Экономика • 09 Сәуір, 2019

Экспорттық әлеуетіміз көңіл көншіте ме?

1224 реткөрсетілді

Жасыратыны жоқ, Қазақстан экономикасы әлемге шикізат экспорттаушы ретінде танымал. «Экономикалық қауіпсіздік дегеніміз – экспортты көбейтіп, импортты азайту» деген тіркестің бар екенін ескерсек, тек шикізат сатып, басқасының бәрін сатып алуға әдеттенген экономиканың ұшпаққа шықпайтыны түсінікті. Кейінгі жылдары Үкімет шикізаттық емес экспортты дамытуға жоспарлы түрде кіріскені сәл де болса нәтиже бере бастағандай.

Саудадағы ең ірі серіктестер кім?

Иә, 2018 жылдың соңында Үкімет Қазақстанның тауар экспорттайтын елдерінің тізімі 119-ға жеткенін, сөйтіп экспорт көлемі 60,9 милиард долларды құрағанын хабарлады. Өңдеуші секторды қолдау, шикізатқа бағытталған тауар өндірушілерді қаржыландыру шаралары аз да болса жеміс беріп жатыр. Былтыр экспорттың көлемі алдыңғы жылмен салыстырғанда 26,5 пайызға жоғарылапты. Оның ішінде шикізаттық емес өнімдерді сыртқы нарыққа шығару 3 пайызға жоғарылап, 14,5 миллиард доллардан асқан.

Алдымен ең ірі сауда әріптестерімізге тоқталайық. Алғашқы ондықтың көш басында Ресей тұрғаны түсінікті. Бұл елмен арада Жер шарындағы ең ұзын құрлықтағы ортақ шекарамыз, Кеңес кезінен сақталған сауда-саттықтың салалары бар. Ресейге негізінен металлургия өнеркәсібіндегі өнімдер, металл рудалары, көмір, лигнит, ауылшаруашылық өнімдері, электроника, оптика экспортталады. Екінші орында Италия тұр екен. Жалпы, Еуроодақ құрамындағы елдердің жалпы үлесі 52 пайыздан асатынын да атап өту керек. Пиреней түбегі елімен сауда айналымының 90 пайызын мұнай, пропан, бутан, металл өнімдері құраса, қалған 10 пайызы қой жүніне тиесілі. Италияның киім-кешек өндірісінде біздің елден келетін қой жүні жоғары сұранысқа ие деседі.

Бізден астық тұқымдастар, бақша өнімдерін, май өнімдерін, бұршақ тұқымдастар, көкөніс, жеміс-жидек алатын Қытай үшінші орында. Ондыққа кіретін елдердің санатында Нидерланд, АҚШ, Франция, Швейцария, Оңтүстік Корея, Өзбекстан, Германия, Испания елдері бар.


Экспорт себетінде 800 тауар бар

Қазақстаннан 119 елге эк­с­порт­­­талатын 800-ге тарта тауар­дың ішінде машина жасау және құрылыс материал­дарына ар­налған өнімдер, тамақ, сүт өнім­­дері сұранысқа ие. Был­тыр алғаш рет Қытай нары­ғына қазақ­­стан­дық балмұздақ пен ет шы­­ға­рылды.


Біріккен Араб Әмір­­лік­­теріне бал жіберілді. Бұ­рын­ғы кеңес елдеріне, Бол­гарияға экс­пор­­тайтын флюоро­граф, маммограф, томограф сияқты меди­ци­на­­лық құрылғылары, фар­мацев­­­тика­лық өнімдері, Ресей, Ар­­­мения, Грузия, Тәжік­стан, Қыр­­­­ғыз­­стан елдері­не экс­порт­тала­­­­тын ұн, макарон өнім­дері, ги­­гие­н­алық бұйымдар... шикі­зат­тық емес тауарлардың тізі­мін осылай соза беруге болады. Шым­кенттік кәсіпкерлер Үнді­стан­нан кофе ұнтағын алып, оны «қап­тап», MacCoffee-ден екі есе ар­зан тұратын MilkKoffee-ні экспорт­тауды жолға қойғанын да айта кетейік.

«Экономикалық зерттеулер институты» АҚ Талдау және әлемдік экономика орталығының директоры Айбол Арынғазинов:

– Қазақстанның экспорт құры­лымының негізгі үлесі ми­нералды өнімдерге (77%) және металл өнімдеріне (11%) тиесі­лі. Минералды өнімдердің басым бөлігін мұнай және жанар-жағармай (88%), сондай-ақ кен рудалары (5%), астық дақылдары (3,4%) құрайды. Оған қоса әртүрлі сервистерді, транспорттық қызметтерді де экспорттаймыз. Халықаралық нарықтағы қазіргі ахуал, еліміз­дің географиялық орналас­қан орны, экономикалық әлеуе­ті, тағы басқа да факторлар экс­порттық жағдайымызды әлде­қайда арттыра түсуге мүм­кіндік береді,– дейді.

Көріп отырғанымыздай, ши­кі­заттық емес экспорттың үлесі әлі де мардымсыз. А.Арын­ға­зи­новтың айтуынша, әлемнің ірі экономикалары арасындағы сау­­да текетірестері күшейіп тұр­­ғаны, ұлттық экономикалар отан­д­ық өнімдерге қатысты қор­ғау шараларын көбейтуге кірі­сіп жатқаны ойландыруға тиіс. Халықаралық сауда нарығын­дағы бұл құбылыстар әлемдік сауданың даму қарқынын тежеуде.

– Сол себепті, Қазақстанға экспорт көлемін арттыру үшін бірқатар нақты шараларды қабылдау керек. Біріншіден, экспортқа бағытталған басым ұлттық тауарлар тізімін жасау қажет. Екіншіден, қазақстандық экспорттаушылардың ашық деректер базасын құрған жөн. Үшіншіден, экспорттаушыларға «бір терезе» қағидатымен қызмет көрсететін онлайн қызмет көр­сету орталығын ашу керек. Тауар­лардың жасалуы туралы аны­қтаманы электронды формат­қа көшіру, экспортталатын өнім­дерді декларациялау бойынша онлайн қосымшаны іске қосу да қолға алынғаны дұрыс. Қар­жылық, іскерлік қызметтер, білім беру мен денсаулық сақтау экспорты да назарға алынуға тиіс. Әрине, бұл айтылған жұмыстар жасалып жатқан жоқ деуге болмайды. Тиісті министрліктер, «Қазақэкспорт» ұлттық компаниясы біразын қазірдің өзінде жүзеге асырып жатыр,– дейді ол.

500 миллиард қалай жұмсалады?

Осы жылдың басында Ин­дустрия және инфрақұр­лымдық даму министрлігі арнайы брифинг өткізіп, экспорттық потенциалды арттыру бағытында атқарылып жатқан жұмыс барысы туралы айтқан болатын. Қазір Павлодар облысы әкімі­нің орынбасары, сол тұста атал­ған министрліктің вице-министрі лауазымын атқарған Арыс­тан Қабыкенов үш жыл ішін­де 500 миллиард теңге жұмса­латынын айтты. Негізгі мақ­сат – қалыптасқан нарықты сақ­­тап қалу, экспорт география­сын және тауар номенклатурасын кеңейту.

Бұл қаржы қалай жұмсалмақ? Бірін­шіден, экспортқа бағыттал­ған жобаларды қолдауға 220 миллиард жұмсалады. Екінші бағыт – Қазақстанның даму банкі арқылы экспортерлерге 80 миллиард теңге несие ұсыну. Үшінші бағыт – «Қазақэкспорт» ҰК жарғылық капиталы 68 миллиардқа көбей­тіледі. Төртіншіден, экспор­терлердің тасымалға кететін көлік шығынының бір бөлігін өтеу тетігі жасалып, оған 20 миллиард теңге жұмсалуға тиіс.

Экспорт географиясын ке­­ңей­ту мен себетін толтыра түсу үшін алдағы үш жылда Қазақ­стан­да жасалған темір жол өнім­дері Мысыр, Әзербайжан, Өзбек­стан сынды елдерге шыға­­рыл­мақ. АҚШ, Чехия, Герма­­ния, Поль­ша, Грузия елдеріне аммиак се­литрасы, сары фосфор, түр­лі тыңайтқыш экспорттау жос­парланған. Моңғолияға – балмұздақ, Ауғанстанға – су, сүт, ет сату, Қырғызстанға – жеңіл автокөлік жеткізу, Тәжікстанға – арматура апару, Жапонияға мақсары майын экспорттау керек. 2017 жылдан бері күн панельдері, газ қазандықтары, картридждер, рельстер, POS-терминалдар экспорттала бастады. Сусын, сүт, алкоголь мен темекі өнімдері әжептәуір сұранысқа ие.

Жалпы, экспорттық әлеуеті артып келе жатқан салалардың ішінде аграрлық секторды айтып өтуге болады. Біріншіден, көлемі жағынан өсімдік пен мал өнім­дері және дайын азық-түлік тауар­ларының үлесі 5 пайызды құрап, үшінші орын алады. Был­тыр бұл саладағы өсім 2017 жыл­мен салыстырғанда 27 па­йызға жоғарылады. АӨК өнім­дерінің экспорты 3 миллиард дол­лардан асып түсіп, мақсатты меже 23 пайызға асыра орындалып­ты. Тағы бір айта кетерлігі, экс­портталған АӨК өнімдерінің ішін­де өңделген өнімнің үлесі 37 па­­йыз­ды құрайды екен. Жақында Түркі­стан облысын басқаруға ауыс­қан Өмірзақ Шөкеев Ауыл шаруа­шылығы министрі кезін­де Қазақстанның 2019 жылы 1 мил­­лиард тауық жұмыртқасын экс­­порттайтынын айтқаны да есімізде.

Жыл басында Үкіметтің кеңей­­тілген отырысында өңдеу­ші өнеркәсіпті қолдауға 400 мил­лиард теңге бағытталатыны белгілі болды. Бұл күнделікті тұтына­тын қарапайым тауарларды көбі­рек эспорттауға жол ашуға тиіс. Яғни, мата, киім-кешек, аяқ-киім өндірісі, тыңайт­қыштар, лак-бояу өнім­дері, есік-терезе, жиһаз өндірісі, тағы басқа да өнімдер отандық экспорт себетін толық­тыра түспек.

Жалпы, импорт пен экспорт­тың ара салмағы әсіресе, азық-түлік, киім-кешек сияқты халық күнделікті тұтынатын тауар нарығында бірінші сезіледі. Басқасын айтпағанда, дүкен сөрелерінде, халықтың дастар­қанында шетелден келген азық-түлік пен сусын самсап тұратын, азаматтары өзгенің киімін киетін елдің экспорттық әлеуетіне күмәнмен қарауға тура келеді.

 Статистикалық деректерге сүйсенсек, соңғы үш жылда азық-түлік өнімдері 30 пайызға дейін қымбаттапты. Себебі шетелден басқа валютаға сатып әкелеміз. Таяуда «Атамекен» ҰКП төралқа төр­ағасы Тимур Құлыбаев эконо­микалық қауіпсіздік үшін импортталатын азық-түліктің орнын отандық азық-түлікпен тол­тыру керектігін айтқаны тегін емес. Бүгінгі таңда дүкен сөре­лерін­дегі азық-түліктің 35 пайызы – импорттық өнім. Ауылшара­шы­лық өнімдерінің 23 пайызы да сырттан тасымалданатыны тағы бар.

Киім-кешек, жиһаз, құры­лыс материалдары сынды өнеркәсіп тауарларының да 80 пайызы сырттан әкелінеді. Экспорт көлемі ұлғайғанымен, киім-кешек нарығының бар болғаны 2 пайызы ғана отандық нарықта әзірленеді. Биыл қаңтар айын­да Еуразиялық эконо­мика­лық елдермен арадағы сауда айналымының көлемі 2018 жылғы қаңтармен салыс­тыр­ғанда өскенімен, экспорт 12 па­йызға құлдырады.

Импорт пен экспорттың ара салмағында бәрібір алдыңғы­сының бәсі жоғары. Ал оның ас­та­рында экономикалық қауіпсіз­дік, баға тұрақсыздығы, инфля­ция­ның жоғарылығы сынды ма­ңызды мәселелер бар. Экс­порт­тың 75 пайызына жуығын мұ­най мен газ, түсті және қара металл, мазут, көмір сияқты минералды өнімдер құрайтынын, азық-түліктің үштен бір бөлігі мен киімнің 98 пайызын сырттан сатып алатын елді солай тануы заңды құбылыс, әрине.

Жер қойнауы байлықтарын айтпағанда, астықтың өзін шетелге көп жағдайда өңдемей, шикі күйінде шығаратынымыз да белгілі. Ал бәрін шикілей сатып үйреніп қалған елдің сырт­қы тауар­ларға тәуелді болмауы сірә да қиын. Үкімет 2021 жы­лы экспорттан түсетін табыс көлемін бір жарым есеге арт­тырып, 725 мил­лиард тең­геге жеткізуді жос­пар­лап отыр. Әрине, шикізат баға­сы шарық­тап кетсе, бұл меже оңай орындалуы мүмкін. Алайда, не­гізгі мәселе шикізаттық емес экс­порт­тың әлеуетіне тіреледі.


Соңғы жаңалықтар

Жігіттің жақсысы

Руханият • Кеше

Ұқсас жаңалықтар