Әдебиет • 20 Қыркүйек, 2023

Қоңыр мұң

182 рет
көрсетілді
4 мин
оқу үшін

Көрнекті жазушы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Дүкенбай Досжанның өткен ғасырдың 1960-1980-жылдары аралығындағы ұлттық бояуға бай, кестелі тілімен көркем жазылған шұрайлы әңгімелерін оқып отырып, жыл өткен сайын сол туындылардың құндылығы артып, қын түбінде жатқан болат кездіктей өткірлене түскенін көресің. Бұл шығармалардың ерекшелігі – сол дәуірдің өзінде әр кейіпкердің бойынан халқымыздың болмысына тән мейірімділік, ізгілік, адалдық, имандылық секілді асыл қасиеттерден қалай алыстап бара жатқанын тап басып жазады.

Қоңыр мұң

Иә, солай. Қаламгер осы дер­тімізді дер кезінде байқап, соның алдын алуға күш салады. Сондай әңгіменің бірі – «Момындар». Мұндағы бас кейіпкер – Айса деген шал. Жалпы әдебиетіміз­де көкірегі қазынаға толы ғана емес, бейнеттен бойын тартпаған қариялар бейнесі бір әлем. Осы шығарманы оқып отырып, тек­ті, ынсапшыл, қанағатшыл, кез келген қиындыққа сабырмен, төзіммен қарайтын қарттың міне­зін көріп, сүйсінесіз. Шы­нымды айтсам, қазір осындай ақса­қалдарды сағынасыз. Ел ішінде мұндай данагөй қариялар там-тұмдап табылғанымен, тым азайып кеткеніне ішің ашып, жаның құлазиды.

«Момындар» әңгімесіндегі Айса шалдың бейнесі көнтер­лі мінездің жиынтығы секілді. Маг­нит өрісіндей үйіре тартып, жіп­сіз жетелейді. Дарияның қолты­ғына қоныс тепкен шағын ауыл­дың қарапайым диқаны дү­ние­ден озған. Мұндайда аға­йын іші алтын бесік: бірінің жыртығына бірі жамау, біріне түскен ауыртпалықты бәрі жабыла көтерісіп кетеді. Былайғы уақытта аузы қисық, көзі қысық, ішіне пышақ айналмайтын пен­дешілікті ұмытып, бір атаның баласындай татулық танытады. Ортақ шаруаға әсіре бейіл Айса шал – жұрт аузындағы «момын Айсакең» мұндайда шыдап отыра алмайды. Белін буып, білегін сыбанып азалы үйдің отымен кіріп, күлімен шығып шат-шәлекей болып жүреді. «Ақкөңілдің аты арымас, тоны тозбастың» кебі.

Бірақ қарияның ағайынға қам­­қоршыл, қайырымшыл, адал қасиетін кейбір ауылдас­та­ры күлкі етеді. Сыртынан жақ­­­тыр­­май сөйлейді. Алайда ма­ңы­на пара­сат шуағын шашқан Айса шалдың ойы тұнық, тұ­ғы­ры биік. Автор қариялық, үл­кендік мінезді биікке көтеріп, парықсыз пендешіліктің безін шығара ше­неп, адами қасиетті кәкір-шүкірден аршып алады. Ауыл қартының ашық-ша­шық жүріс-тұрысына мырс-мырс күлесің, езу тарта­сың, ақы­рында еңсеңді ауыр мұң басады. Тығып жүрген қазы­наңды то­на­тып алғандай, жапа­дан жал­ғыз қалғандай күйге енесің. Қазы­налы қарттың бейнесі ар­қылы біз жоғарыда айтқан қасиет­терімізден қалай ажырап бара жатқанымызды тұспалмен жет­кізеді. Жазушының ойы, көзі қырағы, ол бүгінді ғана емес, ертеңгі күнді де болжайды. Уақыт­­тан озып ой тербейді. «Кеше­­гінің бәрі көне дүние» деп мұ­рын шүйіретін кейбір қанда­сымызға шымбайға батырып ой тастайды. Өз қағымыз­дан өзіміз жерімейік дегенді мең­зейді. Енді бірде: «Ешкімге міндет қылма, өзіңнің осы өмірге келгеніңді әке-шешеңе де міндет қылма, ма­ған неге көмектеспейді деген сөзді мүлде санаңнан сызып тас­та, келдің бе өмірге – өзің әрекет жаса, өзің өс, өзің жетіл. Өзің шыға­тын биігіңе өзің жетуің керек, біреудің балдағын пайдаланып шықпа», дейді.

Әдебиеттің басты эталоны – тіл. Жазушының қай-қай шы­­ғар­масы да айшықты көр­кем тілмен көмкерілген. Таңғы са­мал­­дай есіп жаныңа жел боп тиіп лықси төгіледі. Оны оқып отырып күйші Төлеген Мом­бековтің шертпе күйінің әсерін­дей қоңыр мұңға шомасыз. Көне­нің сазды сарыны секілді құлаққа жететін аса ойлы, бояуы қанық.

«Өмірді түбіне дейін үңіліп танығысы келген кісі – кірпияз, кіді, шікәмшіл болмайды. Шікәм­шіл, кірпияз кісі өмірдің түбіне үңіле алмайды, бетінен қалқиды. Бетінен қалқыған адам өз мінін, өзіндік болмысын жоғалтып ала­­ды» дейді ағылшын жазушысы Джон Голсуорси. Дүкенбай Досжан да өмірдің түбіне терең үңілген сыршыл суреткер.

«Жазмыштың жазуы» есте­лігінде: «Тұнжыраған, мұңайған кісіні көрсем сыр тартып жан әле­міне үңілгім келеді», деп жазады сөз зергері. Осыны оқығанда көз алдыма қабырғалы қаламгердің өз бейнесі келеді.