Басылым • 03 Қыркүйек, 2023

Алтай батыр және оның заманы

365 рет
көрсетілді
8 мин
оқу үшін

Биыл көктемде оралдық зерттеуші, тарих ғылымдарының кандидаты Жәнібек Исмурзиннің «Алтай батыр және оның заманы» атты монографиясы жарық көрген еді. Ғалымның талай жылдан бері ізденісіне арқау болған еңбек мамандар тарапынан оң бағасын алып жатыр.

Алтай батыр және оның заманы

Жәнібек Аллаярұлы 2008 жылы «Батырұлы Қайып хан және оның әу­летінің тарихы (1745-1860)» атты кан­ди­­даттық диссертация қорғап, өзінің болашақ зерттеу нысанын, тақырып аясын анықтап алған зерттеуші. Ол қазақ тарихындағы жоңғар-қалмақпен арадағы соғыстар, қазақ-орыс қатынасы, қазақ халқының Ресей қол астына өтуі сияқты күрделі кезеңді терең зерттеген іргелі маманға айналды. Соңғы жылдары ғалым Қазақстан мен Ресей архивтерін қопарып, ғылыми зерттеу ісіне біржола ден қойды.

Жәнібек Аллаярұлы бұдан бұрын Орал қаласында жарық көрген «Danaqaz» тарихи-та­нымдық журналында тарихи тұлғалар Есенгелді бай Жан­мырзаұлы мен Үкі би Төлепұлы туралы «Есенгелді бай тарихы толық танылды ма?», «Үкі би және оның заманы» атты моно­графияға бергісіз мақалалар жазып, Ақжайық өңірінің тұтас тари­хын бір таныстырып еді...

Міне, енді ғалымның көпжылғы ізденістің нәтижесінде «Алтай батыр және оның заманы» монографиясы жарық көріп отыр.

– Зерттеушінің жаңа кітабы қазақ тарихындағы аса күрделі XVIII ға­сырдың бірқатар ақтаңдақ тұстарын ашуға септігін тигізеді. Автор жылдар бойы Ресейдің Орынбор, Мәскеу, Санкт-Петер­бург, Астрахан, Элиста қала­лары архивтерінен және еліміз­дің бас архивінен әр алуан дерек жинап пайдаланған. Бұл деректердің басым бөлігі бұрын ғылыми айналымға енбеген. Мұның өзі кітаптың құндылығын айғақтай түседі. Одан бөлек, еңбекті жазуда көптеген бұрынғы кеңестік, отандық және шетелдік авторлардың туындылары, көптеген ауызша әңгіме мен шежірелік деректер де молынан қолданылған. Олардың барлығы құжаттық материалдармен жақсы үндеседі. Мысалы, құжаттардағы нақты оқиғада аталатын кейбір тұлғалар туралы қосымша шежі­релік мәліметтер мен олардың ауыз әдебиетіндегі аталуы да ұсы­нылады. Зерттеушінің тақы­рыпты жетік меңгергені бай­қалып тұр, – дейді әріптесі, Ш.Уә­лиханов атындағы Тарих және этнология институтының аға ғылы­м­и қызметкері Нұржан Жет­пісбай.

Жәнібек Исмурзиннің жаңа ең­бегінде 1710-1720 жылдардағы қазақ құ­рылтайлары, «Ақтабан шұбырынды» туралы жаңа мәлі­меттер бар. 1711 жылы башқұрт, қазақ және қарақалпақ хал­қының Әбілқайыр сұлтанды хан сайлауы жөнінде тың деректер берілген. Қазақ-жоңғар, қазақ-қалмақ соғыстары жайында да тың ақпараттар келтіріледі. 1731 жылғы Кіші және Орта жүз стар­шындарының Ресей империясына ант беру құжатының мәтіні тұңғыш рет осы кітапта толық жарияланып отыр. Бұдан бөлек, Әйтеке бидің өміріне қатысты тың деректер, Әбілқайыр хан, Абылай хан, Бөкенбай батыр, Есет батыр, Жәнібек тархан, т.б. белгілі тарихи тұлғалар жайын­дағы архив материалдары молынан ұшырасады.

Ғалымның әу бастан өзіне тән бір ерекшелігі – нысанаға алған кейіпкерінің, тарихи тұлғаның өмір жолын зерттей отырып, ол өмір сүрген замана, уақыт пен кеңістікті түгел қамтиды. Кітап XVIII ғасырдың белгілі тарихи тұлғасы Алтай батырдың өмір жолы мен қызметін көбірек сипаттауға арналғанымен, ол өмір сүрген ғасырдың маңызды оқиғалары да толық беріледі.

Монографияның алғашқы тарауы тұлғаның өскен ортасы, ұшқан ұясы туралы баяндаудан басталады. «Елдегі саяси жағдай» деп аталатын тараушада XVII ғасырдың соңындағы Қазақ хандығындағы жағдай, 1681-1684 жылдары жоңғардың қазақ жеріне шабуылы, 1690-1695 жылдары қазақтың Ресейдің Сібір иеліктеріне шапқыны сипатталады. Бұл оқиғалар көп жағдайда көпшілік қауымға белгісіз тарих болатын. «Жайық үшін жандасу» атты тараушада XVIII ғасыр басындағы қазақтардың Жайық казактары мен қалмақтарға қарсы жорықтары сөз болған.

«Азаттық жолындағы күрес» тарауы аты айтып тұрғандай қазақ-жоңғар және қазақ-қалмақ соғыстарына арналған. Мұнда да ғылыми ортада белгілі деген мәліметтерден бөлек, біраз мәселе, мысалы Қарақұм жиыны туралы немесе Әбілқайыр ханның дәрежесі т.б. да маңызды деген сәттер деректер арқылы пайымдалады. «Ақтабан шұбырынды...» жылдарындағы көптеген оқиға, осы жылдардағы қалмақтармен соғыстар да беріледі. Қазақ тарихи әпсаналарында «Сауран айналған» деген атпен қалған ақтаңдақ оқиғалар желісі нақты деректер мен ауыз әдебиеті үлгілерін келтіру арқылы барынша толық суреттеледі.

– Еңбектегі ең маңызды тұстың бірі – 1731 жылы Кіші жүз қазақтарының Ресей тарапына ант беру рәсімі. Бұл жерде тек Кіші жүздің ғана емес, Орта жүздің де атақты тұлғалары болғанын көреміз. Бұл тізім Ресей сыртқы саясат архивінен алынып, тұңғыш рет жарияланып отыр. Мұны ғылыми ортаға зерттеуші Жәнібек Исмурзин енгізуде. Осы маңызды мәселе төңірегіндегі ба­йып­ты зерттеулер әлі де жалғаса беруі қажет, – дейді Н.Жетпісбай.

– Жәнібек Аллаярұлы бұрын еш жерде жарияланбаған, ғылы­ми айналымға енбеген тың деректер мен құжаттарды жариялап жүр. Соның нәтижесінде, қазақ тарихындағы ірі тұлғалардың өмірі мен қоғамдық-саяси қыз­ме­тіне соны пайым жасап, рес­публикалық және халық­аралық деңгейдегі ғылыми-тәжі­рибелік конференцияларда тарихқа қызығушылығы зор ел-жұрттың қошеметіне бөлен­ді. Ол XVIIІ ғасырға қатыс­ты өзіне дейінгі сан алуан зерт­теулердегі олқылықтарды да көр­сетті. Алматы, Мәскеу, Санкт-Пе­­тербург, Орынбор қалала­рын­дағы сегіз архив қорын ақтарып, бүгінгідей салмақты, көлемді, іргелі зерттеуге қол жет­кізді. Түйіп айтқанда, қазақ тарихының титандары Ермұ­хан Бекмаханов, Зардыхан Қи­наятұлы, Ирина Ерофеева, т.б. ға­лымдардың соны соқпағына түскенін ерекше атап өтемін, – дейді тарих ғылымдарының кандидаты Жаңабек Жақсығалиев.

Жаңа еңбектің «Қалмаққа қарсы күрес» атты тараушасында 1736-1745 жылдары қазақ пен қалмақ арасында болған соғыстардан біраз мағлұмат берілген. Мұнда да тың дерек жеткілікті. Соның ішінде тек өзара жорықтар ғана емес, белгілі тұлғалардың қатысуымен болған екі ел арасындағы қарым-қатынас та сөз болады. Келесі тарау Алтай Ебескіұлының соңғы кезеңін суреттеуге арналғанымен, мұнда берілетін оқиғалар да бір тұлға айналасымен шектелмейді. Батыр ғұмырының соңғы жылдары сол тұстағы елдегі қоғамдық-саяси жағдайлар аясында ұсынылады. Оның Нұралы хан тұсындағы іс-әрекеті, басқа да жайттар баян­­далады. Кітапта батыр ұр­пақтары жайлы да толық дерек берілген. Мұнда тек Алтай батыр ұрпақтары ғана емес, белгілі би-батырлардың қайраткерлігі, ұлт-азаттық күрестерге қатысуы сипатталып өтеді. Көпшілігінің жерленген орны анықталып, құлпытастағы жазуы да беріледі.

Қысқаша айтқанда, Ж. Исмур­зиннің бұл кітабын қазақ тарих ғылымына жаңадан қосыл­ған айтарлықтай еңбек деп бағалауға болады.

 

Батыс Қазақстан облысы