Қазақстан • 14 Наурыз, 2023

Азаматтық қоғам: Кеңесіп пішкен тон келте болмайды

213 рет
көрсетілді
10 мин
оқу үшін

Кез келген мемлекеттің тірегі – азаматтық қоғам. Себебі үкіметтік емес ұйым өкілдері халық пен билік арасындағы байланысты нығайтып, қоғамдық диалогтің қалыптасуына ықпал етеді. Елімізде азаматтық қоғамның белсенділігін арттыру қажет екенін Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өткен жылы Жолдауында айтып өткен еді.

Азаматтық қоғам: Кеңесіп пішкен тон келте болмайды

«Біз  елімізде азаматтық белсенділікті жандандыруымыз керек. Мемлекет пен қоғамның  саналы әрі сындарлы серіктестігіне жол ашуымыз қажет. Сол себепті орталық және жергілікті органдардың, квазимемлекеттік сектордың жанындағы қоғамдық кеңестерді дамытып жатырмыз. Мен бірнеше рет олардың қызметіне қатысты  сын айтқан болатынмын. Дегенмен, бұл кеңестердің орасан зор институционалдық әлеуеті бар. Соны толығымен жүзеге асыру керек», деді Мемлекет басшысы.

Ендеше, қазіргі азаматтық қоғамның бет алысы қандай? Жаңа Қазақстан заң­ды­лықтарына сай ма? Алдымен Қазақ­стандағы азаматтық қоғамның қалып­тасу тарихына тоқталсақ, деректер бойынша аталған қоғамның құрылып, дамуы екі кезеңнен өткенін көреміз. Оның алғашқысы өткен ғасыр­дың 90-жылдары пайда болған тәуел­сіз кәсіподақ ұйымдары. Олар эконо­миканың үкіметтік емес секторы жұмыс­шыларының мүддесін қорғады. Одан соң әлеуметтік қорғау коалициясы құ­рылды. Бұл коалицияда 28 түрлі ұйым, партия, қозғалыстар бірігіп әлеу­меттік мәселелерді қозғады. Сөйтіп, 2000 жыл­дың соңында «Қазақстан Республи­касын­дағы әлеуметтік әріптестік туралы» заң қабылданып, үшжақты – билік, жұмыс берушілер мен жұмысшылар заңды түрде әлеуметтік әріптестік құрды.

Ал 2005 жылы ҮЕҰ-ның түрлі әлеуметтік жобаларды жүзеге асыруына мүмкіндік беретін «Мем­ле­кеттік әлеуметтік тапсырыс тура­лы» заң күшіне енді. Көп ұза­май, 2006 жылы «Қазақстан Республикасында 2006-2011 жылдары Азаматтық қоғамды дамыту тұжырымдамасы» қабылданды. Заңды құжатта азаматтық қоғам институтын дамыту тетіктері мен жолдарына бағытталған іс-ша­ра­лар қамтылды. БАҚ-тағы деректерге сүйенсек, 2006 жылы елдің азаматтық секторында ресми түрде 5820 үкіметтік емес ұйым тіркелген. Бұған 12 саяси партия, 3340 қоғамдық қор, 1072 заңды тұлғалар қауымдастығы, 471 ұлттық мәдени орталық, 3340 діни ұйым кірді. Олар аталған тұжырымдама бойынша жұмыс істеп келді. Уақыт өте келе 2015 жылдан бастап «ҮЕҰ деректер базасы» нормасы енгізіліп, үкіметтік емес ұйымдар қызметі бойынша есеп тапсыру міндеттелді. Осылайша, үкіметтік емес ұйымдардың есеп беру жү­йе­сі қалыптасып, олар уәкілетті органға қызметінің бағыты, көлемі туралы арнайы базада есеп беріп отырды.

Десе де, осы уақытқа дейін ҮЕҰ жұмысы заңдас­ты­рыл­ға­нымен, олардың толыққанды қызмет етуіне жағдай жасай­тын маңызды тетіктер қалыс қалды. Оның үстіне азаматтық қо­ғам­ның бір бөлігі волонтерлік қызмет те жүйеленбей, жекелеген адамдар мен волонтерлік кішігірім ұйымдар өз беттерінше қайырымдылық жасап, мұқтаж тұрғындарға көмек көрсетті. 

– Қоғамдық ұйымдардың қыз­­меті елімізді орнықты және жан-жақты дамытудың тағы бір ма­­ңызды факторы саналады. Үкіметтік емес ұйымдар ма­ңыз­ды әлеуметтік мәселелерді ұдайы көтеріп, оларды кешенді түрде шешуге септігін тигізіп келеді. Қазір Қазақстанның алдында тұрған міндеттер мемлекет пен үкіметтік емес ұйымдардың тығыз ынтымақтастықта жұ­мыс жүргізуін, азаматтық қо­ғам инс­титуттарын жүйелі түрде жаң­ғыр­туды талап етеді. Рефор­ма­ларды әзірлеу және оны жүзеге асыру ісіне қоғамдық ұйымдар мен белсенді азаматтарды барынша тарту қажет, – деген еді өткен жылы халыққа арналған Жолдауында Президент Қ.Тоқаев.

Ал мемлекет пен үкіметтік емес ұйымдардың тығыз ынты­мақ­тастықта болуы әрине мемлекет көрсеткен қолдауға байланысты екені сөзсіз. Мемлекет басшысының Жолдауынан соң Үкімет іске кірісті. Бүгінде үкі­меттік емес ұйымдар мемлекет тарапынан берілетін әлеуметтік тапсырыстар мен мемлекеттік гранттар есебінен күн көріп жатқаны белгілі. Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі алдымен осы гранттық қаржыландыру аясын­да­ғы мәселелерді шешу жолдарын қарастырды. Министрлік халықаралық тәжірибені зерттеп, сарапшылармен бірге грант­тық қаржыландыру саласында заңнаманы жетілдіре түсу бағытында жұмыстар жүргізді. Нә­тижесінде, «Волонтерлік қыз­мет, қайырымдылық, мем­ле­кеттік әлеуметтік тапсырыс, үкіметтік емес ұйымдарға ар­­нал­ған гранттар мен сыйлықақы­­­лар мәселелері» жөніндегі заң­ға Президент 2022 жылдың 4 шілдесінде қол қойды, Заң осы жылдың 5 қыркүйегінен бастап күшіне енді.

Волонтерлік қызмет, қайы­рым­дылық, үкіметтік емес ұйым­дар­ға қатысты заң Мемлекет бас­шысының аталған салаларға мемлекеттік қолдауды нығайту шеңберінде қолданыстағы заң­на­­маны жетілдіру жөніндегі тап­сырмаларын орындау мақса­тын­да әзірленді. Заңда алдымен «волонтерлік қызмет», «қа­йы­­рымдылық волон­те­рі», «во­лон­терлік қызмет сала­сын­дағы уәкілетті орган» ұғымдары нақтыланған. Сон­дай-ақ заңда мемлекеттік грант­тар­дың тиім­ділігіне бағалау жү­р­гізу жөнін­де­гі нормалар күшей­тілген.

«Коро­на­ви­рус инфек­циясы­ның таралуы белең алған кезде көптеген волонтер мен во­лон­терлік ұйымдар халық­қа, дәрі­гер­лер мен әскери қыз­мет­керлерге көмектескені бар­­шаға аян. Бірақ олар бір проб­ле­маға тап болды: оларда жеке бөлмелері мен кеңселері ғана емес, сонымен қатар қор сақтау орындары болған жоқ. Осыған байланысты азық-түлік пен медициналық жиынтықтарды қалыптастыра алмады. Бізде із-түзсіз жоғалған адамдарды із­деумен айналысатын бірқатар тұрақты волонтерлік ұйымдар бар. Оларда да жабдықтар мен мүл­іктерін қоятын жер жоқ. Се­бебі олар коммерциялық қыз­мет көрсетпейді және қаржы­лан­дырылмайды. Осыған байланыс­ты депутаттар түзетулер енгізді», деді жұмыс тобының жетекшісі Вера Ким.

Ал енді жаңа заңға сәйкес волонтерлерге үй-жайлар сатып алу құқығынсыз ұзақ мерзімді жалға беріледі. Бұдан басқа, мемлекеттік тапсырысты орналас­тыру, гранттық қаржыландыру және коммерциялық емес ұйым­дар үшін сыйлықақылар беру салалары кеңейтілген. Атап айт­қанда, заң жобасына екі жаңа тармақ енгізілді: волонтерлік бас­тамаларды дамыту және қолдау (бұрын болмаған), сондай-ақ жануарларға жауапкершілікпен қарауды қалыптастыру, соның ішінде жануарлардың баспаналарын қолдау. «Менің ойымша, бұл жақсы норма, жануарларды қорғау ұйымдары үшін қуанышты жаңалық», деп атап өтті Вера Ким.

Сондай-ақ қайырымдылық волонтерлерінің қызметі ретке келтірілген. Осы заң шеңберінде қайырымдылық ұйымдарының немесе көмекке мұқтаж нақты жеке тұлғаның пайдасына қара­жат жинау жөніндегі қызмет енді қайырымдылық ұйымының өзі мен волонтер арасында немесе волонтер мен мұқтаж жеке тұлға арасында жасалған азаматтық-құқықтық шарт болған кезде ғана жүзеге асырылатын болады. «Қайырымдылық волон­терлерінің жасы 18-ден төмен болмауы керек. Бүгінде волонтерлік қызмет, қайырымдылық түрінде және халықтан ақша сұрайтын көптеген адам бар екенін көріп отырмыз. Дүкендерде, түрлі мекемелерде адамдар қайырымдылық көмек көрсетуді немесе қандай да бір операция жасауды сұрайтын жәшіктер тұр. Бұл қызмет рет­телуі керек. Біздің заңда бұл нор­малар қарастырылған», деді Вера Ким.

Сондай-ақ заңда азаматтарды қайырымдылық және волонтерлік қызметпен айналысуға тарту үшін мемлекеттік марапаттар, атақ­тар­ға ұсыну секілді мәселелер де қа­ралған.

– Заңда үкіметтік емес ұйым­дар­ға арналған сыйлық­ақылар беру де енгізілген. Олардың жо­баларын грант жағынан қар­жы­ландырудың жүйесін саралау қарастырылған. Жаңа тә­сіл­дер халыққа қажетті сала­ға грант бөлуге жағдай жасайды. Мәселен, Заң аясында грант­тар­дың тиімділігін бағалау тетігі бар, ол үкіметтік емес ұйым­дар көрсететін қызметтердің са­па­­сын, бюджет қаражатының тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді және кейіннен грант беру үшін негіздеме болады, – деді Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі Азаматтық қоғам іс­тері комитетінің төрағасы Мадияр Қожахмет.

Бұған қоса жаңа заңға үкі­меттік емес ұйымдармен өзара іс-қимылдың жаңа тетігі – стра­те­гиялық әріптестікті енгізу ұсы­нылған. Мамандардың айтуынша ол халықаралық тәжі­ри­­бе негізінде әзірленген. Мә­се­лен, Ұлыбританияда мемлекет аса беделді үкіметтік емес ұйымдармен ұзақ мерзімді ын­ты­мақтастықты жүзеге асыратын стратегиялық әріптестік деп аталатын тәжірибе бар. «Мем­лекеттік органдардың стра­­­­тегиялық әріптестер пулын бейінді, әрі кең өкілдік базасы бар үкіметтік емес ұйым­дар қатарынан қалып­тас­тыру – қоғаммен жұмысты жан­дан­ды­руға, қоғамдық сұра­ныс­тар­ды дер кезінде мемлекеттің күн тәртібіне қойып отыруға мүм­кін­дік береді. Бұл тетіктің келесі тәсілдері бекітілді: страте­гия­лық әріптестіктің бағыттарын мемлекеттің жалпыұлттық ба­сым­дықтарын негізге ала отырып, мемлекеттік органдардың ұсы­ныстары негізінде ел Үкі­ме­ті айқындайтын болады. Стра­­тегиялық әріптестікті іске асы­ру ұзақ мерзімді негізде ми­нистрліктер деңгейінде ғана болады. Стратегиялық серіктестерді мемлекеттік органдар конкурс арқылы анықтайтын болады. Әр бағыт бойынша бір үкіметтік емес ұйым анықталады», деді ҮЕҰ жұмысына тоқталған Мадияр Қожахмет.

Министрліктің мәліметіне сүйенсек, мемлекет жыл сайын 2 мың әлеуметтік маңызы бар жобаны ҮЕҰ-мен өзара байланыс арқылы іске асырып келеді. Жүргізілген жұмыс нәтижесінде, 2022 жылы 500-ден астам жұмыс орны құрылған. Қазіргі уақытта елімізде 22 мыңнан астам ҮЕҰ тіркелген, оның 17 мыңынан астамы белсенді жұмыс істейді.

Осылайша, үкімет волон­тер­лік және үкіметтік емес ұйым­дар­дың қызметін ынталандырып, заң­мен реттеді. Бұл азаматтық қо­ғамның дербестігін айқындай түсті.