Экономика • 07 Қыркүйек, 2021

Агросектордағы аршынды қадамдар

252 рет көрсетілді

Қазақстан Тәуелсіздік алысымен кеңес құрамында болған өзге де мемлекеттер секілді экономиканы жаңғыртуға, халық шаруашылығы секторларын реформалауға кірісті. Бұл елдің ауыл шаруашылығы саласындағы дамуының жаңа кезеңі еді.

 

Жүргізілген реформалардың нәтижесінде ауыл шаруашылығында көп деңгейлі экономика қалыптасты. Бұл аграрлық саясаттың маңызды стратегиялық бағыттарының бірі. Десе де, осы уақытқа дейін орын алған өзгерістердің бәрі қиындықсыз өтпеді. Ұзақ жылдар бойы қалыптасқан өңіраралық һәм салааралық байланыстардың өзгеруі ауыл шаруашылығындағы дағдарысқа жол ашып берді.

Бірінші кезең: құрылу һәм қалыптасу

Мамандар Қазақстандағы ауыл ша­руа­шылығы экономикасының қалыптасуын екі кезеңге бөліп қарастырады. Бірінші кезең 1991-1999 жылдарды құрайды. Бұл – экономиканың құрылу кезеңі. Екінші – өсу кезеңі. Ол 2000 жылдан басталады.

Бұған дейін ортақ жүйеге жұмыс істеп келген Қазақстанның ауыл шаруашылығы саласы Тәуелсіздіктен кейін өз бетінше дамуға көшті. Сөйтіп ауыл шаруашылығы экономикасының алғашқы қадамдары жасалды. 1991-1999 жылдардағы құ­рылу кезеңі агроөнеркәсіпті қайта құ­ру­мен сипатталатыны да сондықтан. 1991 жылға дейін мемлекеттік меншік на­рық­тық жолға кедергі болғаны белгілі. Өйткені нарықтық өзгерістердің маңыз­ды шарттарының бірі – меншік нысан­дарының көптүрлілігі болды.

1991 жылы жер реформасы басталды. Ол жер меншігіне деген қатынастың өзгеруімен, мемлекет монополиясын жою, ұжымшар және кеңшарларды түрлі ұйымдық-құқықтық құрылымдарға өзгертумен сипатталды. Ұжымшар және кеңшардағы мемлекеттік жер меншігін жекешелендіру, ауыл шаруашылығы жерлерін шаруа қожалықтарына, үй шаруашылықтарына, кооперативтерге өткізу басталды. Сол кезде мемлекеттік сек­тордағы ауыл шаруашылығы жер­лерінің көлемі 2 млн 925 мың гектарды құраған екен. Ал мемлекеттік емес сек­тордың үлесі – 341,1 мың гектар жер. Осылайша, жер қорын бөлу және шаруа­шылықтың бірнеше түрін құру арқылы салаға өзгеріс енгізу басталды.

Сол кездегі реформалар өнімді тұты­ну­шыларға, сұраныс құрылымына белсенді әсер етуге, өнімнің ресурс сыйымдылығын төмендетуге, оның сапасын және талғамын арттыруға бағытталды. Салдарынан ауыл шаруашылығы экономикасына түсетін капитал қысқарды, өндіріс көлемі азайды, ауыл шаруашылығымен айналысатын тұрғындардың тұрмыс деңгейі нашарлады, ауылдағы әлеуметтік шиеленіс күшейді. Қаржылық дағдарысқа дейін ауыл шаруашылығы жалпы өнімінің өсу қарқыны жақсы болды. Алайда азиялық дағдарыстан және Ресей рублінің девальвациясынан кейін Қазақстан үшін халықаралық экономикалық орта нашарлады, ауыл шаруашылығы өнімі өндірісінің қарқыны төмендеді.

Мәселен, 1997 жылы ауыл шаруа­шылы­ғындағы жалпы өндірістің көлемі 297 млрд теңгені құрады. Оның ішінде өсімдік шаруашылығы – 168,1 млрд теңгеге немесе жалпы өнімнің 56,6 пайызына, мал шаруашылығы – 128,9 млрд теңгеге немесе 43,4 пайызға тең. Дәл осы жылы ауыл шаруашылығына бағытталған капиталдық салымдардың үлесі жалпы капиталдық салымдардың 1,5 пайызын ғана құрады. Сондай-ақ аталған жылы тиімді шаруашылықтардың үлесі 23,4 пайызға, ал тиімсіздердің үлесі 72,4 пайызға тең болды. Негізгі ауыл шаруашылығы өнімдері бойынша тиімділік кері нәтиже көрсетті. Сөйтіп дәнді дақылдардың тиімділік деңгейі – 7,1 пайызды, картоп – 12,1 пайызды, көкөніс – 11,7 пайызды, ірі қара малдың еті – 53,1 пайызды, қой еті – 30,2 пайызды, құс еті – 21,7 пайызды, сүт 37,6 пайызды құрады.

Жалпы сала бойынша зардап көлемі 27,5 млрд теңге болды. Ал ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің несиелік берешегі 121 млрд теңгені құрады. Төлем қабілетсіздігіне байланысты ауыл шаруашылығы көліктерін өндіретін кәсіпорындардың өнімдері және онымен тығыз байланысты химиялық өнімдер сұраныссыз қалды.

1997 жылғы ауыл шаруашылығындағы ауыр жағдай мемлекеттік қолдауды күшейтуді талап етті. Осылайша, ішкі қаржылық тұрақтылықты күшейту мақсатында 1998 жылдан бастап әлеуеті төмен ауыл шаруашылығы құрылымдарын банкрот деп жариялау арқылы қаржылық оңалту және санация басталды. Нәтижесінде, 1998-2001 жылдар аралығында әлеуеті төмен 2 184 ауыл шаруашылығы құрылымының 83 пайызы немесе 1 817-і жойылды. Қолға алынған шаралар жалпы несие қарызын 67,2 млрд теңгеге (55 пайызға) қысқартуға мүмкіндік берді.

Ауыл шаруашылығы тауар өнді­ру­шілерін қолдау мақсатында 1998-1999 жылдар аралығында мемлекет бірқатар тиімді шараларды қолданды. Мәселен, салық жеңілдіктері ұсынылды. Бірқатар тауарға арналған қосымша құн са­лығы 10 пайызды құрады. 1998 жылғы шіл­деден бастап ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері үшін салық салудың патенттік жүйесі енгізілді. Ол бюджетке бағытталған түсімдерді 80 пайызға азайтуды көздеді.

Бұдан бөлек, бюджетке салық төлеуді 1999 жылғы 15 желтоқсанға дейін созуға мүмкіндік беретін Үкімет қаулысы қабыл­данды. «Салық және басқа да бюджетке төленетін төлемдер туралы» заңға толықтырулар енгізілді. 2000 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша қалыптасқан салықтар мен санкциялар тағы да 3 жылға созылды. Шағын тауар өндірушілерді қолдау және баға демпингін болдырмау үшін бекітілген бағамен бидайды мемлекеттік ресурстарға жыл сайын сатып алу тетігі енгізілді.

Он жыл ішінде еліміздің аграрлық саясаты нарықтық негізге бағыт алды. Соның нәтижесінде Қазақстан Кеңес Одағынан кейінгі мемлекеттер арасында бірінші болып терең аграрлық реформаларды жүргізе бастады: заңнамалық-құқықтық база мен аграрлық реформалар тетігі әзірленді, мемлекеттік меншіктен жекеменшікке өту жүргізілді. Соңғысы көп санатты экономиканы дамытуға себепші болды. Реформаны жүзеге асыру кезінде жер үлестерін кейіптендіру және натурализациялау жүргізілді. Жер пайдаланушылардың құқықтары заңмен бекітілді әрі жердің нарықтық айналымын дамытуға жағдай жасалды. Агроөнеркәсіпті басқаруды монополиясыздандыру нәтижесінде шаруашылық жүргізудің нарықтық тетіктері пайда болды. Қаржылық-несиелік және баға саясатындағы нарықтық өзгерістер инвесторларды тарту, микронесиелендіру, өнімдерге деген келісімдік бағаларды қолдану арқылы агроқұрылымдардың жағдайын жақсартуға жол ашты.

Екінші кезең: өсу мен өрлеу

2000 жылдардың басында қалыптасқан жағдай аграрлық сектордың даму стратегиясынан концептуалдық анықтаманы қажет етті. Оның негізгі бағыттары 2030 жылға дейінгі Қазақстанның даму Стратегиясында белгіленген. Стра­тегия шеңберінде 2000-2002 жылдарға ауыл шаруашылығы өнімін дамыту бағ­дарламасы әзірленді. Ол бәсекеге қабілетті өндіріс салаларының экономикалық өсуін, негізгі ауыл шаруашылығы өнімінің түрлерін өндіруді тұрақтандыруды қарастырды. Бағдарлама шеңберінде агроөнеркәсіп кешенін мемлекеттік реттеудің заңнамалық базасы құрылды. Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерді несиелеу кезінде кепілдік базасын кеңейту мақсатында «Астық туралы» заңға сәйкес астық қолхаты жүйесі енгізілді.

Мемлекеттің қатысуымен ауыл шаруа­шылығын мақсатты түрде дамыту үшін алғашқы қадамдар жасалды. Сөйтіп арнайы лизингтік компания – «Каз­АгроҚаржы» АҚ құрылды. Ол бүгін­де ауыл шаруашылығы техникасын, жаб­дықтарды тиімді сыйақы мөлшерлеме бойынша ұсынатын жалғыз мемлекеттік компания болып саналады.

Ауылдық тауар өндірушілер жеңіл­детілген салық талаптарына сәйкес жұ­мыс істеуді бастады. Заңды тұлғалар 80 пайыздық арзандатылған патент негізінде, шаруа және фермерлік қожалықтар біріккен жер салығы негізінде жұмыс істеуге көшті. Мемлекет жануарлар және өсімдіктердің аса қауіпті ауруларға қарсы шараларын толық жүргізуде, асыл тұқымды өнімнің, элиталық тұқымдардың, минералды тыңайтқыштардың құнын арзандатуда үлкен көмек көрсетуде. 2001 жылдан бас­тап отандық ауыл шаруа­шылығы тауарын өндірушілерді қолдау мақсатында республикалық бюджеттен минералды тыңайтқыштарға субсидия бөлінеді.

Асыл тұқымды мал шаруашылығында қалыптасқан жағымсыз жағдайларды түбегейлі өзгерту үшін «Асыл тұқымды мал шаруа­шылығы туралы» заңына өзгерістерді және қосымшаларды енгізу туралы» заң қабылданды. Онда асыл тұқымды өнімді өткізумен және өндірумен айналысатын шаруашылық субъектілері қызметінің негізгі бағыттары, асыл тұқымды шаруашылығы саласында уәкілетті органның құқықтары мен міндеттері, мал шаруашылығының асыл тұқымды базасын сақтауға, дамытуға және қайта орнатуға мемлекеттік субсидияларды ұсыну тетіктері белгіленген.

Бұдан бөлек, өнімді сыртқы және ішкі нарыққа өткізу жолымен мал шаруашылығының дамуын ынталандыру бойынша жұмыстар басталды. Осы орайда 2001 жылдың соңында арнайы мемлекеттік компания – «Мал өнімдері корпорациясы» АҚ құрылды.

1999 жылдан бастап нарықтық жағдайларға сәйкес бұрынғы бақылаулы-қадағалау және шаруашылық-орындау функцияларын біріктіретін мемлекеттік ветеринария жүйесінің орнына мем­ле­кеттік ветеринариялық қадағалау жүйесі құрылды. Бұл жекеменшік ветеринарлық қызметті дамытты.

Дегенмен 2002 жылы өтпелі кезеңнің проблемалары біліне бастады. Атап айтқанда, ауыл шаруашылығы техника­лары мен жабдықтарының тозуы, жер құнарлылығының төмендеуі, агротехно­логиялардың сақталмауы, егіндік және мал шаруашылығы өнімділігінің, өндіріс табыстылығының және өндірілетін өнім­нің бәсекеге қабілеттілігінің төмендеуі үлкен проблемаға айналды. Сол себепті Ел­басы 2002 жылы Қазақстан халқына арнаған Жолдауында алдағы үш жылды ауылды жаңарту жылдары деп жариялады.

Бұл мәселені шешу үшін 2003-2005 жылдарға арналған мемлекеттік азық-түлік бағдарламасы әзірленді. Оның бас­ты мақсаты – тиімді агробизнесті рет­теу, өндіріс көлемін ұлғайту мен бәсе­кеге қабілетті өнімдерді өткізу және мемлекеттік қолдау шараларын оңтай­лан­дыру болды.

Мемлекеттік бағдарламаны іске асыру кезінде агроөнеркәсіп кешенінің заңнамалық базасын әрі қарай ұлғайту, жетілдіру және оны халықаралық тәжі­рибе нормаларына сәйкестендіру бо­йынша үлкен жұмыс атқарылды. Жер, Су және Орман кодекстері жұмыс істей бастады. «Агроөнеркәсіп кешенін және ауылдық аумақтарды дамытуды мем­лекеттік реттеу туралы», «Өсімдік шаруа­шылығында міндетті сақтандыру туралы», «Су пайдаланушылардың ауыл­дық тұтыну кооперативтері туралы», «Жануарлар әлемін қорғау, қайта өндіру және пайдалану туралы» заңдар қабылданды. Олардың негізгі ереже­лерін нақтылайтын заңға тәуелді норма­тивтік-құқықтық актілер бекітілді. Эле­ваторларды лицензиялау бойынша жұмыс аяқталды. «Асыл тұқымды мал шаруашылығы туралы», «Астық туралы» заңдарға концептуалдық өзгерістерді және қосымшаларды енгізу бойынша жұмыс жүргізілді. Есеп мәселесі, мемлекеттік тіркеу және механикалық көлік құралдары мен олардың тіркемелерін мемлекеттік техникалық байқаудан өткізу мәселелері бойынша кейбір заңнамалық актілерге өзгерістер енгізілді. Қабылданған заңдар ел экономикасындағы аграрлық саланы дамытуға септігін тигізді.

2006 жылдың басына қарай жұмыс істеп тұрған ауыл шаруашылығы құры­лым­дарының саны 1990 жылмен салыс­тыр­ғанда 30 есе көбейді. Бұл ретте шаруа (фермерлік) қожалықтары 324-тен 156 978 бірлікке дейін өсті. Ал мемлекеттік кәсіпорындар 2 223-тен (1990 жылы) 65-ке дейін немесе 34 есе азайды (2005 жылы).

Жерге төлемақы енгізгеннен кейін жердің төмен өнімділігінен бас тартқан шаруашылық субъектілерінің нәтижесінде ауыл шаруашылығы жерлерін пайдаланушылар саны азайды. Осылайша, 1990 жылмен салыстырғанда 2005 жылы ауыл шаруашылығы жерлерінің жер пайдаланушылардың қолдану алаң­дары 2,5 есе, егістік жерлер – 1,6 есе, ша­бын­дықтар мен жайылымдар 3 есе қысқар­тылды.

Су кодексін және басқа да нормативтік заңға тәуелді актілерді қабылдаумен су са­ласында нақты байланыстарды рет­теу үшін жағдайлар жасалды. Оның қызметі реттелді, мемлекеттік орган­дардың ғана емес, сонымен қатар су пай­даланушылардың да уәкілеттері мен міндеттері белгіленді, мемлекеттік бақы­лаудың жүйесі қалыптасты. Жаңа Орман кодексінде салынған нормалар, жеке капиталды аталған салаға тартуда, орман қорларын сақтауда, жаңғыртуда және пайдалануда жергілікті атқарушы органдардың жауапкершілігін арттыруға жол ашты.

Мемлекеттік бағдарламаны жүзеге асыру кезеңінде агроөнеркәсіп кешенін мемлекеттік қолдау күшейді. Оны қол­дауға бөлінген қаржылық қорлардың мөл­шері мемлекеттік бағдарламадағы параметрлерге толық сәйкес келеді. Бұл ретте жыл сайынғы өсім 9-10 млрд теңгені құраған.

Мемлекеттік қолдау шаралары мен оларды іске асыру тетігі ынталандыру­шы сипатқа ие болғанын да атап ету қажет. Ауылдың жағдайын жақсарту мақ­сатында Президент Жарлығымен 2003 жылы ауылдық аумақтарды дамы­тудың 2004-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы бекітілді. Аталған бағдарламаның іске асырылуы жоғары даму әлеуеті бар елді мекен­дердің санын едәуір көбейтуге және күнкөрістің ең төменгі деңгейі сақтал­ған ауыл тұрғындарының санын азаюуына мүмкіндік берді. Бұдан бөлек, ауыл тұрғындарын ауыз сумен қажетті мөлшерде және жоғары сапада қамтамасыз ету мақсатында 2002-2010 жылдарға арналған «Ауыз су» салалық бағдарламасы іске асырылды.

Несиелендіру бағдарламаларының шеңберінде ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің талаптарына бағытталған тиімді қаржы құралдары қалыптасты. Олар егіс жұмыстарын жүргізуге, ауыл­дық тұтыну кооперативтерін жеңілдікпен несиелендіруге, ауылшаруашылық тех­никасы мен технологиялық жабдық­тарды лизингке алуға, ауылдық несие серік­тестіктерінің жүйесіне, шағын несие­лендіруге бағытталды.

Ауылдық тауар өндірушілердің несиеге қолжетілімділігін қамтамасыз ету бойынша жұмыс жүргізілді. Осы мақсатпен «Аграрлық несие корпорация­сы» АҚ құрылды. Ауыл жылдарында іске асырылған мемлекеттік азық-түлік бағ­дар­ламасының жалғасы ретінде 2006 жылдан бастап 2006-2010 жылдарға агроөнеркәсіп кешенінің орнықты даму тұжырымдамасы және оны іске асыру бойынша бірінші кезектегі шаралар бағдарламасы бекітілді. Бағдарламаны іске асыру жылдарында экономиканың аграрлық секторында тұрақты дамудың оң серпіні байқалды. Өндіріс көрсеткіші тұрақты түрде өсіп, ауылда қаржылық қызмет нарығы дамыды, ауыл тұғындарының өмір сүру сапасы жақсарды. Түптеп келгенде, қабылданған шаралардың барлығы азық түліктің негізгі түрлері бойынша елдің қамтамасыз етілуіне мүмкіндік берді. Мемлекет өнім қауіпсіздігі мен сапасын қамтамасыз ету бойынша шараларды қолға алды. Осы орайда өндірушінің өз өнім қауіпсіздігін қамтамасыз етуді көздейтін «Азық-түліктік өнімнің қауіпсіздігі туралы» заң қабылданды.

Қорыта айтқанда, Қазақстанның ауыл шаруашылығы саласы Тәуелсіздіктің 30 жылында түрлі кезеңдерден өтті. Ал қазір отыз жыл бойы төгілген тердің жемісін көріп отырмыз. Қазақстан агроөнеркәсіп кешені жақсы дамыған ел ретінде әлемге таныла бастады. Агросектордағы аршынды қадамдар ел экономикасын алға сүйрей берері анық.

Соңғы жаңалықтар

«Аяулы жас келін» атанды

Қоғам • Бүгін, 09:00

Фермерлер дүкені ашылды

Қоғам • Бүгін, 08:58

Көш басында өзгеріс жоқ

Спорт • Бүгін, 08:55

Ширек финалға шықты

Теннис • Бүгін, 08:54

Жалпы есепте топ жарды

Спорт • Бүгін, 08:53

Уәдең қайда, шенеунік?

Қоғам • Бүгін, 08:52

Ұқсас жаңалықтар