Әдебиет • 15 Мамыр, 2022

Жүрек тіліндегі хат

60 рет көрсетілді

Атақты Лев Толстой Чеховқа жазған хатында: «Бәрін ойлап табуға болады, бірақ психологизмді ойлап табуға болмайды» деп жазғаны кімді болса да ойландырмай қоймас. Бір заманда туған қос алыптың бір-біріне деген көзқарасы да осы бір сөйлемге сыйып-ақ тұр. Мүмкін, Толстой әлдебір жалғыздықтың шекпенін жамылған шақта немесе ойы терең бір романына соңғы нүкте қойған сәтте, түнгі аспанның жамыраған жұлдыздарына қарап тұрып осы бір ойлы сөзді қаламдасына хат қып жазған болар. Бәрі де мүмкін, бәрі де сырлы дүние.

Қазақ даласының қос данасы Мәшһүр Жүсіп Көпеев пен жазушы Жүсіпбек Аймауытовтың да бір-біріне жазысқан хаттарында тарихтың сыры, сол замандағы қоғамның бейнесі суреттеледі. Жүсіпбек Аймауытовтың Мәш­һүр ағасына шерткен сыры мынадай:

«Сіз қазақтың қазақ заманында дүниеге келіп қалған гауһарсыз. Сіздің құлашыңыз ұзын, қия­лыңыз терең, арманыңыз – алыс­тағы өткен өмірде. Жаңа за­манның бұйынтақ сөзі, жы­быр­лақ мінезі Сізді жарытпай­ды, тосаңсытады. Күні өт­кен, жат адам қылады. Жаңа за­ман өте берсін. Сіз он­да жал­ғыздығыңызды, жапан­да­ғыңызды, сәнді, салтанат­ты, ескі күніңізді жырлай өтіңіз. Ақын­ның ақындығы ойлаған ойын, тулаған сырын оқушыны толқыт­қандай қылып, тізген меруерттей кестелі, толғаулы сөзімен айта білуінде ғой. 90 жасқа келіп өткен түрікпен ақыны, соған таяу жасаған Майлы ақын, Шәңгерей ақын сияқты жырлаңыз. Өлім аузын­да отырған солардың өздері өлсе де сөздеріне өлім жоқ қой. Сіз шамаңыз келсе осылар сияқ­ты жүрегіңіздің сырын шертіңіз. Неден күйінесіз, неден жиренесіз дегендей, соларды әңгіме қылыңыз».

Бұл хаттан біз екі дананың ақ қағаз, қара сияны дәнекер етіп, өзара сырласқан сәтін түсінеміз. Түсінгенде қандай, ескі бише бос мақалдамай, сөздің жебесін атып, майын тамызғаны, заман мен адамның арасындағы кейбір сәттерді, кезеңдерді, ақындықтың ас­қақ құдіреті туралы айтылған те­рең па­йымды оқимыз. Жүсіпбек Ай­мауытовтың ағасына деген ізгі құрметі мен шығармашылығына деген бағасы да осы хаттың ішінде айқындалып тұр. Бір заманда туған тұлғалар осылай бір-бірімен сыйластықтың үлгісін көрсетіп, өзгеге өнеге бола білгенінен артық не бар?   

Ал заңғар жазушы Мұхтар Әуезов­тің Тахауи Ахтановқа жазған ағалық хаты да көп сырды ашатын құжат сияқты.

«Қадірлі іні дос, Тахауи!

Сен берген кітабыңды тү­гел оқып шығып, осы хатты жазып отырмын. Әрине, се­нің үлкен еңбегің өзіңді кең құлашыңмен, өнімді өріс-ең­бе­гіңмен танытқан үлкен шы­ғармаң «Қаһарлы күндер». Мына шығармаларда «бер­тін соқтың», «кемшіл келдің» демек­ші емеспін. Бұларда сен әдейі кіші жанр­лардың әр алуанын толғап көруді мақсұт еткенсің. Өз ішіңдегі басылмаған пернелеріңді де тіл-үн қаттырып, тебірентіп көрмек болғансың. Сен жақсы соныға түсе бастапсың. Ол интеллигенция туралы жазу, өзіңмен замандас, қанаттас қатарыңды жазу. Соларды және ішкі мәдениет өресіне қарай ішіне үңіле, сезіміне бой­лай жазу бар. Өте орынды, өте асыл іздену. Мен сені, Әбді­жә­мілді, Зейнолланы, Тәкенді, Са­фуанды көптен, бастан бөлек санайтұғым? Енді әдебиет бола­шағын ойламай болмайды, сендерді сол болашағымыз дейім. Сенің отың менен қызуырақ, сенде ерте түскен ой бар деп сенемін. Әдебиеттің арлы ойы болса керек дейім. Екінші бір өнімді топ: Мұхаметжан, Хамза, Зейін. Бұларды сендер көбірек түсіне ойласаңдар, әділ болады. Олар жастай кетіп, ұзақ заман тұсалып қалған жігерлі талант, өмірге қомағайлық (жақсы мағынада) ала келген. Шығармашылық шабытқа да осындай қомағайлар». Хат Мәскеуден жазылған, бұл хат­та жазушы «Мен операция күтудемін» деген көңіл күйін айтады. Яғни, қолынан қаламы түспеген жазушының өзі үміт күткен інілеріне, қалам­дастарына айтқан соңғы базынасы да осы десек, артық айтқан болмаспыз.       

Дәл осы сияқты жазушы Са­фуан Шаймерденнің Ға­бит Мүсіреповке жазған хатын да оқырман есіне тағы бір салып көрелік: «Ғабе. Себе­бі алдыңғы буын сіздерде әдеби ата жолы, дәстүр деген болған жоқ. Сіздер бірден жоқтықтың өзінен шығып, соныдан жол салдыңыздар. Біз «Ботагөзді», «Абайды», «Амангелді» мен «Қазақ солдатын» мақтан етеміз. Ал осылардың ар жағында тамыры әртінге кетер тарих жоқ қой. Орыс совет әдебиетін біз жақсы көреміз. Шолоховы мен Федині, Толстойы мен Леоновы бар жан-жақты әдебиет дейміз. Ал сол әдебиетіңіздің өзі, менің түсінігім бойынша, әлі күнге өзінің бабалары шыққан биікке көтеріле алған жоқ».

Тұлғалардың бір-біріне жа­­зысқан хаттары бізге сол уа­­қыт­­тың, қоғамның сырын да қоса айтады. Хаттың тілі, үні, ішіндегі айтылған ойлар мен шер-шемендер де кейінгі оқыр­ман үшін керекті-ақ. Сөзге жан бітсе, алдымен хаттар сөйлеп, тарихтың шындығын айпарадай ашып беретін еді. Тағдырдан таяқ жеген кей қаламгерлер шы­найы сырын досына, қалам­дасына жазған хаттарына сый­ғызып отырған. Ғабеңе де, ақ қағазға да сырын төккен Са­фуан Шаймерденов хатын ары қарай жалғай береді: «Гете тек неміс үшін, ал Толстой болса орыс қауымы үшін ғана жазған жоқ па?! Сіз маған құлағын күйге келтіріп, бұрап қойған домбыра шегіндей болып көріндіңіз».  Шіркін, ағаға деген, ұлы қаламгерге деген құрмет осылай есті сөзбен суреттелсе керек. Оны сезген Сафуан қаламы да ешкімнен кем емес құнды дүниелерді оқырманға ұсына алды.

Мұқағали Мақатаевтың Зей­нолла Шүкіровке жазған ха­тындағы  әдебиет туралы сал­мақты ойлардың өзі осы хаттың құндылығын арттыра түсетіндей. «Зейнолла! Мен өлеңдегі әннен гөрі, үнді жақсы көремін. Біз қарлы­ғаштың ұшқанын, сай­рағанын байқаймыз, (оны ті­рі адамдардың барлығы да сезінеді ғой) байқаймыз да, я қарлығашты басқаға, басқаны қарлығашқа теңеуге тең таппай қиналамыз. Тіпті қарлығаштың өзі болып, өз қанатымен ұшып, өз үнімен сайрасақ қайтер еді. Менің түйінуімше, біз табиғатты, махаббатты жырлауға машықтанып алдық. Ал тіршілік ше, адамдардың күнделікті күйбеңі ше, көңіл күйі ше? Есі дұрыс пенденің дүниеге көзқарас пайымдауы ше?! (Бұл жерде Блокка бас ию керек!!!)».

Біздің әдебиеттегі  шоқтығы биік тұлғалардың өзара жазысқан хаттары бұдан да көп сырларға тұнып тұрғанын оқырман қауым жақсы біледі. Архив дейтін үлкен сандықта жатқан талай тұлғаның хаты әлі-ақ ашылар, олардың да өзіне сақтаған шындығын уақыт ұршығы бір айналдырып та алар. Біз үшін жүрек тіліндегі хаттар мәңгі сыр шерте беретін күй сандық іспеттес. Олардың пернесін басу үшін де өзіне сай әуен керек. 

Соңғы жаңалықтар

Шекараның шебі берік

Қазақстан • Кеше

Бақыт министрлігі

Қоғам • Кеше

Электр желілері тозып тұр

Экономика • Кеше

Шығын көбейсе, тариф өседі

Экономика • Кеше

Ұлт ұстазының ұлағаты

Ахмет Байтұрсынұлы • Кеше

«Қылмыскер» қалам

Өнер • Кеше

Бетховеннің өмірі

Өнер • Кеше

Алан алған 15-ші жүлде

Теннис • Кеше

Ұқсас жаңалықтар