![Қазақстан экономикасында өсім бар](/media/2022/03/15/infografika-15-02-2022-ukimet-otyrysyna.jpg)
Инфографиканы жасаған Амангелді Қияс, «ЕQ»
Міндет – экономиканың өсу қарқынын сақтау және жеделдету
Бірінші мәселе бойынша Ұлттық экономика министрі Әлібек Қуантыров, Ұлттық банктің төрағасы Ғалымжан Пірматов, Қаржы министрі Ерұлан Жамаубаев баяндама жасады.
Қазақстанда биылғы екі айдың қорытындысы бойынша ІЖӨ өсімі 3,5%-ға дейін жеделдеді. Нақты сектор экономиканың тұрақты өсу драйверіне айналды. «Өнеркәсіп өндірісінің көлемі – 4,7%-ға, оның ішінде өңдеу өнеркәсібі 3,9%-ға артты. Фармацевтикада 17%, киім өндірісінде 12,8%, машина жасауда 9,2%, оның ішінде локомотивтер мен вагондар өндірісінде 23,8%, автомобиль жасауда 10,2%, пластмасса бұйымдары өндірісінде 8,7%, дайын металл бұйымдары өндірісінде 4,4%, құрылыс материалдары өндірісінде 2,1% өсім байқалады», деді Ә.Смайылов.
Премьер-Министрдің айтуынша, экономиканың шикізаттық емес секторларындағы тұрақты инвестициялық белсенділік жедел экономикалық өсімнің негізгі факторына айналды. Кен өндіру саласын есепке алмағанда, инвестициялар 5,7%-ға өсті. Қаңтар-ақпан айларының қорытындысы бойынша Ақмола, Павлодар облыстарында және Нұр-Сұлтан қаласында барлық негізгі макрокөрсеткіш бойынша өсім байқалып отыр. Ең төмен көрсеткіштер Ақтөбе және Маңғыстау облыстарында тіркелді.
Ә.Смайылов қазіргідей күрделі кезеңде экономиканың өсу қарқынын сақтай отырып, әрі қарай жеделдету маңызды міндет екенін атап өтті. «Халықтың табысын арттыру, жұмыс орындарын құру және экономиканы әртараптандыру жұмыстарын барынша күшейту қажет. Бұл үшін Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес Үкімет 2022 жылға арналған Іс-қимыл бағдарламасын іске асыруда. Сондай-ақ Халықтың табысын арттыру бағдарламасы әзірленді. Мемлекеттік органдардың бірінші басшылары мен әкімдерге осы іс-шаралардың сапалы және тиімді орындалуын қатаң бақылауға алуды тапсырамын», деді Премьер-Министр.
Сонымен қатар әкімдер әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының бағасын тұрақтандыруға ерекше көңіл бөлуге тиіс. Ол үшін қажетті тетіктердің бәрі бар. Сондай-ақ нарықтағы құбылмалы жағдайды ескере отырып, Ұлттық экономика министрлігі мүдделі мемлекеттік органдармен және әкімдіктермен бірге бақылауды күшейтіп, инфляцияны тежеп, бағаларды ұстап тұру үшін қосымша іс-шараларды әзірлеуі қажет. Бұған қоса, қазіргі жағдайда іскерлік белсенділікті әрі қарай дамыту үшін индустрияландыру жұмыстарын тиімді жүргізудің, экономикаға, әсіресе, шикізаттық емес секторға инвестициялар тартудың, сондай-ақ шағын және орта бизнесті дамытудың маңызы зор. «Индустрия, ауыл шаруашылығы, ұлттық экономика министрліктері мен әкімдіктер бұл жұмысты айрықша бақылауда ұстауы қажет», деп тапсырды Ә.Смайылов.
Айта кетейік, қазіргі уақытта Үкімет жанында бизнес өкілдерінің қатысуымен Дағдарысқа қарсы шаралар жөніндегі жедел штаб жұмыс істейді. Оның отырыстарында туындаған барлық проблемалық мәселелер бірлесіп шешіледі.
Азық-түлік қауіпсіздігі алға шықты
Үкімет отырысында орта мерзімді кезеңге арналған азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету жоспары қаралды. Ауыл шаруашылығы министрі Ербол Қарашөкеев, Ақмола облысының әкімі Ермек Маржықпаев, Ақтөбе облысының әкімі Оңдасын Оразалин, Алматы облысының әкімі Қанат Бозымбаев баяндама жасады.
Ауыл шаруашылығы министрі Ербол Қарашөкеевтің айтуынша, жоспар республиканың азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы мемлекеттік әлеуметтік-экономикалық саясаттың барлық негізгі бағытын қамтиды. Ұлттық қауіпсіздік және агроөнеркәсіптік кешенді дамытуды мемлекеттік реттеу туралы заңдарда азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін үш өлшемшарт айқындалған.
Бірінші өлшемшарт – бұл азық-түлік нарығындағы қолжетімділік деңгейін сипаттайтын азық-түлікке нақты қолжетімділік. Екінші өлшемшарт – халықтың азық-түлік сатып алу мүмкіндігін сипаттайтын азық-түліктің экономикалық қолжетімділігі. Үшінші өлшемшарт – тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі.
Министрдің айтуынша, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету салааралық сипатқа ие және барлық мүдделі тараптың үйлестірілген іс-қимылын талап етеді. «Жоспар үш негізгі бөлімнен тұрады, онда 31 іс-шараны орындау көзделген, оның ішінде 18-і нақты қолжетімділікті, 6-ы экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөнінде және 7 іс-шара өнімнің қауіпсіздігі мен сапасын қамтамасыз етуге бағытталған», деді Е.Қарашөкеев.
Бірінші бөлім ауыл шаруашылығы өнімдері өндірісінің көлемін ұлғайту жөніндегі іс-шараларды іске асырады және 18 іс-шараны, оның ішінде бір жедел және 17 орта мерзімді іс-шараны қамтиды. Негізгі іс-шараларға толығырақ тоқталып өткен министр үш жыл ішінде майлы дақылдар алаңдарын 3 млн гектардан 3,5 млн гектарға дейін, картоп алаңдарын 200 мың гектардан 215 мың гектарға дейін, жемдік дақылдарды 3,6 млн гектардан 4,2 млн гектарға дейін ұлғайту жолымен өсімдік шаруашылығында әртараптандыру жүргізілетінін атап өтті.
Сондай-ақ үш жыл ішінде ІҚМ басы 9 млн басқа дейін, ұсақ мал 20,1 млн басқа дейін, жылқы басы 4 млн басқа дейін және т. б. ұлғайтылады. «Картопты, көкөніс пен жеміс сақтау жөніндегі инвестициялық жобаларды іске асыру 2022 жылы сақтау қуатын 98,3 мың тоннаға, 2023 жылы 104,5 мың тоннаға, 2024 жылы 19,6 мың тоннаға арттыруға мүмкіндік береді», деді Е.Қарашөкеев.
Министрдің айтуынша, осы бөлімде азық-түлік тауарларын импортты алмастыру, АӨК өнімін өндіру мен тұтынудың нақты және болжамды теңгерімінің талдауы бойынша шаралар көзделген.
Екінші бөлім халықтың азық-түлік тауарларына тұтыну шығыстарының үлесін төмендету және бағаларды тұрақтандыру бойынша 5 жедел және бір орта мерзімді іс-шараларды жүзеге асыруға бағытталған. «Бұл азық-түлік тауарларының бағаларын болжау, әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларын сатушылар үшін сауда нарықтарының жалдау ақысын төмендету, бағаларды әкімшілік реттеуден халықтың әлеуметтік осал топтарын атаулы қолдауға көшу бойынша шаралар әзірлеу, тұрақтандыру қорлары қызметінің тиімділігіне бағалау жүргізу, ауылдық жерлерде жұмыспен қамтуды ұлғайтудың жаңа нысандары арқылы кемінде 25 мың шаруашылық құру жолымен ауыл шаруашылығы жерлерінің айналымы, сондай-ақ жаңа суармалы жерлерді игеру сияқты іс-шараларды қамтиды», деді Е.Қарашөкеев.
Үшінші бөлім тұтынушыларды қауіпсіз өніммен қамтамасыз ету бойынша 4 жедел және 3 орта мерзімді іс-шараларды жүзеге асыруды көздейді. Зерттеліп отырған импорттық өнімнің үлесін 80%-ға дейін арттыру үшін тамақ өнімдерінің сапасы мен қауіпсіздігін бақылауды қамтамасыз ету, 2024 жылы отандық ветеринариялық және биопрепараттардың үлесін 80%-ға дейін ұлғайту үшін қолда бар ветеринариялық және биопрепараттар өндіретін отандық кәсіпорындарды жаңғырту және жаңаларын құру және басқалары. «Жоспарды іске асыру ұлттық қауіпсіздіктің маңызды құрамдас бөлігі ретінде азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, азық-түлікпен қамтамасыз етілу деңгейін арттыруға, халықтың азық-түлік тауарларына шығыстарын төмендетуге және тұтынушыларды қауіпсіз өніммен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді», деп түйіндеді Е.Қарашөкеев.
Ақмола облысының әкімі Е.Маржықпаевтың айтуынша, Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету жоспарын іске асыру аясында өңірде 263 млрд теңгеге 48 маңызды инвестициялық жоба іске асырылады. Олар өсімдік майын 3,5 есеге, көкөністердің жылыжай өндірісін 3 есеге, сүт-тауарлы фермаларда шикі сүт өндірісін бір жарым есеге, еттің барлық түрін 25%-ға; ұн мен жарма өнімдерін 20%-ға арттыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар 5,5 мың тоннаға балық және форель уылдырығы мен бекіре тұқымын өсіру игерілетін болады.
Ақтөбе облысының әкімі О.Оразалиннің айтуынша, қазіргі уақытта Ақтөбе облысы негізгі 32 түрлі азық-түлік өнімдерінің 24-і бойынша өзін-өзі қамтамасыз етеді. Қалған 8 түрі бойынша (қарақұмық жармасы, күріш, қант, тұз, сарымсақ, бұрыш, алма, балық) басқа өңірлерден және ішінара импорт арқылы жеткізілуде. «Қазіргі таңда аймақ ұн, нан өнімдерімен өз өндірісі есебінен толық қамтамасыз етілуде. Ұнды 2 элеватор өндіреді және де ішкі нарықты қамтып қоймай, экспортқа да өз өнімдерін шығаруда», деді О.Оразалин.
Алматы облысының әкімі Қанат Бозымбаевтың айтуынша, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында биыл ауыл шаруашылығы дақылдарының егіс көлемі 1,3 мың гектарға ұлғайтылып, 974 мың гектарға жеткізіледі. Жалпы құны 75 млрд теңгені құрайтын 47 инвестициялық жоба іске асырылады. Атап айтқанда, импортты алмастыру міндеті аясында «Прима Құс» компаниясының жылына 36 мың тонна ет өндіретін құс фабрикасы салынуда, инвестиция көлемі – 34 млрд теңге. 1 мың гектарға қарқынды бақ салу бойынша құны 33 млрд теңгелік жоба іске асырылуда. Сыйымдылығы 6 мың тонна жеміс сақтау қоймасы салынды. Сонымен қатар биыл 11,4 мың тонналық тағы 4 жеміс сақтау нысанын іске қосу көзделуде. 34 млрд теңгеге жеміс-жидек кластерінің инфрақұрылымы салынып жатыр. «Көкөністерді жыл бойы өндіруге көшу үшін 4,7 гектарда өнеркәсіптік жылыжай іске қосылады. Осылайша, облыста жылыжай көкөністерін өндіру көлемі 35 мың тоннаға дейін жеткізіледі», деді Қ.Бозымбаев.
Халық азық-түліктен тапшылық көрмейді
Мәселені Үкімет басшысы Әлихан Смайылов қорытындылады. Оның айтуынша, соңғы жылдарда бүкіл әлемде азық-түлік тауарларына деген сұраныс пен оның бағасы күрт өсіп барады. Сондықтан отандық ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру мен қайта өңдеу арқылы ішкі нарықты азық-түлік тауарларымен қамтамасыз ету бірінші орынға шығып отыр.
Премьер-Министр атап өткендей, өндіріс көлемі ұлғайтылмаса, тұтынудың өсуі сөзсіз импортқа тәуелділікке және азық-түлік қауіпсіздігі деңгейінің төмендеуіне әкеледі. «Мемлекет басшысы ағымдағы сын-қатерлер мен тәуекелдерді ескере отырып, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің маңыздылығын бірнеше рет атап көрсетті. Осыған байланысты тиісті Жоспар әзірленген болатын. Қазіргі жағдайда бұл құжаттың маңыздылығы одан сайын арта түскенін көріп отырмыз», деді Ә.Смайылов.
Азық-түлік қауіпсіздігі мәселесі – еліміздің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің басты шарттарының бірі. Бүгінде Қазақстан негізгі азық-түлік тауарларымен толық көлемде қамтамасыз етілген және қазір ешқандай да алаңдаудың қажеті жоқ. Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелерінде бірінші кезектегі міндет – азық-түлік тауарларының нақты қолжетімділігін, олардың дүкендер мен базарлардың сөрелерінде жеткілікті болуын
қамтамасыз ету. Осы бағытта жоспарда көзделген іс-шаралар егіс алқаптарын әртараптандыру, мал шаруашылығын кешенді дамыту, жаңа инвестициялық жобаларды іске асыру, сақтау және логистика инфрақұрылымын дамыту есебінен жүзеге асырылатын ауыл шаруашылығы өнімдері өндірісінің көлемін ұлғайтуға бағытталған.
Премьер-Министрдің айтуынша, нарықты азық-түлікпен толықтыру шаралары азық-түлік өндірісі мен тұтыну теңгерімін ескере отырып жүргізілуге тиіс. «Бағаны реттеудің қолданыстағы механизмдерінің тиімділігін бағалау керек. Сондай-ақ бағаларды әкімшілік реттеуден халықтың әлеуметтік жағынан аз қамтылған топтарын адрестік қолдауға көшу үшін ұсыныстар дайындау қажет. Бағаларды әкімшілік механизмдермен ұстап тұру нарықтық тәсілдерге жатпайтынын білеміз, сондықтан бағаларды тұрақтандырудың басқа да әдістерін қолдану қажет», деді Ә.Смайылов.
Оның айтуынша, жоспар аясында форвардтық жеткізулер жүйесін дамыта отырып, АӨК және сауда субъектілерінің арасында ұзақ мерзімді тұрақты шаруашылық байланыстарды орнату шараларын да қарастыру керек. Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуде шығарылатын тамақ өнімдерінің сапасы да маңызды орын алады. Бұл бағытта ветеринарлық және фитосанитарлық бақылау, тамақ өнімдерін сертификаттау жұмыстарын жетілдірудің маңызы зор.
Ә.Смайылов сондай-ақ аграрлық ғылымды дамыту қажет екенін атап өтті. «Ғылыми зерттеу процестерінің интеграциясын, кадр дайындау және ғылыми жетістіктерді өндіріске енгізуді қамтамасыз ету керек. Бұл үшін жоспарда аграрлық университеттер базасында құрамына аграрлық ғылыми институттар мен тәжірибелік шаруашылықтарды қоса отырып, зерттеу орталықтарын құру бойынша нақты міндеттерді қарастыру қажет», деді Премьер-Министр.
Бұған қоса, Жоспарда көзделген іс-шаралар Өңірлік даму жоспарларында да қамтылуы керек. «Облыс әкімдеріне азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша нақты KPI бекітілуге тиіс», деп түйіндеді Ә.Смайылов.