Әдебиет • 02 Маусым, 2022

Қашаннан қымбат «Қалың мал»

688 рет көрсетілді

Біз алғашқы қазақ романдарының бірі деп атап жүрген Спандияр Көбеевтің «Қалың малы» жазылғанына бір ғасырдан астам уақыт өтсе де, әлі де оқылып келеді. Бұндағы мәселе оның көтерген тақырыбы мен шындығында.

Романның сюжеті, құрлысы да бұрын-соңды болмаған жаңа­ша қалыпта екенін айта кеткен жөн. Оған дейін мұндай үлгі­дегі кесек прозалық шығарма жа­зылмағандықтан, жазушы негі­зінен бұл романда өз ойын, көкейде жүрген сауалын, елінің тыныс-тіршілігін ақ қағаз бетіне түсіріп, оқырманға ұсынғаны шындық. Қолынан қаламы түспеген қарапайым мұғалімнің осындай мәңгілік шығарманы жазып қалдыруы оның өз атын шығаруға емес, еліме пайдасы тисін деген ниеттің көрінісі болмақ.

Спандияр Көбеев бұл романы туралы өз жазбасында: «Надандыққа, феодалдыққа ескі­шіл, өрескел сорақы салтқа қарсы күрес жүргізудің бірден-бір жолы халықты ағарту, балаларды оқыту, халықты сауаттандыру деп, оны мәдениет сатысына аяқ бастыру деп ұғушылардың бірі мен едім. Бірақ сегіз-тоғыз жыл оқытушы болғаннан кейін феодалдық салтпен күресу үшін тек бір ғана балаларды оқы­ту жеткіліксіз екеніне әбден кө­зім жетті. Бұл күресте санаға күштірек әсер ететін басқа да құралдар керек сияқты көрінеді. Іздене келе, мен осы мақсатқа жету жолында ағартушыға ыңғайлы күрес құралының бірі – көркем әдебиет екен деген ой түйдім. Мен осы ойымды жүзеге асыру мақсатымен 1911 жылдан бастап «Қалың мал» романын жазуға кірістім» деп жазады. Автор осы шығармасында әр кейіпкерге әртүрлі мінездеме беріп, қоғам шындығын, онда өмір сүретін адамдардың кейпін қаз-қалпында беріп отырады.

Романның негізгі кейіпкер­лерінің бірі Ғайша 14 жасар әдеп­ті қыз. Ақылына сай, көркі, білімі бар. Дүниеқор әкесі оны қалың­малға сатуға бел байлайды, бірақ ол сүймеген адамына бармауға бекініп, болашағы үшін күреседі.

Жазушы осы шығармасында Итбайды сараң, байлыққа, ақшаға құмар адам ретінде суреттейді. Үйіне келе жатқан қонақтарды көріп: «Бұлар Тұрлығұл байға біздің Ғайшажанды айттыра келген шығар, қазыны бұзбай сал»,  деп озбырланады әйеліне.

Ал осы романдағы Тұрлығұл бейнесі толық ашылған деп айтуға толық негіз бар. Ол мейі­рім­ділік, ізгілік, махаббат дегеннен жұрдай, ашкөз бай. Ақиқатқа емес, өрісіндегі малына ғана сенеді. Сол үшін де ол он төрт жасар қызды өзіне айттырмақ. Сол үшін де ол сөз арасында: «Маған бермегенмен, малға береді ғой», – деп кіжінеді. Мейлі қай жазушы жазса да, қай шығармада кездессе де, тойымсыз байлардың кейіптері дәл осындай ғана. Бұл тұрғыдан Спандияр Көбеев Тұр­лығұл арқылы тоғышар байлар­дың не ойлайтынын, іс-әре­кетінің қандай екенін айпарадай ашып береді. Сол үшін автор оның бейнесін: «Ұзын бойлы, мес қарын, түксиген қалың қа­бақ­ты, көп сөйлемейтін, жал­пақ мұрын, қарсы келген адам қай­мыққандай, елге зәбірлі, көршілеріне мазаң, қатты мінезді адам» деп суреттейді.

Бұл роман соңы әйбат біткен ертегідей болып аяқталады. Себе­бі Қожаш пен Ғайша қосы­лады, армандары орындалады. Жазушы осы арқылы «енді бізге жарық таң атар, күн сәулесін төгер, ел түзелер» деген ізгі ойын айтқысы келгені мұнда тұр.

Академик Рымғали Нұрға­лиұлы бұл шығарма туралы: Романда түрлі әлеуметтік топ психологиясы жақсы бейнеленеді. Роман басында Байғазы мен Құрымбай билер өз пайдалары үшін Есмұраттың келінін саудалап жатса, 60-тағы Тұрлығұл мал беріп өзінің қызындай Ғайшаны алмақ болады. 60-тағы Тұрлығұл мен Ғайшаның арасындағы жас алшақтығы олар үшін мүлде үйреншікті нәрсе, сондықтан да оны ойлап отырған ешкім жоқ, оларды ойландыратын басқа нәрсе. «Сіз ұнатпай ма деп Итбайға ештеңе демей кеттік», – дейді, Байғазы мен Құрымбай демек, Ғайшаны Тұрлығұл ұна­та ма, жоқ па? Мәселе сонда. Ара­дағы жас алшақтығын Тұрлығұл да ойлап отырған жоқ. «Маған бермесе де, малға береді» – деп, Ғайшаны малға алатынын біліп отыр» деген көзқарасын айтады. Шыны керек, «Қалың мал» романы көп зерттелген жоқ. «Қалың мал» жазылған соң әрине қазақ қоғамындағы әйел теңдігі сап тиыла қойған жоқ. Бірақ бұл шығарма аз болса да ойға қозғаушы бола алды.

Осы романды оқыған соң оқырманда «Бұл өмірде болған оқиға ма?» деген жалғыз сұрақ туын­дайды. Бұл жөнінде жазушы: «Романдағы қаһармандардың тап өздері (прототиптері) бар ма деген сұраққа келетін болсақ, олар­ды болған деп те, болмаған деп те айтуға болады. Болды деу­ге бір себеп – осы романның желілі оқиғасын (сюжетін) маған Тышаң деген ақын айтып берген. Бірақ бұған қарап романдағы әрбір қаһарманның тап өзі (про­тотипі) болған екен немесе ро­ман­ның сюжеті белгілі бір оқи­­ғаға негізделген деп түсінбеу ке­рек» деп жазады.

Алғаш рет көлемді шығарма жазуда түрен салған жазу­шы еңбегін ескеріп, оның осы ро­манындағы қоғамдық, әлеумет­тік сипат алатын ойларға, көз­қарастарға бүгінгі күннің көзімен де қараған жөн секілді. Кейде бізге ескі романдардағы жаңа көзқарастар жол сілтей алады.

Соңғы жаңалықтар

Күзде ауа райы қандай болады

Ауа райы • Бүгін, 13:33

16 тамызға арналған валюта бағамы

Экономика • Бүгін, 09:47

Ұқсас жаңалықтар