Экономика • 06 Маусым, 2019

Доллар қымбаттап барады

735 реткөрсетілді

KASE таңғы сессиясында доллар бағасы 1,27 теңгеге қымбаттап, 383,83 теңгеге көтерілді. АҚШ долларының қымбаттауын Ұлттық банк қана тоқтата алады: Бұл – интервенция. Себебі бұл жолғы қымбаттауға сыртқы факторлар көп әсер етуде.

Қаржыгер Ерлан Ибрагимнің пайымдауынша, АҚШ мұнайлы елдерді сабасына түсіргісі келе­тін амбициясын байқатты. Оның тырнағына ілінген Қатар, Иран, Ресей – мұнай экспорттаушы елдер. Бұл елдерді әлсірету үшін мұнай бағасын құлату керек. Одан бө­лек, АҚШ президенті үшін мұ­найды арзандату Мексикадан ке­летін мигранттардың жолына тос­қауыл және талай сыннан өт­кен сенімді жол.

Ұлттық банктің мәліметінше, іш­кі валюта нарығындағы ахуал­дың тұрақ­тылығына Ресей руб­лі­нің нығаюы, АҚШ ФРЖ рито­рикасының пайыздық сая­сатқа қатысты жұмсаруы әсер етті. Ал ішкі факторларда төлем балансы оң нәтиже көрсетіп, ағымдағы шоттың профициті 2 тоқсан бойы теңгенің нығаюына себеп болып отыр екен. Соған қарамастан, са­рапшылар «Ұлттық банк «жасырын» интервенция жасауы­ да мүм­кін» деген болжамды жоққа шы­ғар­майды. Себебі сайлау алдында ұлт­тық валютамыздың тербеле бер­гені Ұлттық банкке де, Үкіметке де тиімсіз. Ұлттық банк төрағасы Ерболат Досаев валю­талық бақылаудан әлі бас тартпағанын осыған дейін де айт­қан. «Ұлттық банк валюталық нарықтың жай-күйіне тұрақты негізде мониторинг жүргізуді жал­ғастырады және қажет бол­ған жағдайда қаржылық тұ­рақ­­тылыққа қауіп тудырмау үшін қажетті шаралар қабыл­дай­­ды», деген Ұлттық банк­тің бас­па­сөз қызметі саяси нау­қан­ды валюталық саясатқа айнал­дыр­мауға шақырады. Сонымен бірге жекелеген сарапшылардың аран­­датушылық бақылауына және болжамдарына ермеуді, тәуекелді алыпсатарлық опера­цияларды жүзеге асырмауды ес­кертеді.

Сайлаудан кейін теңге баға­мының қалай өрбуі мүмкін еке­нін Ұлттық банк басшысының орын­басары Олег Смоляков айт­­­­­ты. «Теңге бағамы күн сайын­ өзге­ріп отырады. Сайлаудан ке­йін айтарлықтай ауытқу болуы мүм­­­кін емес», дейді ол.

Қаржыгер Е.Ибрагим Ұлт­тық банк 2014-2015 жылдар­да­ғыдай бір күнде 10-20% де­вальвация жасауға шешім қа­был­дамайтынын кесіп айтты. Мұн­дай шешім кезінде өзін-өзі ақтағанмен, қазір өзектілігін жойып алды. Халықтың бір күнде бар-жиған тергенінен айыр­­­­­­ған девальвацияны бұл жо­лы­ күн сайын бір-екі теңгелеп ба­ғам­­ды түзету арқылы тежеп , тең­генің ты­ны­сына қосымша оттегі беріп отыр­­ғаны байқалады.

Теңгенің қазіргі бағамы доллармен қатынасында 380 теңге айналасында екеніне күмәнмен қараушылар көп. Өйткені бірнеше аптадан бері қайта-қайта тербеліп кетті. Ұлттық банк теңге бағамын бір­тіндеп көтеріп, девальвация тетік­терін қалыпты жағдайда рет­теуі мүмкін.

«Мысалы, 2018 жылдың осы мез­гілінде 1 АҚШ доллары 339-341 теңгенің айналасында болатын. Қазір 384 теңгеге жақындап, бір жылда 40 теңге салмақ қосып алды. Бұған ешкім назар аударып жатқан жоқ. Бұл шешім алдағы бірер жылға дейін өзін-өзі ақтайды», дейді Е.Ибрагим. Бірер күн бұрын АҚШ-тың Иран мәселесі бойынша арнайы өкілі Брайан Хук Иран мұнайын импорттайтын елдерге Вашингтон кешірім бермейтінін тілге тиек етті. Бұл инвесторлар үшін жақсы жаңалық болмағаны уақыт өтпей-ақ сезілді. Өткен аптада баға 6 пайызға дейін арзандады. Ал бүгінде Брент бағасы тіпті 61,26 долларға дейін арзандап отыр.

Мұның бәрі, әрине доллар-теңге қатынасына тікелей әсер етіп жатыр. KASE-дегі таңғы сес­сияда максимум көрсеткіш 384 теңгеге дейін жеткен. Бұл аб­солютті рекордтан 0,5 теңгеге ар­зан.

«Валюта нарығындағы мұн­дай құбылмалы жағдай девальвация туралы дақпырт әңгімеге жол бермей ме?» деген сұрақ туады.

 «Бренд сұрыпты мұнайдың баррелі 50 АҚШ долларынан жоғары. Рубль қымбаттауда. «Мұн­­­­­дай жағдайда Ұлттық банк­­­­ке ұлттық валютаны қысқа мер­­зімді депозиттерге салған салым­шыларға төлейтін қаржы көзін қымбат мұнай есебінен қор жинап, қосымша күш алу тиімді» деген пікірді апта басынан бері біраз адам айтып жатыр. Қаржыгер Әнуар Үшбаев бізге бұл фактор да ескіріп қалғанын айтты. Ұлттық банкке қысқа мерзімді депозиттер үшін берілетін өтемақыны сырттан іздеуге қажеттілік жоқ.

Елдегі саяси науқан бастал­ғалы теңге бағамы туралы түрлі болжам айтылып келеді. Соның арасында сайлаудан кейін доллар біртіндеп қымбаттауға тиіс деген жорамал да бар. Оның себебін транзиттік кезеңмен байланыс­тырады.

«Қазіргі таңда ішкі жағдай да, сыртқы жағдай да ұлттық валютаға қарсы ойнап тұр. Бұл, әрине, валюта нарығындағы пес­симизмді одан әрі өсіре түс­пек» дейді Е. Ибрагим.

Қазақ валютасының жиі-жиі тербеле беруі іргедегі қырғыз валютасына соншалықты әсер ете қоймайтыны осыған дейін де байқалған еді. 2015 жылдан бері қазақ теңгесі 30 пайыз­ құн­сызданған кезде қырғыз со­мы құнын тек 5 пайызға ғана жоғалтқан. Қырғыз Ұлттық бан­кі осыған дейін валюталық тер­бе­лістерге кенеттен жол бермеуге берген уәдесін орындады. Соңғы 10 жылда қырғыз сомының кенеттен құнсызданғанын көр­ген жоқпыз. Бұл процесс біз­дің елдегідей кенеттен емес, ха­­­лық­тың тұрмысына немесе базар­дағы бағаға бірден әсерін тигізбейтіндей эволюциялық жол­­мен жүргізілді.

Қазір АҚШ-тың долларға қатысты саясаты өзгерді. Бұл ел экономикаға ақша салуды азайту арқылы доллардың құнын өсіруді көздеп отыр. Бұл «доллар қымбаттайды» деген ұғымды біл­діреді. Сарапшылар мұндай жағдай әлем­дік экономиканың баяулауына және дүниежүзінің долларға деген тәуел­ділігінің артуына әкеліп соғады деп отыр. Экономикасының 60 пайызы АҚШ долларына тәуелді біздің ел үшін мұ­ның қаншалықты қауіпті екені айтпаса да түсінікті. Сарапшылар кез келген бір елдің алтын-валюта қоры азайған сәтте, ұлттық валютасы құнсызданады деген тұжырымға басымдық береді. Ал бізде керісінше, алтын-валюта резерві өсім беріп отыр. Демек жыл аяғына дейін девальвация болады деп даурығуга негіз жоқ.

Сондай-ақ экономикамыз Ресейге байланып тұрған жоқ. Рубльге қатысты доллар бағамы 42-44 рубльге түсіп кетсе ғана алаң­дауға болады. Бізде алтын-валюта қоры жеткілікті. Қол­­­ма-­­қол ақша айырбасы ал­ғаш­қы жартыжылдықпен салыс­тыр­ған­да 4%-ға қысқарды.

Қаржыгер Ә.Үшбаев долларға деген қажеттілік байыпты жолмен өтелсе, жұрт сабасына түсетінін айтады. Ре­сейге бағытталған санк­циядан ешкім алдын-ала сақ­тана да, сақтандырыла да алмай­ды. Сондықтан девальвация бо­лады деген әңгіме валюта трей­дерлеріне ғана тиімді.

Қазір Үкімет пен Ұлттық банк дол­ларға тәуелділікті азайту­ тетіктерін қарастырып жатыр. Са­ра­пшылар біздің елмен са­лыс­­­тырғанда бұл тетіктің Ре­­сейде әлдеқайда мықты еке­нін айтады. Үкімет ұлттық эконо­миканың теңгелік сипатын арттырмайынша, девальвацияға қатысты дәйекті-дәйексіз ақпа­рат­тың қысымынан құтыла алмаймыз, дейді Ә.Үшбаев.

Е.Ибрагим Ресейдің ЕО елдеріне экспорты 13%-ға, ал ЕО-ның Ресейге экспорты 8%-ға қысқарғанын айтты. Бұл Ре­сейдің ғана емес, ЕО елдері эко­номикасының баяулауына әкеліп соғады. «Кезінде біз қоғамның ше­тел валютасына деген махаббатын шек­­тен шыға­рып алдық», дейді ол. Осы тұста қаржыгер экономикадағы бар­лық үдерістің ретсіз, қандай да бір фактордың әсерін тікелей бағалау мүм­кін емес екенін айтады. Елдің әлеу­меттік жағдайына әсер ететін ше­­шімдер қабылданар тұста билік, құзырлы орындар мен қоғам арасында ақпараттық соғыс басталады. Бүгінгі ақпараттық соғыс қаржы трейдерлерінің пайдасына жұ­мыс істеп жатыр.

«Билік пен қоғам арасындағы ақпа­раттық соғыста жеңісті би­лік­тің қолынан жұлып алатындар да солар. Бұдан кейін Үкіметтің теңге бағамы немесе долларсыздандыру туралы айтқа­нына ешкім сенбейді. Теңге бағамына қосымша күш беріп отырған индикатор – ШОБ біз­де әлсіз. Сондықтан валютамызды тұрақ­тандыру үшін Ресей рублімен де, өзбек-қырғыз сомдарымен де тепе-теңдік ұстап отыру ма­ңызды», дейді сарапшы.

Қазақ теңгесінің жиі құбылуы қырғыз ағайындарға да әсер етіп жатқанын әлеуметтік желі мен БАҚ арқылы хабардармыз. Жаз маусымында қырғыз сомының «шырайы» кіріп қалатыны талай жылдан бері байқалған жайт. Туристік маусым кезінде қырғыз сомы теңге ғана емес, рубль мен дол­ларға да дес бермей кетеді. Ал қыркүйек-қазан айларында 5-10 пайызға дейін «әлсіреп» қалады екен.

«Бұл жолы қырғыз сомының қан­­шалықты деңгейде «әлсірей­тінін біл­мей­міз. Себебі оның бағамына әсер ете­тін фактор кө­бейіп кетті», дейді қар­жыгер Бей­­­­сенбек Зиябеков.

Шетелдік сарапшылар қырғыз сомы­ның девальвациялануына мүдделі тараптар бар екенін ашып айта бастады. Олардың пайымдауынша, қырғыз билігі ішкі жағдайдың көңіл күйін бұзбау үшін доллар бағамын 70 сом дәлізінен әрі асырмай отыр.

Б.Зиябеков екі елде қаржы саласына қатысты міндетті түрде қайталанып отыратын дәстүрлі құбылыстың қалыптасып қалға­нын айтады. Қазақ жағы валюта бағамын кенеттен теңестіріп жіберсе, қырғыздар сомын тағы да еркіндікке жібереді екен. Осыған байланысты экономис­тер қандай уәж айтарын білмей, дал болып отыр. Бірі бұл қырғыз эко­но­микасына кері әсер етіп отырған қо­лайсыз коньюнктура деп жатыр. Олар­дың пайымдауынша, мұндай тренд ішкі және сыртқы сауда айналымына теріс сальдо қалыптастырып отыр екен. Мұндай бағыт жылжымайтын мүлік нарығының тоқтап қалуына да ықпал ететін көрінеді.

Қазақстанның да, Ресейдің де ұлт­тық валюталарының тұрақ­тылығына қырғыздар мүдделі.Ал қырғыз сарапшылары бол­са­ «шетелдіктердің күткен де­­­­­валь­­вациясы Қырғызстан 2015­ жылы ЕАЭО-ға мүше болып қабылданған кезде болуы мүм­кін еді. Бірақ ресми Бішкек еуразиялық интеграцияның идея­­сын емес, Қырғызстанның мүд­десін жоғары қойыпты. 2015 жылы қырғыз сомы де­валь­ва­­­­­ция­ның біздегідей кенет­тен емес, жанға жайлы түрін таң­­дап ал­ған. 2016 жылы қыр­ғыздың Ұлт­тық банкі қырғыз со­мына интервенция жасап, 175 млн АҚШ долларын айналымға жі­берді. Тек қыркүйек айында 6,8 млн АҚШ доллары арқылы қо­сымша қоректендірді. 2015 жылдан бері қырғыз сомына деген сенімділіктің азайып келе жатқаны байқалады. 2015 жылға дейін қырғыз банктеріндегі шетелдік валюта түріндегі депозит 16 пайызға артып, 56 пайыз болса, қазір 72 пайызға жетіпті. Бұл фактор қырғыз экономикасына кері әсерін тигізді. Себебі ЕАЭО нарығына тауар шығарып отырған қырғыз экспорттау­шы­лары бәсекеге төтеп бере алмай қалды. «Бұл фактор қырғыз на­рығына кері әсер етіп жатыр» деген пікірді енді қырғыз сарапшылары да айтып жатыр.

Осыған байланысты қырғыз­дың ұлттық валютасы 2019 жыл­дың аяғында өзгеріске ұшы­рауы мүмкін. Қырғыз сомының долларға қатысты шекті бағасы­ның қандай болатыны сол кезде белгілі болады.

 

АЛМАТЫ

 

Соңғы жаңалықтар

Ана тілі – арың бұл...

Руханият • Бүгін, 13:10

Күрес: Алғашқы күні үш қола

Күрес • Бүгін, 09:00

Ұқсас жаңалықтар