Аймақтар • 19 Маусым, 2020

Шаһар шырайы

168 рет көрсетілді

Осыдан екі жыл бұрын, 2018 жылы 19 маусымда бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы мен өңір орта­лығы Шымкент қаласына қатысты тарихи шешімдер қабылданды. Осылайша, замана көшінде алма-кезек Шымкент облысы, Оңтүстік Қазақстан облысы атанған өңірге түркіге ортақ Түркістан атауы беріліп, жұрт назары Түркістанға ауды. Дәл осы айтулы оқиғамен тұспа-тұс еңселі Ақордадан шырайлы Шымкент қаласы туралы да ақжолтай хабар тарады. Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Шымкент қала­сына республикалық мәртебе беру туралы тарихи Жарлыққа қол қойды.

«Бұл өмір бір-ақ рет беріледі, ал оны Шымкентте сүру керек».

Нұрсұлтан НАЗАРБАЕВ,
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті

 

Әрі Шымкенттің республикалық мәр­тебе алуы қаланың одан әрі ілгерілеуіне септігін тигізетініне және жаңа перспективалар ашылатынына сенім білдірді. «Бұл қадам шаһардың теңгермелі әлеуметтік-экономикалық дамуына және бүкіл өңір тұрғындарының тұрмыс сапасының дәйекті түрде артуына тың серпін береді», деді Нұрсұлтан Назарбаев.

Осылайша, телқоңыр екі өңір енші бөлісіп, дамудың даңғыл жолындағы әділ бәсекеге түсті. Екі атау да – ұлт, ел үшін қастерлі ұғым. Себебі аласапыран шақтарда елге пана, елім деген ерлерге араша түскен мекеннің қаракөздер үшін қадірі Қап тауынан да қастерлі-тұғын. Міне, тұрғындарының саны миллионды еңсерген шаһардың республикалық қала мәртебесін алғанына да екі жыл толыпты. 

Елдің дамуы, экономикалық өсім көрсеткіші ірі қалаларының көптігімен өлшенетіні белгілі. Локомотив қалалардың қатары көбейген сайын далалық ұлттан қалалық ұлтқа біртіндеп бейімделе түсетініміз анық.

Тарихқа көз жүгіртсек, өнер мен мәде­ниет әр кезеңдерде оңтүстік аймақтарда жақсы дамыған.

1

    

«Қазақтың Шымкентте бестен бірі,

Ешқашан шығармаңдар естен мұны.

Әрқашан бізге қарап өлшенеді,

Қазақтың қаншалықты өскендігі».

 

Әселхан Қалыбек,

айтыскер ақын

 

Ұшақ қанатынан қарағанда

Шымкент – еліміз бойынша аумағы жағынан ең алып қаланың бірі және бірегейі әрі еліміздің басқа қалаларынан өзіндік «брендтерімен» ерекшеленіп тұрады. Соңғы жылдары жақын үш ауданнан 40-тан астам елді мекен Шымкент аумағына қосылды. Бұл – Қазақстан бойынша қалалардың ішіндегі ең үлкен аумақ. Соның нәтижесінде қала халқының саны күрт өсіп, шаһардың миллионыншы тұрғыны 2018 жылдың 17 мамыры күні дүниеге келді.

Шаһардың шығыс қақпасы сансыз бабтар мекені Сайрам ауданынан басталса, батысы қазақтың тегін құраған үш жүздің басы қосылған ордалы Ордабасы ауданымен шектеседі. Түстігінде Төлеби, Қазығұрт, теріскейінде Бәйдібек ауданымен қоңсылас орналасқан.

Шымкентке келген қонақтың кез кел­гені әуелі қала аумағының кеңдігін сөз етеді. Жер үйлер көлемінің көптігін, ұшақ қанатынан көз салғанда Шымкентті екі таудың ортасында жамбастап жатқан шопанға, ғимараттарды жасыл желек­ке жайылған Шопан ата түлігіне ұқсатып жатады. Анығында, жоғарыда айтып өткендей, республикалық мәртебе алған қалаға қосылған елді мекендер Шым­кенттің шекарасын кеңейте түсті. 

Тарихқа көз жүгіртсек, Шымкент – 2200 жылдан астам тарихы бар Қазақ­станның ең ескі қаласы. Бұл фактіні қала орталығындағы ескі қалашықты зерт­теу барысында археологтердің өзі растаған. Сондай-ақ жұрт айтып жүр­гендей шаһар еліміздегі күнге ең жақын қала. Мұнда жылына 300 күнге дейін шуақты ауа райы сақталады. Қысы жылы, жазы өте ыстық және ұзақ болатын Қазақстанның ең шырайлы өңірі. Сол себепті аймақ агрошаруашылықтың отаны, жылыжайлар мен ірі құрылыс алаңы. Міне, шымкенттіктер өңірдің осы артық­шылығын өз пайдаларына жаратуда.

Ел арасында Шымкентті жемісті мекенге теңеп жатады. Жеміс-жидек пен көкөніс, қарбыз-қауын, дәмді тағамдардан бұл шаһарға тең келер қала  жоқ. Бұл өңірдің жылдық табысы тұрғындарының қажеттілігін толығымен өтей алады.

Тіршілік үшін ең қажетті дүние – су. Ал Шымкент – сулы қала. Себебі елі­міз­дің оңтүстік мегаполисі өз аумағы ар­қы­лы өтетін көптеген су артериясы бар жалғыз қала. Шаһар аумағынан Қарасу тармағы мен Бадам және Қошқарата өзен­дері ағып өтеді. Сондай-ақ қаланы шы­ғыстан батысқа қарай кесіп өтетін Бадам, Шымкент, Жаңашек және Текесу каналдарының жасанды су жолдары бар. Осы артықшылық қала тұрғындарының отбасылық бау-бақша шаруашылығымен ай­налысуына зор мүмкіндік туғызып отыр.

Көк жүзінен төменге көз салсаңыз, Шым­кенттегі жылыжайлар менмұндалап көрінеді. Шымкенттің жер көлемі Мәс­кеудің аумағымен бірдей. Шаһардың аумағы 117 мың гектарға дейін кеңейіп, тіпті Мәскеуден асып түсті. Қалада 3 мыңға жуық көше салынып, оған қазақ батырлары  мен мәдениет қайраткерлерінің және ғалымдардың есімі берілген. 2500 шақырымды құрайтын көшелерінің ұзын­дығымен абсолюттік рекорд орнатқан қала.

1

 

«Шымкент Қазақстансыз өмір сүре алады, Қазақстан Шымкентсіз өмір сүре алмайды».


Мұхтар МАҒАУИН,
жазушы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты

 

 Мәдениеттің мәйегі тереңде

Биыл Шымкент ТМД елдерінің мәдени астанасы атанып, әлемдік мәдениеттердің басы елдің түстігіндегі көне шаһарда қосылатын еді. Әлемді жайлаған пандемия салдарынан жоспарланған халықаралық, республикалық деңгейдегі іс-шаралардың мерзімі кешеуілдеуде. Алайда бұған бола қала мәдениетінің мерейі төмендемесі анық. Себебі Шымкенттегі мәдениеттің мәйегі тым тереңде. Үлкенге құрмет, кішіге ізет, еңбекке адалдық, жақынға бауырмалдық, қонаққа ілтипат, қазақы салт-дәстүр, ескі рәсім бәрі-бәрі әлі күнге дейін осы шаһар тұрғындарының арасында сақталған.

Отырықшылық мәдениеттің ошағы саналған қалаға елдің аңсары ауып тұратыны да осы ескіден жеткен есіл құн­дылықтың құдіреті секілді. Дегенмен Шымкент десе «шарт» ете қалатын адам­дардың көзқарасы кейде қоғамдық пікірге ұласып жатады. Бірақ оған бола «өк­пелейтін» шымкенттіктер жоқ. Маң­дай терін тіршіліктің қайнаған қазанынан ­нәп­а­­қаларын табуға жұмсап жүр.

Қонақжайлылық жағынан да Шымкент алда тұр. Оңтүстіктің адамдары қонақ кел­генін жақсы көреді, жалпы қонақтарды өте жоғары бағалайды. Олар қонақты елге мақтанып, жұртқа көрсету үшін емес, жүрекпен күтеді және шымкенттіктер­дің бұл қасиеті бірінші кезекте шетелдік­тер­ді қатты қызықтырады деген пікір жиі айты­­лады. Анығында, бұл қасиет те ұл­ты­­мыздың «Бір шәугім шай – қазақтың бө­лін­беген еншісі» деген сөзін дәлелдей түскендей.

Шымкент дәмді және арзан тағам­дары­мен елді өзіне баурап алады. Күнгей өңірдің тұрғындары астың дәмін жақсы біледі. Бауырсақ, палау фестивальдары Шымкентте ғана дәстүрлі түрде өтіп тұра­ды. Республика бойынша ең дәм­ді тағам Шымкентте әзірленетіні ел аузында аңызға айналып кеткен. Де­ген­мен бұл аңыздың ақиқаты жоқ емес. Құр­метті қонағын ілти­патпен күтіп ал­ған шымкенттіктер оның алдына ең дәм­ді жылы-жұмсағын  ұсынады. Ауа райы­­ның қолайлылығындай қошемет көр­сетеді. Ерте піскен жеміс пен көкөніс ба­ғаның аспандауының алдын алады. Бұған жергілікті халықтың еңбекқорлығы мен ортаға тез бейімделгіш екені тағы сеп болмақ. Шымкенттің дәмі тіл үйірер тағамын ұмытпайтын адам­дардың естелігі – бөлек әңгіме. Ал таң­дайыңнан кетпейтін кәуабы туралы сөз болса, тәбетің ашыла беретіні тағы бар.

Белгілі әнші, қоғам қайраткері Бекболат Тілеуханның: «Қазақ болып қалғымыз келсе, Шымкентті етегінен ұстап жүруіміз керек», деген сөзі бар. Түбіріне үңілсек, ұлтты кешегі орыстандыру, отарлау саясаты, бүгінгі жаһандану, жат ағымдардың жетегінен сақтап қалатын бір ғана рецепт – ұлттық мәдениет екендігін түсінеміз.

Қай бір жылы отандық режиссер Жәні­­бек Жанқараев түсірген «Потому что шымкентский» фильмі қоғамның тал­қы­сына түскен, Шымкентке деген қате көзқарасты ашып берген көркем туын­ды болды. Былайғы жұрттың арасын­да Шымкентте әйел теңдігі жоқ деген ұғымға ұлттың ежелден келе жатқан жасы үлкен­дерге иіліп сәлем беру – әдептіліктің бел­гісі екендігін тағы бір дәлелдеп берді.

Бір ғана мысал, елдегі егіздердің саны бойынша Шымкент – бірінші орын алатын қала. Демографиялық өсім тұр­ғын­дары еккен қызанақ пен қиярдай жеміс­ті. Ста­тистикалық мәліметтерге сүйенсек, соң­ғы 10 жылда өңірде жеті мыңнан ас­там егіз және 81 үшем туылған. Жыл са­йын аймақта шамамен 800 жұп егіз дү­­­ние­ге келеді екен. «Бір қозы туса, бір түп жусан артық шығады» дегендей, шым­­­­кенттік мінез-құлық ұрпағының көпті­гімен мақтанады. Қара қазан, сары бала қамы үшін тырбанып еңбек етеді.

Қазақ мемлекеттілігінің басында тұр­ған Алаш арысы  Ахмет Байтұрсынұлы тар заманның өзінде «Әлхамдулла, алты миллион қазақпыз!» деп ақжолтайлағаны белгілі. Бүгінде тәуелсіз елімізде шымкент­тіктер де ұлттың санын көбейткен осы егіз, үшемдердің санымен мақтанады.

Ұлтты тәрбиелейтін, мәдениетін өсі­ретін рухани орданың бірі – театр. Бұл байлықтың үлесі де Шымкентте көш бастап тұр. Жалпы, Шымкенттің орта­лығында алты театр орналасқан. Ж.Шанин атындағы қазақ драма театры, орыс драма театры, опера және балет театры, сатира және әзіл-сықақ театры және қуыршақ театры, Сайрам өзбек драма театры Шымкент тұрғындары мен қала қонақтарын өз қойылымдарымен қуантып келеді.

1

 

 

«Қазақ болып қалғымыз келсе, Шымкентті етегінен ұстап жүруіміз керек».

 

Бекболат ТІЛЕУХАН,

Мәжіліс депутаты

  

Тұлғаға тағзымы бөлек қала

Шымкент қаласындағы кез келген нысанға атау беруде республикамыздың, өңіріміздің дамып, өркендеуі жолында еңбек еткен тұлғалардың есімін бір сәт назардан тыс қалдырған емес. Сондықтан қаладағы ең көрікті орындар мен саябақтарды ұлт төбесіне көтерген ұлылардың есіммен атап келеді. Бұл әуелі тұлғаға тағзым болса, екіншіден өскелең ұрпақты ұлылыққа, ізгі қасиетке, отансүйгіштікке баулу болмақ.

Мәселен, алып Бәйдібек баба ескерт­кіші, Абай саябағы, Д.Қонаев гүл­зары, «Шәмші әлемі» аллеясы, Ж.Ша­нин атындағы Шымкент қалалық ака­демиялық драма театрының атаулары Алаштың арда туған ұлдарына көр­се­­тілген тағзым болса керек. Жуырда осы жақсы дәстүрдің жалғасы ретінде Шымкент дендросаябағына қазақтың аяу­лы перзенті Асанбай Асқаровтың аты берілді. Осылайша, аталған мекен Асанбай Асқаров атындағы дендросаябақ атанды. Жаңа атау қала әкімінің бұй­ры­ғымен бекітілген. Алғаш рет ден­дро­­саябаққа қоғам және мемлекет қай­рат­керінің есімін беру туралы ұсыныс 2016 жылдың 22 желтоқсанында қалалық мәс­лихаттың кезектен тыс сессиясында айтылды. Содан кейін депутаттар бұл шешім үшін бірауыздан дауыс берген болатын. Шымкент дендрологиялық саябағын құрудың тарихы 1979 жылдан бастау алады. Белгілі қоғам және мемлекет қайраткері Асанбай Асқаровтың бастамасымен бой көтерген бұл саябақ араға жылдар салып тұлғаның атын қайта жаңғыртты.

Тарих беттерін парақтасақ, аталған аумақ сол жылдары қала маңындағы қоқыс тастайтын орын болған деседі. «Атадан мал қалғанша, тал қалсын» деген бабалар аманатын берік ұстанған сол кездегі өңір басшысы Асанбай Асқаров қоқыстан қобырап жатқан аймаққа ағаш отырғызған екен. Қаланың ауа реттеушісіне айналған орын Шымкенттің климаттық ерекшелігіне оң әсер беріп келеді. Ендігіде тамаша демалыс орнын көздің қарашығындай сақтау, оны бүлдірмеу – әрбір қала тұрғынының азаматтық борышы.

Қала тұрғындары мен қонақтарының сүйікті демалыс орындарының біріне айналған саябақ шаһарға ат басын бұр­ғандардың соқпай кетпейтін сүйікті мекеніне, жас жұбайлардың той алдын­дағы салтанатты серуенінің бір бөлшегіне айналды.

Бұл жақсы бастама, жарасымды атау­лар әлі де жалғасын тауып, ұрпақтар сабақтастығының жарқын үлгісіне айналары даусыз.

Соңғы жаңалықтар

Теріскейдің Самалы

Руханият • Кеше

Ұқсас жаңалықтар