Қазақстан • 13 Мамыр, 2021

Ағайындар азаматтық ала алмай жүр

973 рет көрсетілді

Тобыл өңіріне, негізінен Моңғолия мен Өзбекстаннан оралған қандастар орныққан. Ертеректе келгендер бүгінде жергілікті халықпен тонның ішкі бауындай біте қайнасып, сіңісіп кетті. Моңғолиядан келген қандас­тардың дені мал өсіруге қолайлы елді мекендерде шаруасын ұқсатып, құда-жекжатты болып, құтты өңірге тамыр жіберіп, өсіп-өніп отыр. Қоғамдық өмірге бел­сенді араласып, өңірдің мәдени-рухани дамуына үлес қосып жүргендер де аз емес. Ал Өзбекстаннан қоныс аудар­ған­дар көбіне кен өндірісі дамыған Рудный қаласының маңына шоғырланған.

Кеншілер шаһарында он жыл­дан бері Қазақстан аза­мат­тығына қолы жетпей жүрген бауырлас қарақалпақ ағайындар да тұрып жатыр. Көшіп келгендеріне біраз жыл  өтсе де, олар Қазақстан азаматтығына қол жеткізе алмай келеді.

Қостанай өңіріндегі қандас­тар мәселесімен айналысып жүрген белгілі журналист, Дү­ние­жүзі қазақтары қауым­дастығы жанынан құрылған «Отандастар» қорының облыс­тағы фронт-офисінің басшысы Нәзира Жәрімбетованың айтуынша, Рудныйда Қазақстан азаматтығын ала алмай жүрген 20 шақты қарақалпақ ұлтының өкілі тұрады. Бұл жігіттердің бәрі де қазақ қыздарына үйлен­ген. Отбасыларында кем деген­де 2-3 баладан тәрбиелеп отыр. Олардың туу туралы куәлік­теріне ұлты қазақ деп жаздыртыпты. Балаларын орыс мектебіне емес, қазақ мектебіне беріп, солтүстікте жатқан кен­ші­­лер қаласындағы қазақ мек­теп­теріне деген сұранысты арттырып отыр.

Өкінішке қарай, бұл ағайын­дар Рудныйда тұрып жатқанына 10 жыл өтсе де, Өзбекстан аза­­маттығынан шы­ға алмай, мұнда Қазақстанның уақытша тұруға берген ық­тияр­хаты бо­­йын­ша елең-алаңмен өмір сү­ріп жатыр.

– Бұл жігіттердің Қазақстан азаматтығын алуы өте қиын болып тұр. Бәрінің аты-жө­нін тіркеп, әрқайсысына өз қолымен өтініштерін жаздыр­тып, «Отан­дастар» қоры­на жібердім. Оны біздің же­текшіміз Сыртқы істер м­и­нистр­лігіне тапсырыпты. Ал Өзбекстан консулдығы  осындай мәселеге келгенде өте шабан қимылдайтын сияқты. Олар Өз­бекстан азаматтығынан бас тартып, соған анықтама алу­лары керек қой. Бәрі сол анық­тамаға қол жеткізе алмай жүр. Олардың Өзбекстанның кон­сулдығына қайта-қайта бара беретін мүмкіндіктері жоқ. Рудныйдағы 20-ға жа­қын адамның әрқайсысы қан­­­шама рет барған. Оның ішін­де құжаттарын жоғалтып ал­ған  қандастар да бар. Менің бі­ле­тінім, солардың біреуі де әлі бір анықтама әкелген жоқ. Талай жылдан бері табан тоз­дырып, үміттеніп барып, құр қайтып, екі арада босқа сал­пақтап жүр. Біздің Сыртқы істер министрлігіндегілер Өз­бек­стан елшілігімен сөй­­лесіп, бір мәмілеге келіп, осы тұр­ғындардың мәселесін шешіп берсе игі болар еді, - деді Нәзира Жәрімбетова.   

Рудныйдағы қарақалпақ ағайындардың ешқайсысы жұ­мыс­сыз жүрген жоқ. Көп­пен бірге тіршілігін жасап, бала-шағасын бағып-қа­­ғып отыр. Біразы темір жол, кен саласында жұмыс іс­тейді. Араларында жеке кәсіп ашқысы келетіндері де бар. Алайда әйелдері аза­маттық алғанымен, өздері ала алмай, соның салдарынан аза­мат­тық құқығы шектеліп, кей­біреулері ықтиярхат мер­зімі біткен соң тіпті жұмы­сы­нан айы­рылып қалып жатыр.

– Рудный қаласына 2012 жыл­дың 1 шілдесінде кө­шіп келдік. Зайыбымның ұл­ты қа­­зақ, 2 балам бар. Осы күн­ге дейін Қазақстан Рес­пуб­ли­касының азамат­тығын ала ал­май жүр­мін. Өзім қазақ мек­тебін бітіргенмін. Кәсібім – теміржолшы. 2004-2008 жыл­­дары Ташкент темір жол тех­­никумында оқып, бі­лім алып шықтым. 2020 жыл­дың 14 ақпанында Нұр-Сұл­тан қаласындағы Өзбекстан ел­ші­лігіне Өзбекстан азамат­тығынан бас тарту туралы өті­ніш тапсырғанмын. Одан осы күнге дейін жауап жоқ. Енді көшіп келгенімізге 9 жыл өтті. Сіздерден азамат­тық алуы­мыз­ға жәрдем беруле­ріңізді сұраймын, – деді азаматтыққа қо­лы жетпей жүрген Сайлау­бек Абдреймов. 

Биыл оларды тұрақты жұ­мыс­қа орналастырып, баспана беріп, тұрмыстық жағдайын жақсарту мәселесіне облыс әкім­дігі де мойын бұра бас­тады. Таяуда облыстық ішкі сая­сат басқармасының ұйым­дас­­тыруымен Науырзым ауда­ны әкімінің орынбасары мен Дәмді ауылдық окру­гінің әкімі Рудныйға келіп осындағы қандастарды Науыр­зым өңіріне көшуге шақыр­ған. Өйткені  ол өңір­де мектепке бала жетпей жатыр. Мысалы, Дәмді ауыл­дық округіндегі Мереке мек­тебінде бала саны азайып, 30-ақ оқушы қалыпты. Ал кенші қандастардың үйінде кем дегенде 2-3 баладан бар.

– Ауылдағы шаруа қожа­лықтарының демеуімен көшіп келген әр отбасыға 20 қой, 2 сиыр,  тегін үй береміз деп жос­­­парлап отырмыз. Ауылдық округ бойынша 28 шаруа қо­жа­лығы, 2 жауапкершілігі шек­теулі серіктестік бар. Олар да қандастар келсе, қол­дау көрсетеміз, жұмыс бере­міз деп құлшынып отыр. Қан­­дас­тар бұрыннан қалаға үй­ренген кісілер екен, газ бар ма деп сұрайды. Ауылда газ жоқ, жергілікті халық қыс­тан көмірмен шығады. Ол кісі­лердің бәрі бұрын өндіріс сала­сында жұмыс істегендіктен,  егер ауылға көшуге келісім берсе, қандастар үшін Руд­ный әкімдігімен бірлесіп ауыл шаруашылығына қа­жет­ті механизатор, аспаз, дәнекер­леуші мамандықтары бойынша те­гін қайта даярлау курстарын ашу­ды қолға аламыз деп ке­ліс­тік. Жеке кәсіпкерлікпен ай­налысқысы келетіндер бол­са, оған да қолдау жасаймыз. Біздің Қай­ғы өңірі түгін тарт­саң май шығатын шұрайлы жайылымы кең, шабындығы мен суы мол мал өсіруге таптырмайтын жер. Бау-бақша егуге де қолайлы. Жақында Құлсарыдан 2 баласымен бір отбасы көшіп келді. Шым­кенттен бір кісі келіп, ауыл­ды көріп кетті. Алты баласы бар екен, ол кісі де екі ойлы бо­лып кетті. Ал Рудныйдағы қан­дастар ойланып көрейік, ақыл­дасып бір хабарын бере­міз деген. Қазір олармен байланысымыз үзілген жоқ, жауаптарын күтіп отырмыз, – деді Дәмді ауылдық округінің әкі­мі Самат Қадыршинов.

Рудныйдағы қандастардың Науырзым ауданына баратын-бар­майтыны белгісіз.  Нәзира Жәрім­бетова бұл жөнінде аза­маттық ала алмай жүрген қарақалпақ жігіттерден сұрап көрген екен, олар: «Біз ол жақ­қа бармаймыз. Өйткені бәрі­міз кен өндірісінде жұмыс істе­генбіз, көз ашқалы кеніштің айналасында өстік, мал бағудың қыр-сырын білмейміз. Өзіміз түгіл, әкелеріміз мал ұстап көрген жоқ. Бұл жерден жеке кәсіп ашып, нәпақа таба аламыз», депті.

Бұл азаматтар – Өзбек­стан­ның алтын кені бар Үш­құдық, Науаи, Зарафшан, Тамды өңір­лерінен келген бұрынғы кеншілер. Сон­дық­тан олар Рудный, Лисаковск, Жітіқара сияқты өндірісті қалаларда тұ­рақтап қалғысы келеді.

2021 жылы Қостанай облысына мемлекеттік квота бойынша 805 адам көшіп келеді деп жоспарланып отыр. Об­лыстық жұмыспен қам­туды үйлестіру және әлеу­мет­тік бағдарламалар басқар­масының мәліметінше, биыл оңтүстіктен астықты өңірге қоныс аударатын 455 адам­ға квота бөлінген. Мұ­ның сыртында атамекенге көш түзеген 350 қандастың Тобыл өңіріне тұрақтап қалуы мүмкін.

Ал қазіргі жағдайда Ру­д­ный­дағы аз ғана қарақалпақ ағайынның нарқы алтыннан қымбат. Алайда олар не қан­дастың санатына ене алмай, не Өзбекстан азаматтығынан шыға алмай, өздері арман етіп келген азаматтыққа қолдары жетпей, шетқақпай күй ке­шіп жүр. Қостанай жерінің кең­дігін, ауыл халқының азайып бара жатқанын ескерсек, облыс бір жылда 805 емес, 8500 адам қабылдаса да көтереді. Қандастар мен Қазақ жеріне іш тартып келген бауырлас ағайынның солтүстікке ке­луі жергілікті жерлердегі қа­зақ мектептерінің жағ­дайын түзейді. Мәселен, тәуел­сіздікке дейін Рудныйда қазақ тілінде білім беретін бірде-бір мектеп бол­маған. Қаладағы қазақтың үлесі студенттердің есебінен 2-ақ пайыз болды. Ғасыр соңында басталған көші-қон қозғалысының нәтижесінде бүгінде кеншілер қаласындағы қазақтардың үлес салмағы 30 пайыздан асып, мемлекеттік тілде оқы­­татын үш мектеп аузы-мұрнынан шығып тұр. Руд­ныйға қарайтын Қашар­дағы мектепте де қазақ сынып­тары көбейіп келеді. Бұл білім мекемесі де келешекте қан­дастардың есебінен қазақ мек­тебіне айналмақ.

 

Қостанай облысы,

Рудный қаласы

 

Соңғы жаңалықтар

Ұқсас жаңалықтар