Зерде • 12 Қыркүйек, 2023

Зерттеу ақиқатқа жеткізеді

193 рет
көрсетілді
5 мин
оқу үшін

Қостанайда халық батыры Амангелді Имановтың 150 жылдығына арналған «1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс: айтылмай келген ақиқат» атты респуб­ликалық ғылыми конференция өтті. Қоғамдық даму басқармасы мен «Jastar Evolution» қоғамдық қоры бірлесіп ұйымдастырған алқалы жиында облыс әкімдігінің қолдауымен өңірде бірнеше жылдан бері жалғасып келе жатқан «ХХ ғасырдың 20-50-жылдарындағы саяси қуғын-сүргін құрбандарына қатысты деректерді зерттеу» жобасының нәтижелері де сөз болды.

Зерттеу ақиқатқа жеткізеді

Конференцияға жергілікті зиялы қауым өкілдерімен қатар, елордадағы ғылыми орталықтардан келген тарихшы, этнолог ғалымдар, магистранттар мен студенттер қатысты. Келелі жиын­ның алқа отырысында зиялы қауымды құт­тықтап, көпшілікке конференцияның танымдық маңызы мен ғылыми бағыт-бағдарын түсіндіре кеткен облыс әкімінің орынбасары Ринат Мұхаметқалиев Әбдіғаппар, Амангелді, Кейкі бастаған Торғайдағы ұлт-азаттық көтерілісі әлі күнге дейін толық зерттеліп, лайықты бағасын ала алмай келе жатқанына қын­жылыс білдірді.

«Халқымыз батырлықты кең дәріп­­теп, оны азаматтық пен кісіліктің ны­шаны санаған. Біз тұлғаларды тарихи тұр­ғы­дан заманына сай бағалай білуіміз керек. Мұқым бір ұлттың тағдырын тәлкекке салған патша үкіметі мен кеңес дәуірінде әділетсіздікке қарсы тұрып, ерлігімен еленген батырлардың бірегейі – Амангелді. Ал бас сардар бастаған ұлт-азаттық көтерілістің тарихи мәні қа­шанда зор. Кеңес өкіметі басқа арнаға бұрып үгіттеген ұлт-азаттық көтеріліске шынайы баға беріп, тарихи әділдікті орнату қажет», деді Ринат Зәкиұлы.

вап

Қазақстандағы саяси қуғын-сүр­гін құрбандарын ақтау мәселелерін те­­­реңі­рек қаузап, жан-жақты талдап бер­ген Шо­­қан Уәлиханов атындағы Тарих және эт­­но­логия институтының Астанадағы фи­­­лиа­­лының директоры, PhD Махаббат Қозыбаева 2020 жылы Мем­­лекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев­­­­тың Жар­лығымен құрылған Саяси қу­ғын-сүргін құрбандарын то­лық ақтау жө­нін­дегі мемлекеттік комиссия жүргізген ізде­ніс жұмыстары­ның нәтижесі туралы баян­дап берді. Ғалымның айтуынша, мем­лекеттік ко­мис­сия барлық санаттағы сая­си құр­бандарды толық ақтау арқылы тари­­хи әділеттілікті қалпына келтіруді көз­­дей­ді. Осы мақсатпен Мемлекеттік комис­­сия құрамында өңірлік комиссия­лар, Қазақ­стандағы саяси қуғын-сүр­гін оқи­ға­ларының өзіндік сипаты мен ерек­­ше­ліктерін зерттейтін жұ­мыс тобы құры­лып, олар бүгінге дейін бір­­­сы­пыра шаруа тындырған. Та­рих­шы ға­лым­дардың табанды ізденіс­те­рінің нәти­жесінде бүгінде күштеп ұжым­дастыру науқанының жүздеген құрбандары, 372 шаруалар көтерілісінің себеп-салдары анықталған.

«2022 жылы «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі Мем­­лекеттік комиссияның материалдары» атты бірыңғай басылым шеңберін­де 33 архив материалдарының жинағы жарыққа шықты. Бұл басылымдарға отандық және шетелдік мұрағаттардан табылған архив материалдары еніп отыр. Барлығы 33 кітап жарық көрді. Оның екеуі монографиялық еңбек, 31-і архив құжаттары мен материалдары», деді Махаббат Қозыбаева.

Жиын мінберіне шыққан ғалым­дар Амангелді тұлғасына қатысты айты­лып жүрген әр алуан пікірді екшей келіп, батыр­дың қазасы хақында ой өрбітті.

«Амангелді Имановтың кімнің қо­лынан немесе сатқындығынан өлгені туралы шындықты ашу болашақтың ен­­ші­сінде қалып отырғандығын айта кет­кен орынды. Кезінде академик Манаш Қозыбаев Амангелдінің қай­ғы­­лы қазасына байланысты дерек кел­тіріп, тұжырым жаса­ған еді. Бұл жерде Алаш көшбасшы­ла­ры­на қатысты анық-қанық пікір әлі де нақтыланады деп ойлаймыз. Яғни ол кезде Ахмет Бай­тұрсынұлы Мәскеуде болған. Ал өлімге қатысы бар азаматтар ісінің ақ-қарасын арнайы зерттеу айқындай­ды деп есептейміз. Академик Кеңес Нұр­пейісов: «Амангелді Иманов азамат соғысы жағдайында бір-біріне қарсы екіге бөлінудің құрбаны болды», деп қорытады. Тұрсын Жұртбай «Революция мүддесі үшін қызылдар­дың құпия операциясы емес пе екен?» десе, Майсара Бекмағамбетованың зерттеуінше, Амангелді Имановтың тұт­қындалуы­­­на және өліміне негізгі кінәлілер Аман­гел­ді Имановқа бейтаныс адамдар емес. Қорыта айтқанда, кешенді зерттеу ақиқатқа жеткізеді», дейді А.Байтұрсынұлы атындағы Қоста­­най өңір­лік университетінің кафедра мең­геру­шісі, тарихшы ғалым Рауан Байдалы.

Жиын соңында Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссияның жұмысына белсенді атсалысып, ұлт тарихының ақ­таңдақ беттеріне қатысты тың дерек­терді іздеп тапқан бірнеше ғалым Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұр­бектің Алғысхатымен марапатталды.

 

Қостанай облысы