындағы ашық дөңгелек алаң; алқа қотан – көптеген адамдардың бір жерде дөң­геленіп отыруы; қотанда – жазда қой отарын түнде ауыл ортасындағы қоршаусыз алаңға түнету; қотандас – ауыл­дардың түнде малмен көрші орналасуына көмектесу.

Сонымен Катонқарағай деген атау Қотанқарағай, яғни «дөң­гелене өскен қарағай орманы» деген ұғымды білдіреді. 

Қазақстанның батысында ­Маң­ғыстау атты облыс, аудан,­ ауыл, темір жол стансасы, тү­бек, шығанақ, үстірт, тау, т.б. гео­гра­фиялық объектілер бар. Осы­лардың дұрыс қазақша атауы­ Маңқыстау яғни «қыстаудың төңі­регі» деген ұғымды біл­діреді. Өткен ғасырларда қазір­гі Маңғыстау облысының тұрғын­дары жаз айларында Жем, Ойыл өзендеріне, Мұғалжар тауына дейін көшіп жайлайтын, қысты Маңғыстауда өткізетін болған. Қазақта «ғыстау» деген сөз жоқ. Қыстау сөзінен неге қашамыз? Батысында Маңқыстау түбегі мен шығысында Үстірт арасындағы жер қыста қыстайтын үлкен ай­мақ болған ғой.   

Ал Маңғыстаудың шығысы мен Арал теңізінің батысы ара­сындағы аймақ Үстірт деп аталады. Осы атауды да «Устюрт» деп орыс тілінде қате жазып, пай­даланып жүрміз. Осы атау­ды да жергілікті халық өте дұрыс атаған. Өйткені Каспийдің шы­ғысындағы ойпат пен Арал теңі­зінің батысындағы ойпаттан бұл жер теңіз деңгейінен биігірек орна­ласқан, осыны білген халық Үс­­тірт деп өте ғылыми атау берген. 

Сламқұл ӘБДІРАХМАНОВ, 

Қазақстан Республикасы Білім

және ғылым министрлігі География

институтының аға ғылыми қызметкері

Соңғы жаңалықтар

Ұлылар үндескен күн

Аймақтар • 18 Қазан, 2019

Футзал: Бүгін жеребе тартылады

Футбол • 18 Қазан, 2019

Күлкі керуені №4

Руханият • 18 Қазан, 2019

Қазақстанда 200 теңгелік тиын шығады

Қазақстан • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Ерғали Бақаш

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Мақсат Мәлік

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Есболат Айдабосын

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Нәзира Жәрімбет

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Алмаз Мырзахмет

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ұқсас жаңалықтар