Тарих • 09 Мамыр, 2020

Тыл қызының әңгімесі

186 реткөрсетілді

Қайраткер тұлға Оразалы Қозыбаев пен академик Манаш Қозыбаевтың туған қарындасы Сәулеш Қошпанова бүгінде Қостанай облысының Меңдіқара ауданында тұрады. Әжейдің балалық шағы соғыс жылдарына дөп келіпті. Сұрапыл кезеңдегі ауылдың ауыр тұрмысы мен тыл еңбеккерлерінің жанкештігі кейуананың күні бүгінге дейін көз алдында.

– Әулетімізде әкем ғана. Ол кісіні броньмен қалдырды. Өйт­кені «Жаңа тұрмыс» колхозында басқарма төрағасы болды. Шаруаға мығым-тұғын. Соғысқа тамақ, киім-кешек жіберіп тұру керек. Оған қоса егін егіп, мал өсіру деген бар. Ол кісінің қалай ауылда қалғанын біз кейін білдік. Соғыстың алдында ауылда 4-5 шағын ағаш қойма болған-ды. Қойма деуге де келмейді. Соның біреуі өртеніп, әкеміздің көзіне күйген бидай түсіп, бір көзінен айырылды. Бірақ сол көзінің көр­мейтінін біз соғыс уақытында бір-ақ білдік. Жалпы, өзі өмірде маған анау керек, мынау керек деп ұмтылған адам емес. Кедей болып туды, кедей болып өтті, – дейді Сәулеш әжей әкесі жайында.

Қабаш Қозыбайұлы 30-жыл­дардағы ұжымдастыру шараларына атсалысты. Сол жылдары Қабаш қарияның талай замандасы қуғынға ұшырап, жазықсыз жазым болып кетіп жатты. Қария өмірінің соңына дейін нақақ кеткен замандастарын айтып, «Әттеген-ай! Қорыққанымнан солардың суреттеріне дейін жо­йып жібердім. Ең болмаса, бала-шағасына беруге жарамадым-ау», деп отырады екен.

– Әкеміздің ішіндегі күйікті бала болсақ та сездік, бір адамдай қиыншылық көрді. Ауылдың  бар ауыртпалығын көтеру бір басқа. Ол әскерге кеткен ағайынның бала-шағасын бір жерде жүрсін, қара су ішсе де көріп отырайын деп жинап алды. Біздің үйді 30-ға жуық бала паналады. Әкеміз біз оянғанша таңертең ерте тұрып кетіп қалады, күн­діз көрмейтінбіз. Үйге өте кеш келеді. Арып-ашып келеді де, пештің артында бір газет оқы­ған болады. Шала са­уатты еді. Төртінші класта емтиханды менімен бірге тапсырды.

...Соғыстың қызып тұрған шағы. Әкем балалар үйінен арбамен бір-екі рет бала алып келді. Бірінші келгенде төрт-бес баланы әркім бөліп алды. Екінші рет бес бала әкеліп, төртеуін кешке дейін өткізіп, бір қызды алатын адам болмай, кешке қолынан жетектеп үйге ертіп әкелді. Шеше­мізге «Ақсұлу, саған тағы бір бала әкелдім. Мынаны қарашы, қандай әдемі қызың бар» деді. Шешеміз марқұм әкеміздің беті­не келіп көрген жоқ қой. Біз ба­ла болып екеуінің ұрысқанын, жан­жалдасқанын көрмедік. Шешем «Мұны қалай асыраймыз? Үйде жататын орын жоқ қой!» деп айтпайды ғой. «Жақсы, жақсы! Өзіме тартқан қыз екен» деп қолынан жетектеп алып барып бетін жуып, тамағын берді. Байқұс қыз сол тамақ ішіп отырған жерінде ұйықтап кетті. Аш!..

Майданға ұшақ сатып алған

Соғыс жылдары Қабаш ақ­са­­қал ұшақ сатып алып, оны май­данға жөнелту мақсаты­мен елден қаржы жинайды. Осы­лайша «Бәрі де майдан үшін!» деген әйгілі ұран тасталған қиын-қыстау ке­зеңде онсыз да аш­құрсақ ауыл қолдағы бар мал-мүлкін сатып, тиын-тебеніне дейін Қабашқа тапсырады.

– Енді соғыс уақытында қайдан жарып отырамыз. Ол кезде 190 мың сом бір қаптан артық ақша екен. Әкем осыншама көлемде қаржы жинады. Көрші ауылдың сол кездегі бас­қарма төрағасы Верещенко деген кісі 180 мың сом жинапты. Екеуі қосылып үш ұшақ сатып алды. Чкаловқа айлап-жылдап жол жүріп барып келді. Үйдегі барды жинап берген соң, жағдай белгілі ғой. Үстіміздегі тәуір киім­ге дейін сатып жіберді. Ма­наш­тың қолындағы сағатын, астындағы белсебетін алып, үйде не бар, соның бәрін салды. Ше­шем байдың қызы еді. Әкем шешеміздің төркінінен келген алтын-күмістерін қалдырмай бә­рін банкке апарып берді, қанша мал сатты.

Әкем, Аллаға шүкір, ұрпақ­тарының есінде. Ол туралы кі­тап жазып жатыр. Осында оның атындағы көше бар. Бір-екі жерге ескерткіш қойылды. Ал анау Верещенконың сол кезде 9 баласы болатын. Ұшаққа қар­жы жинап жатқанда әйелі егіз туып, 11 бала болды. Тетя Маша жұмыс істемейді.  «Ты что рехнулся?! Мыналар аштан өледі ғой!» депті. Не деген патриот! Сонау Украинадан келген хохол Қазақ­станда жүріп барын берді. Сол кісіні де бір еске алып қойса, жас­тар­ға үлгі-өнеге болар еді, – деп терең бір күрсінді Сәулеш әжей.

Мәмілегер

Сұрапыл соғыс жылдары бұл ауылға жер аударылып келген поляктар мен чешендер қоныстана бастайды. Қабаш Қозыбайұлы жүргізген дипломатиялық ша­ра­лардың нәтижесінде олар шағын ауылдағы жергілікті ха­лықпен тез тіл табысып кетті. Бұл да көңілі сергек, зердесі мық­­ты кейуананың жадында ұмы­­тылмастай болып жатталып қалған.

– Өзіміз жарымай отырғанда, екі поляк отбасын әкелді, үш баламен. Бірталай чешенді алып келді. Поляктар тыныш болды, зиян қылған жоқ. Чешендер біраз мазаң болды. Белдерінде бір-бір пышақ, қанжар жүреді. Бәрі қылшылдаған жап-жас жігіттер. Біраз уақыттан соң ашыға бас­таған кезде ауылдың бұзау, тауық­тарын жей бастады. Содан әкем «Бұлай бола берсе, оңбайды. Мен бұлардың сеніміне кіруім керек» деп олармен араласа бастады. Мұртын бастырған, тәпішке тіктірген болып, ананы-мынаны сылтау қылып, ақысына бидай беремін деп барады. Ауылда Хамза деген кәрі пошташы шал болды. Бірде «Қара қағаз тасудан жалықтым. Құдай мені алмады ғой» деп жылады. Әкем чешендер тұратын үйге кіргенде, пошташы Хамза аңдып сыртта жүреді екен. Әкем шыққан соң «Қабаш, қорықпайсың ба? Қолындағы ұстарасымен тамағыңнан орып жіберсе қайтесің? Мен манадан осы жерде жүрмін, сені күтіп», дейді екен. Сонда әкем Хамза шалға «Енді мен оларға сенбей, олар маған сенбей, осылай жүре берсек, қырыламыз ғой. Сеніміне кіру керек. Мынау ауылға сіңісіп, араласып кетсін бұлар» деп тоқтау айтады екен. Сөйтіп жүргенде бір қолайсыз жағдай болды. Бірақ кейін сол дұрыс болды. Чешеннің бір шалы масақ теріп жүргенде аяғы тайып, суға кетіп өлді. Әлгі шалды жерлейін десе, ұлы қайда, қалай қоятынын білмейді. Содан әкем «Қайда қойғаны несі?! Сен де, біз де – мұсылманбыз. Осы қазақтың зиратына қой. Ешқайдан орын іздеме. Бөлек жатпаңдар. Сен­дер осы ауылдансыңдар!» дейді. Сөйтіп мұсылманша ару­лап, жерлеп қойғызыпты. Осы оқиғадан кейін «Бұлар да мұсыл­ман екен. Бізге бөтен емес екен ғой» деп чешендердің де беті бері қарай бастапты.

Сәулеш әжей әңгімесін кілт үзіп, қабырғада ілулі тұрған әкесі­нің портретіне қарап, үнсіз қалды.

 

Қостанай облысы

 

Соңғы жаңалықтар

Елдік нышандар тарихы

Қазақстан • Бүгін, 18:14

Атырау: Үй қамаққа қамалған қыз

Аймақтар • Бүгін, 18:00

Биыл ауылға табиғи газ жетеді

Аймақтар • Бүгін, 14:29

Ұқсас жаңалықтар