Таным • 27 Ақпан, 2020

Зәки Уәлиди Тоған. «Естеліктер»

385 реткөрсетілді

Биыл башқұрт халқының даңқты перзенті, Башқұрт автономиясын жариялаған және басқарған қайраткер, ғалым Зәки Уәлиди Тоғанның 130 жылдығы. Патшалық Ресейдің қоластындағы түрк халықтарының бостандығы үшін күрескен З.Тоған Алаштың азаттығы, Түркістанның тұтастығы жолындағы ұлт қайраткерлерімен тізе қосқан болатын. Біз бүгін оның «Естеліктер» кітабынан Алашқа қатысты тұстарынан үзінді беруді жөн көріп отырмыз.

Батыс Сібір және Алашорда үкіметтерімен байланысымыз

2 шілде күні үкіметіміздің мүшесі әрі әскер басшыларының бірі Абдулхақ Абидовты сол кездері Омбы қаласында құрылған «Батыс Сібір демократиялық үкі­мет­тің» басшысы полковник Гришин Алмазовқа аттандырдық. Біз одан құрып жатқан әскери жасақтарымыз үшін қару-жарақ, қаражат және басқа да көмек сұраған едік. Кеңес Одағы менің Гришин Алмазовқа жазған хатымды жариялады. Бұл хатта мен әкімшілік басқару жайында: «Башқұртстанның басшылығы демократиялық сипатта болады, дегенмен ол комитетсіз демократия (безкомитетная демок­ра­тия) ретінде құрылады» деп жазған едім. Менің меңзеп отыр­ға­ным – көп талқыға салынбайтын, тез шешім қабылдайтын, орталықтандырылған демократия болатын. Алайда кеңестік тарихшылар «Қызыл архив» басылымында менің хаттарымды жариялап отырып, мұны «кеңессіз демократия» деп берген екен. Араға бірнеше күн салып мен жа­ныма үкімет мүшелерінен Сейіт­керей Мағазовты алып, Омбы қаласына келіп жеттім. Жол­да біз мінген пойызда түн орта­­­­­сында вагондарда тығулы жат­­қан бом­балар жарылды. Біз тез пойыздан түсіп, аула­ққа барып, отқа оранған вагондарға қа­рап тұр­дық. Бізді Омбы қаласынан арнайы жіберілген пойыз алып кетті. Гришин Алмазовпен сол күні жолықтық, ол біздің бар­­лық талаптарымызды қа­был­­­­дай отырып бір ғана шарт қойды. Ол шарты да башқұрт жа­сақ­тарының стратегиялық маңыз­­­дылығына орай Сібір үкі­ме­ті­нің Басқолбасшылығына ба­ғы­­нышты болуы еді. Біздің бір айдың көлемінде жасаған істе­рі­мізге көңілі толған генерал пәрмен шығарып, маған пол­ковник атағын бергісі келді. Мен де әскери мектепте оқы­мағ­ан­дықтан, мұндай әскери шенге лайық емес екенім­ді алға тарттым. Генералдың ұсынысын қабыл алуға үгіттегендердің бірі досым Сейіткерей Мағаз болатын. Ол Омбы қа­ласынан Семейдегі қазақ ұлттық үкі­меті Алашордаға барып, біздің ұсы­­ны­сымыз бойынша 18-21 шіл­де күндері арасында жина­ла­тын мәжіліске қа­ты­са­тын еді. Алашорда көсемдерімен бо­латын келіссөздер мен қол қойы­латын құжаттардың жобасын Омбыда дайын­да­дық. Алаш қаласына келгенде, Әлихан Бөкейхан мен Қоқандағы Түр­кіс­тан автономиясының бұ­рын­ғы басшысы Мұхаметжан Ты­ныш­баев бастаған топ жиналып қалған екен. Міне, осы мәжі­ліс Алашорда, Қоқан автоно­миясы және Башқұртстан ара­сын­дағы алғашқы құрылтай болды. Құрылтайда 12 баптан тұра­тын шешім қабылданды. Ше­шімдер арасында сол кездері Украинаны басып алған және Астраханьдағы қазақтармен бай­ланыс орнатуға әрекет жасап жүр­ген Алманиямен келісімге келмеу, Ре­сей­дің одақтасы сипатындағы Жапо­ния­ның Сібір­де­гі және Құлжадағы өкіл­­дерімен байланыс орнату, ұлт-азат­тық қозғалысымызды Ресейдің ішін­де жүргізу сияқты мәселелер болды. Бұл пікірлерді алашордашылар да қабыл алды. Арада екі жыл өткеннен кейін (1920 жылы) большевиктер Астра­ханьның қазағы Мұхаметжан Тұн­ға­шин деген зиялының құжаттары ара­сы­­нан біздің Алашорда үкіметімен бірге қабылдаған 12 баптан тұратын ортақ мәмі­ленің мәтінін тауып алыпты. Бұл шешімдердегі ұлт-азаттық күресті Ресейдің ішінде жүргізу туралы қарарымыз ке­ң­ес­т­ік басшыларға біз туралы жылы түсінік қалыптастырыпты. Өйт­кені большевиктердің де пат­шаның қызметкерлері сияқ­ты орыс ұлтшылдары екенін кейіннен Чичерин арқылы біл­дім. Қазақ тілінде жақсы өлең жазатын Сейіткерей Мағаз қазақ­тардың аста­на­сын­­да үлкен ілти­пат­қа ие болды. Ол «Алаш Орда» деген басылымға мен туралы және башқұрт қозғалысы жайын­да мақалалар мен бір өлең жария­лады. Түрікше жазылып, қол қойылған құжатты ол Челябі қаласына алып келді.

Оңтүстік Оралдың қызылдардан азат болуы

Қызылдар 6 шілде күні Уфа­ны және 8 шілде күні Орын­бор­ды тастап шығуға мәжбүр болды. Соңғы аталған қала Орынбор казачилерінің атаманы Атаман Дутовтың билігіне көшті. Башқұртстан үкіметі мен Челябіде жасақталған баш­құрт әскери жасақтары көп кешікпей Челя­біден Орынборға көше бастады. Біз башқұрттардың көнеден келе жат­қан ұлттық мұрасы Керуенсарайға орна­лас­тық. Қазақстан үкіметінің батыс аймағының өкілі Сейіт­а­зым Қыдырбаев еді. Ол ескі Торғай уәлиінің үйіне орналас­ты. Осылайша Орынборда үш үкімет пайда болды: каза­чи­лердің үкіметі, Баш­құрт­стан үкіметі және Батыс Қазақ­стан өкілдігі. Қаланың бас­шы­лы­ғы казачилердің қолында болды. Біз сол сәт­тен бастап Баш­құртстанның бар­лық аймақ­та­рында азаматтық билік инсти­тут­­тарын орнатуға кірістік. Әскери мек­теп аштық. Өзіміз Орын­борға көшіп жатқан кезде Челя­бі­де қалатын зиялылар үшін Фетхулқадир Сүлейман мен Тақи Исметидің басшылығында оқу-ағарту және баспа ісін ұйым­дастыратын топты тастап кет­тік. Фетхулқадир – қазір Анка­рада өмір сүріп жатқан досым профессор Абдулқадир Инан. Ол осында шығып жатқан «Башқұрт» газетінің бас редак­то­ры болатын. Бұл газет біз Орын­борға көшіп кеткеннен кейін де тоқтаусыз шыға берді. Біз Самарада құ­рыл­ған Ресей Құрылтай Мәжі­лісі үкіметімен (КомУч) байланыс орнаттық. Челябіден алып келген әскери жасақтарымызды үшке бөліп, олардың бір тобын Ташкент пен Орынбор арасында сол кезге дейін қызылдардың қолында болған Ақтөбеге, енді бір тобын Орск майданына және үшінші топ­ты оңтүстік Оралды азат етуге аттан­дырдық. Бұлар Кашариндердің көзін жойды. Белоретскідегі бірінші жаяу әскер ротасы мен екінші атты әскер полкы да Орынборға келіп жетті. Олар да оңтүстік Оралдағы орыс фабри­ка­лары мен ауылдарына бекінген боль­ше­вик­тер­ді ығыстыра бастады.

Самара және Уфадағы мәжілістер

30 тамыз – 7 қыркүйек күндері Башқұртстан, Қазақстан және күштеп таратылған Түркістан автономиясы үкі­мет­тері арасында Орынбор және Сама­ра қаласында маңызды келіссөздер бол­ды. Бұл да Башқұртстан, Қазақстан және таратылған Қоқан үкіметі арасында жасал­ған екінші құрылтай болды (алғашқы құрылтай шілде айында Семей қаласында өткен еді). Бұл мәжіліске Алаш Ордадан Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұр­сынов, Міржақып Дулатов және тағы басқа көптеген өкілдер, Қоқан үкіметінен үкімет басшы­сы Мұхаметжан Тынышбаев пен Сыртқы істер министрі Мұстафа Шоқай, Убайдулла Хожаев және тағы басқа кісі қаты­сып отырды. Бұл жерде де үкіметтердің «Оңтүстік-шы­ғыс мұсылман өлкелер феде­рациясын» құру, башқұрт және­ қаз­ақ әскери жасақтарын бір армияға біріктіру, Сі­бір, Сама­ра үкіметтерімен, Орал және Орынбор казачилерімен бірге «Шы­­ғыс Ресей Одағы» негізінде кең ауқымды федерация құру үшін орыс ұйым­дарына ұсыныстар беру сияқты көпте­ген мәселе қаралып, шешім­дер қа­был­­­данды. Біз бұл жердегі келіс­сөз­дер­ден кейін Башқұртстан үкіметінің меншігіндегі вагондарға мініп, Уфада 8 қыркүйек күні басталатын «Ресей мемлекеттік мәжі­лісіне» (Российское Госу­дарс­твенное Совещание) қаты­су үшін жолға шықтық. Уфада бәрі­міз «Сібір» қонақүйінде тұрдық. Орыс­тар­дың эсер, социал-демократ, кадет және тағы басқа партияларының өкілдері, сол жылы Ресейдің шығысында пайда болған үкіметтердің ресми өкілдері мен генералдары қатысқан бұл құрылтай жиналысында біз көбіне эсерлер мен Самара үкіметінің шешімдерімен бірге қимылдадық. Ресейдің төң­керіс тарихына қатысты еңбек­терде маңызды орын алатын бұл құрылтайда генерал Болдыревтің басшылығымен коали­ция­лық үкімет құрылды. Дегенмен, бұл үкіметті адмирал Колчак құлатып тынды. Оның үстіне, оңшыл партиялар мен монархист генералдар құрылтайдың бас кезінде-ақ өздерінің дик­таторлық жү­йе­­ні қалайтынын жасырмай айтып, демократия туралы пі­кір­лерді мазақ қыла бастаған еді. Бұл құрылтайда біз өз мәсе­ле­лерімізбен, яғни дәлірек айт­қан­да, мұсылман түріктердің істері­мен шұғылдандық. Сол Сібір қонақүйінде татарлардың зия­­лы­­­ларымен бас қостық. Олар­­­дың арасында жазушы Аяз Исха­ки, ескі Думаның мүшесі Екрем Беглов пен әскери шенді Ескендір Ишмұхаммедов автономия және жеке армия құру ісіне қатты қарсылық білді­ріп, Ресей мұсылмандарының діні мен оқу ісін қолдайтын әкімшілік жүйе­нің жалғасуын, сондай-ақ Сібір әске­ри басқар­ма­сында мұсылман әскер­лер­дің діни істерін қадаға­лайтын жаңа бөлімшенің құры­луын және татар, башқұрт, қазақ және бүкіл Орта Азия халық­тарының осы «Азия бөлімшесіне» кіруін қолдайтындықтарын ашып айтты. Олар осындай пікірмен шектелетін еді.

Мен шығыстағы түрік ха­лық­та­рының тағдырына қа­тыс­­ты ойларым мен пікір­ле­рім­ді орыс төңкерісінің алғашқы жылдарында, 8 қыркүйек күні кешқұрым Сібір қонақүйінде болған мә­жі­лісте және 9 қыркүйек күні башқұрт әскер басшылары мен қонаққа келген татар әскери­ле­рі­нің алдында «Ағаш қышла» деген жерде жеріне жеткізіп айттым. Бұл жерде маған сол күндері Түркістан мен Еділ бо­йы мұсылман зиялыларының, ат­тарын жоғарыда атап өткен жақсы адамдардың ұлы күресті жалғастыруға деген сенімі үл­кен ықпал етті. 1917 жылы ма­мыр айында өткен Мәскеу құрыл­та­йын­да және сол жылы жаз бен күз айларында Ташкент пен Орынборда, Уфа мен Қазанда өткен шығыс түрік халықтары құ­рыл­тайларында күмәннан арыла қоймаған мұсылман зия­лы­­лары арасында көптеген түйт­кіл­ді мәселелер мен шешімін тап­паған жайттар бар еді. Қазір болса, Әлихан Бөкейханның ма­ңайына топтасқан қазақ зиялылары мен татарлардың көп­шілігі тастүйін болып, автоно­мия және ұлттық армия құру ісіне құлшынып тұрған еді, бұған күмән келтірушілердің саны да азайып қалған болатын.

Ең қызық кездесу патша­­йым Ека­те­ри­наның пәрменімен салынған «Соб­ра­ния», дәлірек айтқанда «Мұ­сыл­ман рухани мәжілісі – Мүфтият үйінде Юсуф Акчураның қатысу­мен өтті. Юсуф Акчура тегі бойынша Симбирск қаласынан шыққан әйгілі бай, бірнеше фабриканың қожайыны Акчуриннің баласы болатын. Ол Стамбулда және Парижде саясат білімі бойынша жоғары оқу орнын бітіріп, 1905-1907 жылдары арасында Қазан мен Петерборда сая­си істермен шұғылданған, кейін­нен Түркияға кетіп, Түркия уни­верситеттерінде саясаттану профессоры болып қызмет атқар­ған, осылайша Ататүріктің сеніміне кірген ғалым әрі ойшыл болатын. Кейінгі жылдары Түркия Тарих Құрылымының басшысы болды. Өзі Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісінің депутаты еді. Осы кісі 1917 жылы төңкеріс кезінде де саяси іс­тер­ге араласқысы келгенімен, тек 1918 жылы ғана Түркия «Қызыл ай» қоға­мы­ның өкілі ретінде Мәскеу арқылы Уфаға жеткен еді. Ол Уфада ескі досы Алимжан Барудинің мүфтияттағы үйін­де қонақ болып жатқан. Әлихан Бө­кейхан, Мұхаметжан Тыныш­бай, Мұстафа Шоқай және мен Самарада «оңтүстік-шығыс мұсыл­ман өлкелері федерация­сын» құру мәселесі бойынша Юсуф Акчурамен сөйлестік және француз тілін жетік білетінін еске­ре оты­рып, құрылатын бірік­кен мұ­сыл­ман ұлттық үкіметінде оның Сырт­қы істер министрі болуын өтіндік. 12 қыр­күйек күні Мүфтият үйінде бо­л­ған бұл кез­десуде Акчура өзі Түр­кия аза­­маты болғандықтан, біз­дің саяси әрекетімізде ресми сипат­пен қыз­мет ала алмайтынын алға тартты. Құ­рылуы жос­пар­лан­ған аталған мем­ле­­кеттің аты туралы сөз болғанда бұл кісі «шығыс түріктері федерациясы» деген атауды ұсынды. Әлихан болса, біздің ұлт­тық қозғалысымызға орыстардың құ­­лақ­тары үйрен­ген­ге дейін «пан­­тү­рік­шіл» атау­лар­дан мей­лінше сақтану қа­жет­ті­гін, уақыты келгенде ондай атты да қабылдайтынын, қазірше «шығыс Ресей мұсылмандарының феде­ра­циясы» деген атаудың жет­кілікті болатынын айтты. Юсуф Акчура кейінірек Стамбулда бір кездескенімізде Уфадағы осы кездесу туралы жақсы естелігін айтты. Біз Түркістаннан, Қазақ­стан­нан және Қа­зан­нан келген қонақтарымызға қы­мыз беріп, күтіп, шығарып сал­дық. Бұл қы­мызды Дым өзенінің жағасындағы Қан­дыракөлден алдырған едік. Ол жер башқұрттардың ең жақсы жылқылары шығатын жер болатын. Аңыз бойынша Заятүлек атты бір жігіт Сусұлуы деген су перісіне ғашық болып, осы жыл­қы­лар сонда қыздың артынан жасау ретінде көлден шығып келген екен. Бұл жылқылардың қымызы бал татитын. Уфада қоштасқан кісілердің көбімен, соның ішінде Әлихан Бөкейханмен де бұдан кейін кездесе алмадық. Мен мем­ле­кеттік мәжілістің аяқталуын күт­­пей жатып Уфадан кетіп қал­­дым. Дутов­пен бір пойызда болғанымызбен, Уфа­дағы мәжі­лістерде арамыз суып қал­­ған­дықтан, жол бойы ләм деп тіл қа­тыс­қан жоқпыз.

Біз Ресей ішінде социалис­термен ын­ты­мақтасып жұмыс істейтінімізді бар­лық іс-әрекет­те­ріміз арқылы бай­қа­тып жүрдік. Сол кездері ұлт пен социализм негіздерін үйлестіріп, «Ерік социалист партиясын» құру ісімен айналысуда едік. Жоспарымыз бойынша бұл партия шығыс тү­ріктерінің басын қосатын ұйым болуға тиіс еді. Қазақ зия­лы­ларынан Әлиханның сол жа­ғын­да жүргендер, өзбек­терден Ни­зам­хожаев, ақын Шолпан, бұхаралық Абдулхамит Ари­фов осы партияның негізін қалау­шылар арасын­да болды. Осы топ­тың өкілдерінің ара­л­­а­­суымен Башқұртстан үкі­меті жер мәсе­лелерін рет­тей­тін бір заң шығарды. Бұл – ауыл­шаруашылық министрі Халил Еми­ров­пен бірге жасаған ісі­міз­дің нә­ти­жесі болатын. Үкі­меттің төмен­гі мә­жілісінде жан-жақты та­лдаудан өт­кен­нен кейін жар­лық шығып, ол 20 қыр­күй­ек күні күші­не енді. Бұл заң туралы қа­з­іргі Башқұртстан тарихында да айты­лып жүр.

 

Аударған

Дархан ҚЫДЫРӘЛІ

 

(Жалғасы бар)

 

Соңғы жаңалықтар

Абайдың әнін шырқады

Абай • Бүгін, 20:07

14 отбасыға қол ұшын созды

Қазақстан • Бүгін, 19:51

Онлайн жыр орталығы ашылмақ

Руханият • Бүгін, 19:35

«Birgemiz» қорына 13 млрд теңге түсті

Қазақстан • Бүгін, 18:32

Коронавирус Көкшетауға да келді

Коронавирус • Бүгін, 18:24

Салық салмақ салмайды

Қаржы • Бүгін, 17:50

Бетперде киген көктем - 3

Таным • Бүгін, 17:30

Ұқсас жаңалықтар