![Шахимардан Әбілов: Шығармашылығымның темірқазығы – Абай](/media/2020/05/11/10.jpg)
Әнші айтады: Мен өте бақытты адаммын шынын айтқанда. Павлодар облысының Шарбақты ауданындағы Арбаиген деген қазақы ауылында туып-өстім. Қалың қарағайдың ортасындағы ерекше әсем мекен болды. Бала күнімде орманға кіріп кетемін де, айқайлап тұрып өлең айтатынмын. Ән айтсаң, жаңғырық шығады. Жан сарайым ашылып, көкірегім сайрай жөнелетін. Бүкіл орман менімен бірге ән салып тұрғандай сезілуші еді сонда. Біздің өлкенің созылып жатқан шетсіз-шексіз орманының жаңғырығы маған кеңдікті үйретті. Даусыма ерекше өрнек сыйлады деп ойлаймын. Күні бүгінге дейін орманға ерекше құмартатыным сондықтан болса керек. Сахнаға шыққан кезде де орманның осы бір тылсым үні, табиғаттың даусы ылғи да құлағыма келіп тұрады. Мен үшін орман теңдессіз шабыт ұясы. Шын сезіне білген адамға орман деген тұнып тұрған симфония ғой. Кейде «қазақтың ән мектебінің төркіні осы орманда жатқан жоқ па екен?» деп те ойлап қоямын. Өйткені кім-кімге де туып-өскен топырағының қасиеті дариды ғой.
Мен ойладым: Расымен де туған жер деген ерекше құдірет қой. Қазақтың қай жері де қасиетті. Әйтсе де ұлттық классикалық дәстүрлі ән мектебін қалыптастырған ұлы мектеп – сал Біржан мен сері Ақан, Үкілі Ыбырай, Сегіз сері, Мәдилерді тудырып, қалыптастыруда Арқа даласының кең тынысы мен әсем табиғатының айрықша әсері болғаны анық. Сол ұлы өнер керуенінің ізін жалғай бекзат әлем – опера өнері көгінде жарқырай жанған Шахимардан Әбіловтің де талант құпиясын осы табиғат дарытқан ерекше тылсымнан іздеген әділетті болар деп ойлаймыз. Өйткені әнші туған Кереку өңірі – шын мәнінде сұлулықтың ұясы. Жалтыраған әдемі көлі, қарағайлы орман-тоғайы, сұлу табиғат аясы бар киелі топырақ балғын сананы өнер дейтін ерек әлемнің иіріміне қарай тарта жөнелгені рас. Көз көрімде Құлынды даласы, қол созымда Семейдің Бесқарағайы, одан әрі Қарқаралы мен Көкше топырағының аласа шоқылы тауы мен қарағайлы орманы сәби көңілін ерекше әсерлендіріп, адам қиялы ғана жететін зау биіктерге қарай ұмтылдыра беретін. Сол іңкәрліктің әсері болса керек, болашақ әнші алдына тек асқақ арман қойып, соған жетуге талпынды.
Әнші айтады: Өнер деген ошақтан басталды ғой. Әкем де, шешем де өнер қонған адамдар болды. Әсіресе Тілеуқабыл деген үлкен ағамның өнерге деген талабы да, талғамы да зор еді. Домбыра мен баян тартып, ән айтатын-ды. Даусы ерекше болды. Жан-жақты кісілер еді. Анам әнді де, жырды да, арифметиканы да жақсы білетін. Ал әкем мінезді кісі болды. Коммунист бола тұра, сол заманда бес уақыт намазын қаза қылмаған адам. Ұлы Отан соғысына қатысып, қиындықты көп көрді. Бірақ сонда да өнерге деген шексіз махаббатын сөндірмей өтті. Сол талант әкенің қаны, анамның сүті арқылы менің де бойыма дарыса керек, әсіресе ән салуға айрықша құштар болдым. Бала күнімізде үйге қонақ көп келетін. Сондай сәтте домбырамызды сайлап, жыр-дастандарды жаттап алып, кештің түсуін асыға күтер едік. Ол кезде дастарқанда бас қосқан ауыл ақсақалдары мен меймандары астан соң қазақтың эпостық жырлары мен дастандарын оқып, ән мен жырдан шашу шашып, барлығымыз бір жасап қалушы едік. Абайдың әндерін айтуды да осындай думанды ортада үйрендік. Әсіресе ауылдың жастары үшін бұл ғаламат мереке болатын. Елдің үлкендері өздері оқып болған соң, дастандардан үзінді оқу кезегін балаларға беретін. Біз де мәре-сәре болып жамырай жыр оқып, ертегі айтып, ән салып бір жасап қалушы едік. Қазір ойлап қарасам, ертегі мен жырды жаттап өскеніміз өте дұрыс болыпты. Өйткені ертегі қиялдауға үйретеді. Армандай білген адам ғана алысқа көз тігеді. Мен де ауылдың қарасирақ балаларымен бірге ертегі мен жыр-дастандардың уызына қана жүріп, Алматыға жетуді, әнші болуды армандадым. Арманым алдамады. 1967 жылы эстрада-цирк студиясына оқуға түсіп, Қайрат Байбосынов, Жәнібек Кәрменов, Ұлықпан Есенов, Қапаш Құлышевалармен тай-құлындай тебісіп бірге оқыдық.
Мен ойладым: Алматыға жеткізген арман болашақ үлкен әншіні эстрада емес, классикалық өнердің кеңістігіне қарай тарта жөнелді. Оған әсіресе өзі оқып жүрген студиядағы ұстазы Науат Темірбекованың ақыл-кеңесі мен жол нұсқауы да үлкен сенім сыйлады. Алайда дәл осы мезетте әскерге кеткен болашақ өнер иесі араға біршама уақыт салып барып консерваторияға құжат тапсырып, оқуға қабылданады. Мұнда Бекен Жылысбаев, Ермек Серкебаев бастаған музыка өнерінің майталмандары талантты әншіні құрақ ұша қарсы алады. Талантты тамшысынан танитын кәсіби мамандар талапкер келешегінен зор үміт күтіп, сенім артады. Дипломдық жұмысын Ахмет Жұбанов пен Латиф Хамидидің әйгілі «Абай» операсындағы Абай партиясын орындап қорғаған болашақ әнші комиссия мүшесі ретінде қорғауға қатысқан опера авторы Латиф Хамидидің: «Бұл бала матур, обсуждению не подлежит» деген жоғары бағасын алады. Сөйтіп дипломын үздік бағаға тапсырған дарын өмірінде осы сәттен бастап ұлы ақынның орны да, рөлі де зор болды.
Әнші айтады: Иә, сол бір кез есімнен бір сәт те шыққан емес. Латиф Хамидидей ұлы композитордың аузынан мұндай жоғары баға алу студент үшін үлкен деңгей болатын. Әрине әуел бастан опера театрында жұмыс істеуді армандағаныммен, театрға жол сәл кідіріп жетті. Дер кезінде тыңдалдым. Алайда әлдеқандай себептермен қабылданбай қалдым. Бірақ мен оған титтей де өкінбеймін. Керісінше, болып-толып, ізденіп, тәжірибе жинап барып театрға бір-ақ келдім. Мен оқу бітірген жылы Ғазиза Жұбанова консерваторияның ректоры болатын. Дипломымды ала салысымен мені оқу орнына бірден оқытушы ретінде алып қалды. Ол кезде мұндай жағдай сирек болатын. Сөйтіп ұстаздық жолым басталып кетті. Міне, 40 жылға жуық осылайша шәкірт тәрбиелеп келемін. Консерваторияның деканы, 2007 жылдан бастап кафедра меңгерушісі болдым. Ол кезде менің кафедрамда Ермек Серкебаев, Бибігүл Төлегенова, Роза Жаманова, Бекен Жылысбаев бастаған өзімнің ұстаз аға-әпкелерім қызмет етті. Олар менің ұстазым болды. Сол кісілермен бірге жұмыс істей отырып, өзім де көп нәрсе үйреніп, ұстаздық ұлағатын бағыт-бағдар етіп, жақсы қасиеттерін бойыма сіңірдім. Нағыз педагог адамдар еді ғой. Бүгінде сол жылдарды сағынышпен еске аламын. Әлі есімде, тәуелсіздігімізді алған жылы ұлағатты ұстазым Ермек Серкебаев ағам Мәскеудің қонақүйінің бірінде отырып маған былай деді: «Шахимардан, сен қандай бақыттысың! Біздің жастық шағымыз, өнерімізді нағыз дер шағында көрсетер кезіміз Кеңес Одағының дәуірлеген тұсымен тұспа-тұс келді де, ұлттық өнерімізді шетелдерге лайықты деңгейде насихаттап, таныта алмадық. Қазақтың классикалық ән вокалын көрсете алмадық. Міне, тәуелсіздігімізді алдық. Қазақ әнін еркін шырқар шақ туды. Сондықтан бар үміт пен сенім сендерде» деп еді. Міне, содан бастап мен қазақ өнерін, соның ішінде, әсіресе Абай Құнанбайұлының өз романстары мен ұлы ақын өлеңдеріне жазылған басқа да композиторлардың туындыларын репертуарыма енгізіп, шетел сахналарында осы күнге дейін орындап келемін. Сонда байқағаным, әлем тыңдармандарының, музыка мамандарының қазақтың классикалық ән мектебіне деген қызығушылығы айрықша. Толассыз шапалақ соғып, қайта-қайта орындауымды сұрайды. Ән авторлары жайлы да шетелдік тыңдармандардың тәптіштей сұрап, бас шайқасып, таңдай қағыса тарқасқан кездері көп. Әсіресе ұлы Абайдың романстарын құбылысқа балайды. Бұл – сөзсіз қазақ өнерінің құдіреті.
Мен ойладым: Ұлағатты ұстаздар тәлімін көре жүріп, өзі де үлкен бағбанға айналған музыка майталманы бүгінде 40-тан аса шәкірт тәрбиеледі. Олардың тең жартысы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағына ие. Опера өнерінің мақтанышына айналған дүлдүл дарындардың арасында А.Ибраев, Д.Уашев, М.Тойкенов, Т.Мұсабаев, Д.Хамзина, Ж.Ғабдуллина, М.Шотабаев бастаған хас таланттар ұлттық өнерімізді тек ел аумағында ғана емес, әлемнің үздік деген сахналарында мойындатып жүр.
Шетелдің өнерсүйер қауымы әншінің өзін де ерекше құрмет тұтып, қатты қадірлейді. Әлемнің небір мен деген сахналарында өнер көрсетіп, қазақ өнерінің мерейін асқақтатып жүрген әншінің шын мәнінде ұлт мәдениетіне, руханиятына сіңірген еңбегі ерен. Атап айтар болсақ, Лондонның әйгілі Барбикан орталығында Ұлыбританияның камералық оркестрімен, Париждің ең мықты Плейель залында, Мәскеудегі Композиторлар одағының залында, П.Чайковский атындағы консерваторияның кіші залында ән шырқады. Түркияның бұрынғы премьер-министрі С.Демирелдің қамқорлығымен қойылған «Арарат туралы аңыз» операсындағы Ахмет рөлін түрікше орындаған тұңғыш қазақ. Кезінде әнші өнеріне тәнті болған белгілі италиялық журналист Сильвио Ипполитидің: «Егер Шахимардан Абай партиясын, Вердидің Риголеттасын Миланның «Ла-Скала» театрында орындайтын болса, мен оны күнде келіп тыңдаудан жалықпас едім», деп ерекше ілтипат білдіруінің өзі музыка майталманының шеберлік қарымына таразы болатындай.
Әнші айтады: Менің шығармашылығымда «Абай» рөлінің маңызы зор. Ең алғаш консерваторияны тәмамдайтын жылы дипломдық жұмыс ретінде орындаған бейне мен үшін барлық шығармашылығымның темірқазығына айналғандай. Әйгілі партияны қанша мәрте орындасам, өзім үшін сонша мәрте жаңалық ашамын. Мен Абай бейнесіне кездейсоқ келген жоқпын. Ұзақ дайындықпен, ізденіспен келдім. Мәселен, ұлы ақынның сахнадағы бейнесін сәтті шығару үшін ең әуелі романстарын орындадым. Одан кейін ұлттық композиторларымыздың мұрасына ден қойдым. Абайға түсу үшін әлемдік классиканың озық майталмандары – Шуберт, Малер, Чайковский, Рахманиновтардың шығармаларын шырқадым. Абай маған үлкен мектеп болды. Нағыз шеберлігім шыңдалар сынақ болды десем де артық айтқандық емес. Міне, қанша жыл айтулы партияны орындап келемін, бірақ әлі күнге дейін кемеңгер бейнесінің кілтін таптым деп айта алмаймын. Қанша мәрте ойнасам да, бәрібір бірдеңе жетіспей тұрады. Абай мен үшін жұмбағы шешілмес түпсіз терең тұңғиық. Абыз рөлі кез келген өнер адамы үшін қалпақпен қағып алатын жай дүние емес. Бұл – классика, үлкен философия. Ойнап жүріп ойланасың. Тазарасың. Сонысымен де Абай бейнесі биік, қастерлі.
Мәселен, мен шетелде Абай рөлін талай мәрте сахна төріне алып шықтым. Сонда операның отаны саналатын елдердің талғампаз көрермені аузын ашып, тапжылмай тұрып қалған сәтіне куә болдым. «Не деген деңгей!» деп таңырқасқан халықтың қарасында тіпті шек жоқ. Көрдіңіз бе, бұл – Абай бейнесінің күрделілігі, тереңдігі.
Осыдан бірнеше жыл бұрын Еркеғали Рахмадиев маған арнап «Абылай хан» операсын жазды. Либретто авторы – Әбіш Кекілбаев. Аталған шығармада Бұқар жыраудың партиясын орындадым. Осы рөл арқылы Мемлекеттік сыйлыққа ие болдым. Композитордың Бұқар жыраудай кесек бейнені маған арнайы тапсыруының сыры – Абайда жатыр. Талай жыл Абай партиясын орындап шыңдалғандығымды ескере отырып, Еркеғали Рахмадиев осы рөлді маған арнап жазып шыққан болатын. Менің бойтұмарым – Абай.
Мен ойладым: Әнші Шахимардан Әбіловті үлкен шығармашылық иесі ғана емес, қазақтың ұлтжанды перзенті ретінде танытатын азаматтық ісі – музыкасын Еркеғали Рахмадиев жазған Абайдың «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым» романсына екінші ғұмыр сыйлауы дер едік. 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы жанына батқан өнер иесі Қазақстан Композиторлар одағының кезекті пленумында осы туындыны ортаға шығып орындап, батыл мінез көрсетеді. Өйткені қылышынан қан тамған қиын кезеңде мұндай шығарманы орындау үлкен ерлік еді. Ал ән болса ұлттық қасіретті, қазақ мұратын күңірентіп тұр. Сөйтіп 86-ның ызғарлы оқиғасынан кейін көңілі жабырқап жүрген көпшіліктің ішіндегі қатпарлы буырқаныс, қалың шерді қозғайды. Осы орындаудан кейін көзіне жас алып, күңіренбеген жан қалмады. Әу баста ән авторының өзі «Бұл қалай болар екен?» деп тіксініп, жүрегіне діріл ұялатып үлгергенімен, кейін пафосы керемет, әлемдік деңгейдегі әлеуеті күшті романсының талантты әншінің орындауында жарыққа шығып, жария болғанына ерекше риза болып, көкірегін қуаныш кернеді. Бір қызығы, бұл романсты Рахмадиев ертеректе жазған екен. Алайда алғашқы тыңдаудан кейін «бағы жанбай», шаң басқан тартпада қалып қойған туындыны үлкен сахнаға қайта алып шығып, екінші ғұмыр сыйлаған Шахимардан Әбілов шеберлігіне ән авторы да, тыңдармандары да сол жолы дән риза болады. Осы оқиғадан соң шабыты ашылып, көңілі көтерілген композитор сол қуаныштың әсерімен әйгілі әннің байғазысына тағы да бірнеше романсты өмірге әкеледі. Төлеген Мұхамеджановтың әншіге Абай әндеріне жазған романстарынан жасаған тамаша тартуы да өрелі өнер иесінің репертуар қорын байытып, үлкен сахналарда еркін концерт беруіне кең жол ашып берді.
Рас, сахна аталатын киелі кеңістікте әнін орындап, қошеметке бөленуді ғана қанағат тұтпай, ұлттың жанына жақын жүріп, музыка арқылы азаматтың позициясын білдіре алатын азамат таланттар өнерде өте сирек. Сол аздың алды осы Шахимардан әнші десек, титтей де артық айтқандығымыз емес.
Әнші айтады: Жақсы опералық әнші болу үшін әр адам ең әуелі өзінің тілін білуі керек. Мысалы, мен Жапонияның Токио, Нагасаки қалаларында концерт бердім. Сонда жапондардың өз тіліне деген құрметін, сүйіспеншілігін көріп таңғалдым. Сонысымен де жапондар мықты деп ойлаймын. Қазаққа да жапондардың осы бір тамаша қасиетінен үйренетін тұс көп. Музыканы қазақтың жаны дейтін болсақ, біз орындаған әніміз арқылы ұлттық өнерімізді жаңа белеске шығара аламыз.
Опера мен романсты айту үшін әншіге жан-жақты білім, жан дүниенің соған сай шынайы толқыныс-тебіренісі, үлкен философиялық сана қажет. Көптеген симфонияны, сандаған операны театрларға барып, қайта-қайта жалықпай тыңдап, көңіл құлағына құйып, зердеге тоқу керек. Әрине мұның барлығы адам бойына бірден дарып, құйыла кетпейді. Әлемдік деңгейдегі жақсы әнші болу үшін үздіксіз, ұзақ ізденіс қажет. Бұл тұста ұлы Абайдың «ақырын жүріп, анық бас» қағидасы бағдар болуы тиіс. Сондықтан мен де көздеген мақсатыма жету үшін сапаны, тереңдікті, бастысы байыптылықты мұрат тұттым. Сол жолда іздендім.
Орыстың ұлы жазушысы Лев Толстой айтпақшы, жалпы опера деген бар өнердің басын қосқан үлкен мереке ғой. Өнердің шыңы. Оның ішінде сөз де, ән де, би де, симфония да, романс та бар. Ал оны шығару үшін ең әуелі өзіңнің тамырыңды білу керек. Содан кейін ғана әлемдік классикаға құлаш ұр. Тамырыңды білмей, әлемдік өркениетті игерем деу ұлтты үлкен ұтылыстарға алып келеді. Бұл өнердің қай түріне де қатысты. Осыны ұмытпау керек. Опера әншісіне ең әуелі білім керек. Құр дауыспен ғана әнші алысқа бармайды.
Мен ойладым: Біраз уақыт бұрын әншінің шығармашылығын зерттеп жүріп, ақын Қорғанбек Аманжолдың мына бір өлең шумақтарын оқығанымыз бар еді. Ақын толғанысы шынымен-ақ бүгінде 70 жастың белесіне шыққан өнер иесінің бар болмысын ашып беріп тұрғандай. Әңгімемізді түйіндеп тұрып, осы өлеңді және бір мәрте еске түсірдік.
Шаһимардан, Шаһимардан,
Пәни жалған, шаһи арман.
Ән сәулесі нөсерлеген,
Көз жетпейтін бақилардан.
Күміс бұлақ, кәусар үнің,
Салқар шағын мен сағындым.
Алты Қырдан асыршы бір,
Әуселесін ән шағылдың.
Жаның ғажап, сән керемет,
Мағына да, мән де бөлек.
Бекзат болмыс сыбазым-ай,
Шаттандырдың әнге бөлеп.
Арсыдағы ән қанатың,
Ғаршыларға жалғанатын.
Алыстарға сапар шеккен,
Абыздарша толғанатын.
Шың басында Шаһимардан,
Ән шәулісі шалқи алған.
Жомарт жүрек, сақи жаннан
Шалқыған ән – шаһи арман!..
Әңгімелескен
Назерке ЖҰМАБАЙ,
«Egemen Qazaqstan»