Әлем • 25 Маусым, 2019

БҰҰ Сауд ханзадасына ресми айып тақты

112 реткөрсетілді

БҰҰ былтыр аса жауыздықпен өлтірілген саудиялық журналист Жамал Хашогги (немесе Хашкуджи) өліміне қатысты ар­найы зерттеу жүргізіп, есеп дайындады. Оның алғашқы нәти­жесін бұл іске жауапты болған Агнес Каламар жариялады. Ол жур­на­лист өліміне Сауд Арабиясының мұрагер ханзадасы Мұха­м­мед бин Салман және осы елдің басқа да азаматтары жауапты деген қорытындыға келді. Сауд Арабиясының Сыртқы істер ми­нистрі бұл баяндаманы мойындаудан үзілді-кесілді бас тарт­ты, тіпті, құжатта өзара үйлеспейтін материалдар бар деп мәлімдеді.

Қылмыс. Журналистің де­не­сі әлі күнге табылмады. Бі­рақ зерт­теу тобы дәйек бола­тын аудио жазбаларға қол жет­кіз­ген. Аг­нес Каламар 26 мау­сым күні БҰҰ-ның Адам құқы­ғы жөнін­дегі кеңесте есепті жария­ла­мақ. Егер естеріңізде болса, Сауд билігін жиі сынап келген Вашингтон пост газетінің тіл­шісі Жамал Хашогги 2 қазан күні Ыстанбұлда орналас­қан Сауд Арабиясының консул­ды­ғы­на өзінің неке құ­жатын алып кету үшін қа­лың­­дығымен бірге келген. Алай­да сол күйі ол ғи­мараттан шық­паған. Істі зерт­теген Түркия про­ку­роры жур­налист Хашогги консул­дық­қа кірген бойда тұн­шық­тырылып, кейін денесі бөл­шек­телгеннен кейін ғана кон­сулдық ғимаратынан шыға­рыл­ған деп мәлімдеген еді. Түр­кия ақпарат агенттіктері осы операцияны орындау үшін Сауд елі­нен 15 агент арнайы келгенін, мақ­сатына жеткен соң сол күні-ақ Түр­киядан әртүрлі уақытта ұшып кеткен деп жазды. Дәлел ре­тінде олардың Ыстанбұл әуе­жа­­йын­дағы фото-бейне жаз­ба­лары жарияланды. Аталған агент­­тердің бірнешеуі ханзада Мұ­хаммед бин Салманның жеке оқ­­қа­ғары екен. Келгендердің ара­­сында белгілі паталог-анатом Салах Мұхаммед әл-Тубаики да бол­ған. Яғни, егер адам денесі бо­­й­ы­н­ша маман да Ыстанбұлға ар­­найы ұшып келсе, онда 15 агент жур­налист пен жай ғана сұх­бат құр­ғысы келмегені белгілі.

Қалай болған? Егер журналист жабық ғимаратта өл­тірілсе, онда осыншама ақ­парат қалай мәлім болды деген сауал туындайды. Бір нұсқа бойынша Ха­шогги кон­сул­дыққа кірген кез­де қолын­дағы Apple Watch сағаты қосы­лып, бүкіл қыл­мыс жазылып қал­ған. Жазба мәліметтер базасына (бұлтқа) бірден кеткен. Түркия барлаушылары сол жаз­баға қол жеткізіпті. Кейін оны кейбір Батыс елдері­мен де бөлісті. Алайда басқа нұсқа бо­йын­ша консулдық ғима­ра­тын­да Түркия барлаушылары тың­дау құрылғыларын орнат­қан. Жазбаға сәйкес, Хашог­ги ғимаратқа кірген бойда тө­бе­лес басталған. Көп өтпей, қылмыс­керлер оның денесіне арнайы дәрі салып, дене мүшелерін тірі кезінде-ақ бөлшектей бастаған.

Ж.Хашогги деген кім? Ха­шогги Сауд Арабиясындағы ық­палды әулеттен шыққан. Ол жастайынан журналистикаға ерте араласқан. Тіпті, террорист Усама Бен Ладеннен бір­неше рет сұхбат алған. Онымен жақсы қарым-қатынаста болыпты. 2000 жылдан бері Сауд Арабиясында түрлі газеттерде бас редактор қызметін атқар­ған. Хашогги соңғы жылдары Саудиядағы салафизмді, ханзада бин Салманды сынап келген. Алайда ол Дональд Трамп­тың жүргізген саясатын сы­н­а­ған соң оған өз елінде журна­лис­тикамен айналысуға тыйым салынған. Сөйтіп ол АҚШ-қа көшіп, 2017 жылдан бері Ва­шинг­­тон пост газетіне мақала жазып тұрған. Болжам бойынша Хашогги Туиттерде Саудия билігін қолдайтын тролльдарға қарсы «аралар отряды» деген жобаға қаражат тапқан. Яғни, интернет-белсенділердің тобы. Осы жоба оның өліміне се­беп болуы да мүмкін. БҰҰ-ның ар­­­найы баяндамашысы Агнес Кала­мар тергеу аяқталған соң мынадай тұжырымға келіп отыр: «Халықаралық тергеуді талап ететін дәлелдерді ескере отырып, тақ мұрагерін қыл­мыс­тық жауапқа тарту – ло­гикалық қадам деп ойлаймын. Ханзаданы Хашоггиді өлтір­мегеніне нақ­ты айғақ кел­тір­генше, оны санк­циялық тізімге қосуды сұрар едім. Осы іске байланысты 20 адам тұт­қын­далған. Солардың 11-не ғана айып тағылып, өзге­лері­не не­ліктен мұндай шара қол­­­да­нылмағаны белгісіз. Сон­дық­тан мұндай процесс көкейге сенім ұялатпайды».

Ханзадаға санкция салына ма? Журналист өлімін зерт­­теген Агнес Каламар бұл қыл­­мысқа жауапты кісілерге, Сауд ханзадасы Мұхаммед бин Сал­манға қарсы Батыс ел­дері санк­ция салуы қажет деген кеңес айтып отыр. Алайда бұл мүм­кін бе? БҰҰ-дағы мем­лекет­тер бұл кеңеске құлақ аса қоя ма? Бұл ұйымда сөзі жү­ре­тін бірнеше мемлекет мұ­най­лы Сау­дия­мен қаты­насын бұзғы­сы келмейді.

АҚШ. Сауд елі АҚШ-тың ең ірі қару-жарақ сатып алатын клиенттерінің бірі. 2017 жылы 110 млрд долларға тапсырыс бер­ді. Егер Вашингтон ханзада Сал­манға санкция салуға келіс­се, он­да әлгі келісімшарт­тан айы­­­ры­­лып қалуы мүмкін. Әрі бұл ел АҚШ-тың Таяу Шы­ғыс­­­­тағы ірі одақтасы. Оған қоса, Трамп­­тың күйеу баласы Джаред Кушнер ханзадамен ты­ғыз қарым-қаты­наста. Яғни, Амери­ка бұл қадам­ға бара қоймас.

Ресей. БҰҰ-да ықпалды мем­­­­ле­кет­тің бірі – Ресей. Сауд Ара­­бия­сымен тауар айналы­мы был­тыр 1 млрд доллардың көле­мін­де болды. Көп емес. Тәуе­кел аз. Яғни, Мәскеу санкцияға ке­лісуі мүмкін. Бірақ екі ел ОПЕК ұйы­мы аясында әлемдік нарықтағы мұнай бағасын реттеп отырады. Сондықтан БҰҰ-ның санкция­сына қосылмау үшін Ресей бі­раз саудаласуы мүм­кін. Оған қо­са, Ресей журналист құқығы, сөз бостандығы үшін күресетін ел деп айту өте қиын. Мәскеу қай­та осы жағ­дайдан өз пайда­сын көріп қалуға тырысатын шығар.

Қытай. БҰҰ-ның Қауіпсіз­дік Кеңесінде отырған елдің бірі – Қытай. Бұл ел Сауд елі­­не қар­сы санкцияға келісе қой­мас. Себебі биыл ақпан айында дәл сол ханзада Салман Бейжіңге барған сапарында Қытаймен 28 млрд долларлық келісімшартқа қол қойды. Оған қоса, сол кезде Қытай тер­ро­ризмен кү­ресуге құқығы бар деп мә­лім­деп, бұл елдің Шың­жаңда мил­лиондаған мұсыл­манды лагерь­лерде ұстауын қолдап кеткендей болды. Бұл мұсылман әлемі күтпеген мә­лімдеме еді. Басқаша айтса, қос тарап өзара келісті. Екі елдегі қылмыстарға көз жұм­ды. Жалпы, Қытай да демократия үшін жан беретін ел емес.

Еуроодақ. Ендігі үміт Еуро­одақ­та. Егер Еуропа журналист Жамал Хашоггидің өлімі үшін БҰҰ-ның Қауіпсіздік Ке­ңесін­де Сауд Арабиясына қар­сы санк­ция салуды табан­дап талап етсе, онда жағдай өзгеруі мүмкін. Кей­­бір айыптылардың жазаға тар­тылуына қол жет­кізуге де болады. Алайда Мұ­ха­ммед бин Сал­манның жауап­тылардың қата­рында бола­ды деп айту қиын. Жалпы, бұған дейін әлгі ханзада елінде әйел­дерге көлік айдауға алғаш рұқ­сат беріп, кинотеатр ашып, жас реформатор, либералды өз­­геріс­терді қолдаушы ретінде та­ныл­ған еді. Ал шын мәнінде, мүлдем олай емес екен.

Билікке талас. 33 жастағы ханзада Мұхаммед бин Салман әкесі король Салманның үшінші әйелінен туған баласы. Қазіргі қыз­меті премьер-министрдің екін­ші орынбасары, Қорғаныс ми­нистрі, тақ мұрагері. Сауд елін­дегі ықпалы жағынан екінші адам. Ол 2017 жылы елінде Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комитет құрып, пара алу мен пара беруге қатысы бар деген біраз ханзада, кәсіпкер, мем­лекеттік қызметкерді тұт­қын­дап, олардан 100 млрд дол­ларға жуық қаражатты тартып алып, бюджетке құйды. Бұл олардың өз бостандығы үшін төле­ген ақысы еді. Ханзада осы­лай­ша «заңдастырылған пара» арқылы жемқорлықпен күре­суге тырыс­ты және өзіне біраз қар­сылас тапты. Бірақ әкесі король­дің қолдауы оған сенімді әрекет етуге мүмкіндік берді. Алайда Хашогги ісі ушыққан соң бұл елдегі ең ірі 7 рудың ба­сын қосатын «ғұламалар ке­ңесі» Мұхаммед бин Салманды мұра­гер­ліктен алып тастап, оның ор­нына 76 жастағы басқа ханзада Ахмед бин Абдул-Әзиз­ды қою мә­селесін қарастыр­ған. Король тірі тұр­ған кезде бұл жос­пар­ды іске асы­ру, әрине қиын. Оған қоса, АҚШ-та жас хан­­зада­ны қолдауын әлсі­ретті. Бірін­­шісі, Хашогги ісі бол­са, екін­шісі ханзаданың соңғы кез­де Ресеймен жақындасуы. Қыс­қа­­сы, тақ мұрагерінің қазіргі сая­си жа­ғ­­дайы біраз әлсірей бастады.

Жалпы, Жамал Хашоггидің өлімі XXI ғасырда да әлі де болса сөз бостандығының құны тым жоғары екенін, тіпті, адам өмірі қиылуы мүмкін екенін дәлелдеді.

 

Баннер
Соңғы жаңалықтар

Қарсыласы қарымды

Кәсіпқой бокс • Кеше

Тандыр наннан шеге шықты

Аймақтар • Кеше

«Jastar kerýeni» жолға шығады

Аймақтар • Кеше

Майдан тудырған сөз

Руханият • Кеше

Ұқсас жаңалықтар