Экология • 18 Қыркүйек, 2023

Тұмса табиғатты күл-қоқыс басып барады

303 рет
көрсетілді
10 мин
оқу үшін

Талап күшейіп, біршама тәртіп орнаттық дегенімізбен, көрікті Көкшетау мен нулы-сулы Қорғал­жынның арасындағы кең көсілген даланың дидарына түсіп тұрған кесірлі кіреуке бар. Бұл бейберекет – ең бастысы, заңсыз күл-қоқыс жайлаған орындар.

Тұмса табиғатты күл-қоқыс басып барады

Коллажды жасаған – Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»

Өңірдегі қатты қалдықтардың негізгі кө­лемін өнеркәсіп орындарынан шыға­рылған күл-қоқыс құрайды. Осы жылдың алғашқы жартыжылдығында өндірістік қалдықтардың көлемі 653,3 мың тоннаға жеткен. Көз алдыңызға елестетіп көріңіз, қайран да қайран жер жәннаты күл-қоқысқа бөгіп жатыр емес пе? Экологияға келетін зиян тілмен айтып жеткізгісіз. Табиғатқа тақсіретін тигізіп жатқан аткөпір зияннан арылар күн тууы мүмкін бе? Осы арада кәдімгідей күмән туатын, күмәніңіз не, екі қолыңды төбеңе қойып безіп кетердей жағдайға жеткізер дерек бар. Мәселен, өндірістік қалдықтардың 10,7 мың тоннасы немесе 9,9 пайызы ғана залалсыздандырылады екен. Қалғаны ше? Табиғаты тамылжыған ғажайып өлкенің құтын қашырып, әлі күнге тау-теңіз болып үйіліп жатыр. Ақыл таразысына салып қарасаңыз, заңдастырылмаған қоқыс орындарының күрт көбеюі, бұрынғысынан арыла алмауымыз жығылғанға жұдырық болып тұр.

Мына бір дерекке назар аударыңыз, аумағы үлкен өңірде қатты тұрмыстық қалдықтардың небәрі 24 қана полигоны бар екен. 130 қатты тұрмыстық қалдықтар үйінділерінің 24-і ғана заңдастырылған. Осы арада 130 деген санға да күмән бар. Өзге өңір былай тұрсын, облыс орта­лығының өзінде заңдастырылған қатты тұрмыстық қалдықтардың полигоны жоқ болса, шалғайдағы шағын ауылдарда қайдан бола қойсын? Демек, облыста қанша ауыл болса, сонша заңсыз қоқыс үйінділері бар деп есептесеңіз, жаңылмайсыз. Тіпті бұл көрсеткішті екі есе көбейтсеңіз де болады. Өзге жерді былай қойғанда, жер жәннаты – Бурабайдың етегіндегі Кіші Шабақты көлінің жағасындағы жөнсіздікті көріп, жағамызды ұстағандай болып, араша сұрап ел газеті – «Егеменде» жазған едік. Ауыл іргесіндегі заңсыз полигонда не жоқ дейсіз. Ит пен мысықты, төрт түлік малдың өлімтігі. Жаз бойы шіріп, сасып, борсып жатады. Ең жаманы, тау етегіндегі сай-жырамен құлдилап аққан сумен көлге құйылады. Дархан табиғаттың тамаша сыйы осылай былғанып жатыр. Селт етер бір жан болса ше?

Ақкөл, Аршалы, Бұланды, Бурабай, Біржан сал, Егіндікөл, Зеренді, Қор­ғал­жын, Целиноград аудандары мен Көк­шетау қаласында заңдастырылған бірде бір қатты тұрмыстық қалдықтар полигоны жоқ. Бұл аудандардағы елді мекендердің санитарлық-тұрмыстық тазалығы, жұқпалы ауруларды алдын алу, табиғатқа келтірілген зиян шашетектен. Күрделі мәселенің күрмеуі бүгін ғана түйіліп отырған жоқ, әлденеше жыл бойы осы күйде. Жауапты мекемелердің жергілікті жұрт тарапынан айтылатын өтініш, арыз-шағымдарына еттері үйреніп кеткен. Осы қалыппен жосылтып тарта берсек, омырауына сексен көлден сексен моншақ таққан көрікті Көкшенің келешегі қандай болар екен?

Бұл мәселеге тәп-тәуір көңіл бөліп отыр­ған аудандар да бар. Мәселен, Жақсы ауданында – 8, Атбасар ауданында – 3, Есіл ауданында 3 заңдастырылған полигон бар. Демек, демігіп тұрған дерттің алдын алуға болады екен-ау. Ісі оңғарылған аудандарды әдейі көрсетіп, өзгеге өнеге етпек ниетпен жазып отырмыз.

Заңсыз қатты тұрмыстық қалдықтар үйінділері өте өткір мәселеге айналған. Өңірде абаттандыру, қалдық үйінділерін жою бағытында жергілікті атқарушы органдар тырбанып тазалық айлықтарын, апталықтарын өткізгенімен, түпкілікті нәтижеге қол жетер түрі жоқ. Облыстық экология департаменті жыл басынан бері 20 мәрте сапарға шығып, заңсыз қатты қалдықтар орындарын анықтап, тәртіпке кел­тіруге тырысқан. Олар Аршалы, Це­линоград, Шортанды аудандарында, Көк­шетау қаласының маңында болған. Сондай-ақ туризмнің төркіні ту тіккен Зеренді мен Бурабай аймақтарын да аралаған. 276 заңдастырылмаған қатты тұрмыстық қалдық үйінділері анықталған. Егер 5 ауданның аумағынан осынша заңсыздық анықталса, оған қалған аудан­дарды қоссаңыз, не болып шығар еді? Экология департаменті биыл 135 қатты тұрмыстық қалдықтар үйінділерін жоюға қол жеткізіпті. Тәп-тәуір шаруа. Өйткені қаншама жылдан бері тау-тау болып жиналған, төңірегі қолқаны қабатын күлімсі иіске тұнып тұрған үйінділерді тазалау да оңай емес қой. Қыруар адам, қуатты техника керек. Алдағы уақытта мұндай сорақылыққа жол бермеу үшін жергілікті атқарушы органдар мен полиция қызметінің көмегіне жүгінген. Ең бастысы, тазалықты сақтау туралы ауыл-аймақта келелі әңгіме өткіз­ген. Жұрт­шылықтың санасын оятып, табиғатқа деген жанашырлық сезімін қалыптастырмақ.

Заңдастырылмаған қатты тұрмыстық қалдық үйінділерінің маңы адам көргісіз. Полиэтилен қапшықтар желмен ұшып, азық-түлік қалдықтары шіріп, борсып жатыр. Оған төрт түлік малдың өлексесін қоссаңыз, бұл тараптағы жағдайдың қан­шалықты ушығып тұрғанын айқын аң­ға­руға болады. Қазіргі күні өңірде 332 өлім­тік көметін орын болса, оның екеуі ғана  типтік жобада. Ал 329-ы – қазылған ұра.

Осы қордаланған түйінді мәселенің күрмеуі қалай шешіледі. Қазір қатты тұрмыстық қалдықтарды жинап, өңдейтін үш негізгі кәсіпорын бар. «LS Kokshetau» кәсіпорны облыс орталығында орналасса, «ЭкопромБурабай» серіктестігі – Щучинск қаласында, «Баян» жеке кәсіпкерлігі – Целиноград ауданының Қабанбай батыр ауылында. «LS Kokshetau» серіктестігі тұрмыстық қалдықтарды жинап, өңдеумен айналысады. Кәсіпорын осы жылдың алғашқы жартыжылдығында әрқилы ұжымдармен 35 келісімшарт жасаған. Қатты қалдықтардың негізгі көлемі облыс орталығында орналасқан кәсіпорындардан келеді. Есепті кезең ішінде 9 071тонна қалдық жиналған. Ал «Экопром Бурабай» серіктестігі қатты қалдықтарды қабылдап, сұрып­таумен айналысады. Жыл басы­нан бері 12 келісімшарт жасалған. Бұл жерде де 6 012 текше метр қатты тұрмыс­тық қалдықтар жиналған. «Баян» жеке кә­сіпкерлігі жыл басынан бері 263 келісім­шарт жасапты. 9 866,9 тонна қатты қалдықтар жиналған. Оның негізгісі – құрылыс жұмыстарының қалдықтары. Бұл – жұмыс жүріп жатқан жер. Ал өзгесі ше? Екі серіктестік пен бір жеке кәсіп­кердің жинаған қатты қалдықтар көлемі таңғаларлықтай емес пе? Демек, мұндай жұмыс қолға алынбаған жерде осындай көлемде қатты қалдықтар тау-тау болып үйіліп жатыр деп айтуға болады.

– 2021 жылдың 1 шілдесінен бастап Экологиялық кодекстің жаңа редакциясы күшіне енді. Бұған қатты тұрмыстық қалдықтарды жинақтау саласындағы мәселелерді жүйелі шешуге арналған бірқатар норма енгізілген. Қабылданған шаралардың қатарына қауіпті қал­дық- т­ар­ды қайта өңдеумен айналысатын кә­сіпорындарды лицензиялау жатады. Барлық қоқыс шығаратын компания үшін GPS орнату талабы енгізіліп, қалдықтар иерархиясы бекітілген. Айыппұлдар қа­таңдатылып, мұның мөлшері 10 есе ұлғайтылды. Кодекстің жаңа редакциясы енгізілгенге дейін құрылыс компаниялары қалдықтарды арнайы полигондарға шы­ғарды. 2022 жылдан бастап қатты тұрмыстық қалдықтар полигондарының аумағына құрылыс материалдарын әкелуге тыйым салатын нормалар күшіне енді. Енді құрылыс қоқыстары сұрыпталуы, қайта өңделуі және қайта пайдалануға бағытталуы керек. Экологиялық кодекс­ке түзетулер енгізілген кезде әр салада құрылыс қалдықтарын қайта өңдеуге бағытталған қайта өңдеу зауыттарын салу жоспарланған еді. Алайда қазіргі жағдай көрсетіп отырғанындай, Целиноград ауданы аумағында заңсыз төгілетін қал­дық­тардың басым бөлігін құрылыс қал­дықтары құрайды, – дейді облыстық экология департаментінің инспекторы Айқын Нұрахмет.

Құрылыс қалдықтарын қайта өңдеу кәсіпорындарының жоқтығына немесе қайта өңдеу үлесінің өте төмен болуына байланысты жеке және заңды тұлғалар заңды бұзып, белгіленбеген жерлерге орналастыруға мәжбүр. Заңсыз қоқыс орындар негізінен Софиевка, Қабанбай батыр, Талапкер, Қарөткел ауылдарының маңында орналасқан. Кейінгі екі ай кө­лемінде қоқыстарды белгіленбеген жер­лерге тастау фактісі бойынша 2 кә­сіп­­­орынға, 3 жеке тұлғаға және 1 лауа­зымды тұлғаға қатысты «Әкімшілік құ­қық бұзу­шылық туралы» Кодекстің 324, 344-баптары бойынша айыппұлдар салын­ды. Айта кетерлігі, Экологиялық кодекстің 365-бабының 4-тармағына сәйкес аудандардың, аудандық және облыстық маңызы бар қалалардың, республикалық маңызы бар қалалардың, ас­тананың жергілікті атқарушы орган­дары коммуналдық қалдықтарды жою саласындағы мемлекеттік саясатты іске асырылып отыр. Осыған сәй­кес департамент Целиноград ауданы әкімдігіне «Қазақстан Ғарыш Сапары» АҚ ғарыштық түсірілімдер арқылы аудан аумағында анықталған 34 қоқыс орнының орналасқан жерлерін анықтап, хат жолдады. Жергілікті әкімдіктерге заңсыз қоқыс алаңдарын жою туралы тапсырма берілген.

Бұл – бір аудандағы ғана жағдай. Ал тұтас өңірдің тазаруы шешімін күткен шетін мәселеге айналғалы қашан?

 

Ақмола облысы